توسعه روستایی و کارآفرینی روستایی
محمدحسین عمادی
محمدحسین عمادی - دکتری، سیستمهای کشاورزی و توسعه روستایی (UWS, Australia) مشاور بینالمللی سازمان ملل (UNDP) و مشاور وزیر جهاد کشاورزی
در کلیه کشورهای در حال توسعه، روستاها و فعالیتهای کشاورزی نقشی حیاتی در اقتصاد ملی ایفا میکنند. اگرچه کارکردهای ویژه روستاها در تولید و تأمین منابع غذایی پیوند ناگسستنی اقتصاد روستا با اقتصاد کشاورزی را باعث شده، اما امروزه فرصتهای جدید سرمایهگذاری در روستاها، کارکردهای روستا در سایر کسب و کارها را نیز به روشنی نمایان ساخته است. علاوه بر این رشد سریع علم و فناوری در دنیا، موجب پیدایش شیوههای جدید در کسب و کارهای روستایی شده و افزایش بهرهوری و درآمدزایی این مشاغل را به همراه داشته است.
بحران معیشت و ایستایی اقتصاد روستایی در ایران
کشور ایران با برخورداری از روستاهای متعدد در مناطق جغرافیایی مختلف که از موقعیتهای آب و هوایی متفاوتی برخوردارند، از فرصتهای راهاندازی انواع کسب و کار اعم از توسعه کشاورزی و دامپروری، توسعه صنعت گردشگری، توسعه مشاغل خدماتی، توسعه صنایع دستی و مشاغل خانگی را برخوردار است، اما متأسفانه تاکنون این فرصتها بهدرستی مورد شناسایی و بهرهبرداری قرار نگرفتهاند به نحوی که بسیاری از مشاغل روستایی، با شیوههای سنتی مدیریتشده، بهرهوری پایین داشته و عملاً رو به زوال میروند.
همراه با افزایش هزینههای زندگی در روستا، بهدلیل پیوستن به اقتصاد ملی، درآمدزایی پایین مشاغل روستایی، ناتوانی در معیشت پایدار روستایی را باعث شده که نارضایتی ساکنان روستا را به همراه داشته و باعث کاهش تمایل روستاییان بهویژه جوانان روستا نسبت به مشاغل روستایی و کشاورزی شده است که این موضوع عملاً باعث مهاجرت گسترده نیروی فعال و کارآمد روستایی شده و در نهایت تهدیدی جدی برای اقتصاد کشور خواهد بود. عدم انطباق مهارت و آگاهیهای روستاییان نسبت به شیوههای جدید درآمدزا کردن مشاغل روستایی و همچنین عدم شناخت فرصتها و روشهای جدید در مشاغل روستایی و پویا نبودن اقتصاد روستا باعث بروز پدیده فقر مزمن و به ناچار مهاجرت گسترده از روستا به شهر شده است. این پدیده که با اقتصاد متمرکز و متکی به نفت در نیم قرن اخیر به شدت تسریع یافته است در سطح ملی دو تهدید عمده را بهوجود آورده: که از یکسو خالی شدن روستاها از افراد فعال و رکود اقتصاد کشاورزی و روستایی است واز سوی دیگر کافی نبودن مشاغل موجود در شهرها نسبت به میزان تقاضای بالای افراد مهاجرت کرده و در نتیجه تن دادن آنان به مشاغل نامناسب با درآمد ناکافی است که این موضوع علاوه بر ایجاد بحران اقتصادی و بیکاری گسترده عامل ایجاد بسیاری از آسیبهای اجتماعی و خانوادگی در جوامع شهری نیز بهشمار میرود.
ناهماهنگی نظام آموزشی و علمی کشور با معضلات روستا
تلاشهایی که بهمنظور تربیت نیروی انسانی و انجام تحقیقات کاربردی در سطح دانشگاهها و مراکز آموزش عالی و علمی صورت میگیرد هدفگیری صحیح و مناسب نداشتهاند و در راستای توسعه روستایی و کشاورزی نبوده و عملاً به تربیت نیروی انسانی غیرمرتبط و تولید دانشآموختگان منفعل و ناکارآمد و بیکار تبدیل شده است. به ندرت دانشآموختگان آموزش عالی بخش کشاورزی و روستایی توان و مهارت لازم برای تحول و توسعه روستایی را داشته و آمادگی لازم بهمنظور کارآفرینی در حوزه بخش کشاورزی و روستایی را دارا هستند. ارتباط ضعیف بین دانشگاهها با بخش کشاورزی، صنعت و خدمات در مناطق روستایی باعث شده تا فناوریهای نوین، نقشی در تحول زندگی نداشته و عملاً فعالیتهای اقتصادی در روستاها از رشد و بهرهوری کافی برخوردار نباشند. هزینههای انجامگرفته در پروژههای آموزشی و پژوهشی در سطح دانشگاهها و مراکز علمی نیز منجر به استفاده از نتایج این تلاشها نشده و مسئله پنهان شکاف علمی - اجرایی در پروژههای توسعه کشاورزی و روستایی در عقبماندگی روستا از یکسو و بیکاری گسترده دانشآموختگان کشاورزی بهصورت آشکارخود را نشان میدهد.
با وجود باور بسیاری از صاحبنظران نسبت به نقش محوری بخش کشاورزی در توسعه روستایی، بیشترین فرصتهای شغلی جدید در مناطق روستایی جهان در بخش خدمات ظاهر شده است، اما تاکنون اقدام جدی بهمنظور شناخت، حمایت و توسعه اینگونه مشاغل به عمل نیامده است.
نقش و ضرورت کارآفرینی در احیاء اقتصاد کشاورزی و روستایی
با توجه به مطالب بیانشده، بدیهی است که مهمترین راهکار مقابله با تهدیدها و بهرهگیری از فرصتها، ورود عنصر خلاقیت، ایدههای نوین و عنصر کارآفرینی به حوزه مسائل کشاورزی و روستاها است. کارآفرینی روستایی با نگاهی جدید، جامع، فراگیر و درونزا به روستا به کشف و خلق فرصتهای بکر سرمایهگذاری در روستا باید بپردازد تا بتوان با بهرهگیری از فناوریهای نوین و مناسب عملاً باعث تحول اقتصادی روستا و توسعه اقتصادی کشور شود.
اگرچه توجه و اهتمام به کارآفرینی در ایران در سالهای اخیر روند رو به افزایشی داشته است، کارآفرینی روستایی کماکان موضوعی است که کمتر به آن پرداخته شده است. فراهم کردن بستری که مشارکت کارآفرینان روستایی، فعالان عرصه فرهنگی و اجتماعی در سطح روستاها و نهادهای علمی و دانشگاهی مرتبط با کارآفرینی روستایی را برانگیزد و از طریق فعالیتهای پژوهشمحور، آموزشمحور و خدمات مشاورهای و پشتیبانی بهصورت بنیادی به توسعه کارآفرینی روستایی بپردازد.
مقدمات و مراحل توسعه کارآفرینی روستایی
موفقیت توسعه کارآفرینی روستایی در گرو آن است که با جلب مشارکت مردم روستا، دولت، دانشگاهها، شرکتها و مؤسسات آموزشی، پژوهشی و مشاوره در حوزه کسب و کار و کارآفرینی، اندیشمندان و رهبران کارآفرینی، سیستمی پویا برای توسعه کارآفرینی روستایی بنا نهد. در این راستا میتوان اصول و پیششرطهای این مهم را به شرح زیر تعریف کرد:
بهرهگیری از مشارکت دستگاههای اجرایی مربوطه در کشور، دانشگاهها و مراکز علمی و نخبگان در برنامههای توسعه کارآفرینی روستایی بهصورت یک ستاد منسجم و هماهنگ در سطح ملی.
برقراری و ایجاد یک شبکه فعال ارتباطی که امکان تعامل و به اشتراک گذاشتن دانش و تجربه در کلیه سطوح و بخشها در قالب یک برنامه منسجم ملی که همه مشارکتکنندگان ملزم به انجام و رعایت وظایف محوله خود باشند.
سطوح عمل و اقدام
مقوله کارآفرینی باید در سه سطح مرتبط با هم مطرح شود تا بتواند بهصورت پایدار ادامه حیات دهد:
- کارآفرینی در سطح محلی و روستایی (تعیین نیاز و اولویتها)،
- در سطح منطقه و استان (هماهنگکننده اجرا)،
- در سطح ملی (انسجامدهنده طرح و برنامه).
مراحل و پیششرطها
مراحل و پیششرطهای توسعه و ترویج کارآفرینی روستایی در ایران عبارتند از:
- بازنگری در باورها و اندیشههای کارآفرینی در اقتصاد روستا با تکیه بر ادبیات جهانی و تجارب موفق ملی و جهان،
- آموزش کادر مجرب از نخبگان و علاقهمندان به مقولات روستایی جهت به عهده گرفتن رسالت ترویج کارآفرینی در حوزه روستایی و کشاورزی،
- شناسایی بسترهای سرمایهگذاری در روستاها با توجه به فرصتها و تهدیدهای موجود در مناطق روستایی با مشارکت فعال خود روستاییان از طریق روشهای مشارکتی و تعامل با نخبگان روستایی،
- برقرار کردن ارتباط صاحبان ایده و صاحبان سرمایه در کارآفرینی روستایی.
- شناسایی کارآفرینان روستایی موفق و نمونه و ایجاد انگیزه در آنان از طریق نمونهسازی و تشویق،
- ارتقاء سطح دانایی و توانایی کارآفرینان روستایی از طریق آموزش و مشاوره،
- شناسایی و بهرهورکردن بنگاههای کمبازده روستایی.
* چکیده مقاله تهیهشده جهت نشست هماندیشی کارآفرینی روستایی، اصفهان، فروردین 1395
دیدگاه تان را بنویسید