به یاد پایه‌گذار جنگلداری علمی ایران ،مهندس کریم ساعی

اعتماد / آنهایی که در دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران در کرج تحصیل کرده‌اند، در محوطه سرسبز دانشکده جای مزار مردی را می‌شناسند که پایه‌گذار جنگلداری علمی در ایران است. «مهندس کریم ساعی» که روزگاری در دانشکده کشاورزی تحصیل می‌کرد، حالا در پناه سایه درختان کهنسال دانشکده آرمیده است. مردی که نخستین مدیر جنگلبانی کشور بود و برای نخستین بار آماری از مساحت جنگل‌های کل کشور را تهیه کرد. یادگارهای زنده‌اش هنوز وجود دارند: پارک ساعی و درختان تناور خیابان ولیعصر تهران به ابتکار و طراحی او ایجاد شدند.
ساعی در سال ۱۲۸۹ در مشهد متولد شد. تحصیلات دانشگاهی خود را در مدرسه عالی (دانشکده) فلاحت دانشگاه تهران (واقع در کرج) گذراند و در سال ۱۳۱۰ با درجه مهندسی فارغ‌التحصیل شد. با قبولی در چهارمین دوره اعزام محصلان به خارج از کشور برای مدت دو سال به مونپلیه در انستیتو اگرونومیک فرانسه رفت و با درجه ممتاز فارغ‌التحصیل شد.
موفقیت‌های تحصیلی او باعث شد تا مجله علمی، تخصصی در فرانسه، او را به عنوان یکی از چهره‌های شاخص علم جنگل در آن سال‌ها معرفی کند. پس از آن فوق لیسانس خود در رشته آمار جنگل را در سال ۱۳۱۶ ازدانشگاه برکلی کالیفرنیا گرفت و به کشور بازگشت.
وقتی در ۱۳۱۷ «دایره جنگل» به عنوان نخستین نهاد مدیریت جنگل‌ها در کشور راه‌اندازی شد، ساعی تصدی آن را برعهده گرفت و بر اثر اقدامات او یک سال بعد، این نهاد کوچک به «اداره جنگلبانی» و بعدها به «اداره کل جنگل‌ها» ارتقا یافت. در همان سال‌ها او و همکارانش قوانین و مقررات جنگل را تدوین کردند و به تصویب مجلس آن زمان رساندند.
اما ریاست او بر این اداره کل دوام چندانی نداشت و برخی از سودجویان که قوانین و مقررات جنگل منافع اقتصادی‌شان را به خطر انداخته بود، با استفاده از نفوذ برخی افراد پرونده شکایتی از ساعی را به دیوان کیفری بردند و او را از کار برکنار کردند. با این حال ساعی خانه‌نشین نشد و پیشنهاد کرد تا در دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران
رشته جنگل ایجاد شود و خود نیز به عنوان استاد در این دانشکده مشغول به کار شد.
ساعی موفق شد تا در سال ۱۳۲۵ برای نخستین بار مساحتی از جنگل‌های ایران را تخمین بزند. پس از آن در سال ۱۳۲۷ جلد اول و در سال ۱۳۲۹ جلد دوم کتاب «جنگل‌شناسی» را منتشر کرد که با نشر این کتاب اساس اطلاعات علمی جنگلبانان کشور پی‌ریزی شد. با تاسیس بنگاه جنگل‌ها در سال ۱۳۲۸ او با سمت رییس هیات‌مدیره و مدیرعامل این بنگاه، مشغول فعالیت شد.
در پانزدهم آذرماه ۱۳۲۸ نشریه مخصوص کارکنان بنگاه جنگل‌ها را با عنوان خبرنامه بنگاه جنگل‌ها منتشر کرد که نخستین نشریه ایرانی در زمینه منابع طبیعی بود. این نشریه پس از سالیان دراز هنوز هم با نام فصلنامه جنگل و مرتع به حیات خود ادامه داده است.
او در سال ۱۳۲۱ نشریه‌ای به نام «شمه‌ای درباره جنگل‌های ایران» منتشر کرد و در سال ۱۳۲۷ جلد اول و در سال ۱۳۲۹ جلد دوم کتاب جنگل‌شناسی را که نخستین کتاب جنگل‌شناسی در ایران بود، منتشر کرد و اساس اطلاعات علمی جنگلبانان کشور را پی‌ریزی کرد. همچنین در پانزدهم آذر ۱۳۲۸ نشریه مخصوص کارکنان بنگاه جنگل‌ها را با عنوان خبرنامه بنگاه جنگل منتشر کرد که نخستین نشریه ایرانی در زمینه منابع طبیعی بود. این نشریه پس از سالیان دراز هنوز با نام فصلنامه جنگل و مرتع به حیات خود ادامه می‌دهد.
اما یکی از مشهورترین یادگارهای پدر جنگلبانی ایران، احداث پارک ساعی تهران به صورت یک پارک جنگلی در سال ١٣٢٩ بود. همچنین چنارهای سر به‌فلک کشیده خیابان ولیعصر از آثار ماندگار اوست. او معتقد بود تا چند سال آینده مناطق مسکونی و صنعتی توسعه پیدا می‌کنند و این درختان به منزله ریه‌های شهر آلوده، ایفای نقش خواهند کرد. او نخستین کسی بود که به توسعه فضای سبز شهری در تهران پرداخت و به کشت گونه‌های عرعر، سرو، کاج، چنار در تهران و اطراف آن همت گماشت.
این ساعی بود که تدریس جنگل‌شناسی را برای نخستین بار در دانشکده کشاورزی کرج آغاز کرد و خشت اولیه آزمایشگاه جنگل و چوب‌شناسی را بنا نهاد. او نخستین فردی بود که برای شناسایی و طبقه‌بندی جنگل‌های ایران به سفرهای علمی مختلفی در سراسر نقاط کشور پرداخت و مساحت جنگل‌های ایران را که در آن زمان ۱۸ میلیون هکتار بود، ارزیابی کرد.
مسوولیت‌های ساعی باعث شده بود تا او دایما برای تحقیق و پژوهش در سفر باشد و در یکی از همین سفرها نیز از دنیا رفت. وفات او در چهارم دی‌ماه ۱۳۳۱ هنگام بازگشت از شیراز به تهران و بر اثر سانحه سقوط هواپیما اتفاق افتاد. گویی خود می‌دانست که به دلیل سفرهای پی‌در‌پی عمری کوتاه دارد و در۴۲ سالگی وصیت کرده بود تا او را در دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران به خاک بسپارند.
اما مرگ او نیز مانند زندگی‌اش روایتی خواندنی دارد. دکتر باستانی پاریزی در صفحه ٢٥٢ کتاب درخت جواهر، در مورد چگونگی درگذشت مهندس کریم ساعی می‌نویسد: «آن روزها هنوز سرویس هواپیمایی منظم در شهرهای ایران وجود نداشت و تنها بعضی هواپیماها هفته‌ای یک روز، روزهای پنجشنبه از آبادان به شیراز و از شیراز به تهران می‌آمد. من بلیت گرفتم و به فرودگاه رفتم. قوم و خویش‌ها اصرار داشتند که من هفته‌ای دیگر هم بمانم تا به اطراف شهر برویم؛ ولی من نپذیرفتم و آنها نیز تا فرودگاه بدرقه من آمدند. هواپیما مملو از مسافر بود و البته سرویس هوایی هنوز، زیاد نشده بود. روی صندلی هواپیما نشستم و کمربند بستم. همه صندلی‌ها پر بود. در همین وقت متوجه شدم که مردی بلندقد و زیباروی از در هواپیما به درون آمد و همان‌طور ایستاده، خطاب به مسافران گفت: آقایان، آیا کسی هست که برای سفر به تهران شتاب نداشته باشد و بخواهد یک هفته در شیراز بماند و در یک هتل شیراز مهمان من باشد؟ تقاضا عجیب بود - و البته کسی جوابی نداد. آن مرد دوباره تکرار کرد: آقایان من در کار کشاورزی مملکت هستم و روز شنبه یک جلسه مهم برای دفع آفات و ملخ با یک هیات بزرگ هلندی در تهران داریم و می‌دانید که با اتومبیل نمی‌توان تا شنبه به تهران رسید. اگر کسی هست که شتاب سفر تهران را نداشته باشد، جای خود را به من بدهد و با هواپیمای هفته بعد به تهران بیاید، تمام این هفته را مهمان من خواهد بود... ... . من از جای برخاستم و گفتم: « بفرمایید. مخارج هم لازم نیست. حالا برمی‌گردم و هفته بعد به تهران خواهم رفت.» به هر حال این هواپیما که حامل آن مهندس بود هرگز به تهران نرسید و در نزدیکی‌های ساوه موتورش از کار افتاد و سقوط کرد و همه آن مسافران از میان رفتند و آن مهندس عالی مقام که به آن اصرار مسافر آن هواپیما شد و در وزارت کشاورزی مقامی بزرگ داشت، اسمش «کریم ساعی» بود.»
در این سانحه ٢٤ تن از سرنشینان هواپیما کشته شدند. این خبر را روزنامه کیهان در صفحه اول خود چاپ کرد. روزنامه اطلاعات نیز این حادثه را بزرگ‌ترین سانحه تاثرآور هواپیمایی در ایران نامید و در صفحه هفت خود پس از شرح مختصری از زندگی و خدمات کریم ساعی نوشت: «تشییع جنازه شادروان مهندس کریم ساعی فردا، یکشنبه هفت دی ماه ۱۳۳۱ ساعت ٩ صبح از مسجد مجد تا چهارراه پهلوی (ولیعصر) روی دوش و از آنجا با اتوبوس تا دانشکده کشاورزی کرج خواهد بود. بنا بر وصیت کریم ساعی، او را در دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران به خاک سپردند.
انتهای پیام

دیدگاه تان را بنویسید