محصولات تراریخته و حقوق شهروندان
روزنامه اطلاعات: غذاهای گیاهی، خوشایند وگانها و لاکتوها (گیاهخواران) است، اما آنان نیز از خوردن سویا خودداری میکنند، نه فقط شیر و ماست و کنجاله و لوبیای سویا نمیخورند، بلکه از «توفو» که در بارهاش بسیار تبلیغ میشود، خودداری میکنند و سبباش را نیز تراریختگی این دانه گیاهی و فرآوردههایش میدانند.
آیا میتوان کاسه خالی از غذای قحطیزدگان قاره آفریقا و گرسنگان دیگر قلمروهای جهان را با فرآوردههای ارزانبهای تراریخته(ذرت و روغن ذرت، گندم، برنج، سویا و روغن سویا) پر کرد؟ مطمئنایم در بدن آنان، نبود پروتئین و ویتامین را با سرطان جایگزین نخواهیم کرد ؛ و شکمشان را سیر ولی وجودشان را از سلامت تهی نخواهیم ساخت؟
برخی بر این باورند که با شکم سیر از دنیارفتن، بهتر از گشنگیمردن است؛ و یا تواناییِ تهیه غذای ارزان از سوی ندارها، بهتر از این است که با بدبختی بسیار به اندک غذایی دست یابند که بسیار گران است! از اینرو به تبلیغ غذاهای تراریخته(دستکاریشده ژنتیکی) میپردازند.
اما آزاد عمرانیـ دکترای بیوشیمی بر باور دیگریست: «انتقادهای فراوانی از سوی جامعههای علمی، تشکلهای صنفی و سازمانهای مردمنهاد به تولید محصولات تراریخته مطرح است؛ ولی دستاندرکاران این محصولات، هرگونه نقدی را رد میکنند و رهاسازی و تولید سریع این محصولات را خواستارند.»
عضو هیاترئیسه انجمن ارگانیک ایران میافزاید: بدیهی است که بهترین گزینه، احترام به حقوق شهروندان است و قراردادن اطلاعات مستدل علمی در باره محصولات ژنتیک، تا انتخاب آگاهانهای برای غذای سالم خود داشته باشند. بیگمان، آگاهیرسانی مستقل، منظرگاهنویی در پیشروی مصرفکننده میگشاید. میزان مسئولیتپذیری دولتها در برابر حقوق شهروندان و رفع مخاطرات غذایی و همچنین زیستمحیطی-به گفته دکترعمرانی- وابسته به میزان تدبیر، دانایی و استقلال دولتها است.
او همچنین میگوید: دولتهای شهروندمَدار، همواره پیشرفتهای جهانی در فناوریهای نو در مورد غذا را از آغاز پیدایش رصد میکنند و با ارزیابیِ درازمدت میکوشند شهروندان را در برابر تهدیدات احتمالی واکسینه کنند. در چنین شرایطی، همواره سرعت نظارت، ارزیابی و قانونگذاری از جانب دولتها بسیار سریع تر از روند بازارمحورِ بنگاههای اقتصادی است. چنین دولتهایی قبل از تجاریشدنِ هر محصولِ دانشبنیان، استانداردها، ضوابط قانونی و خطوط قرمز را تدوین میکنند. با چنین رویکردی، شهروندان فرهنگ مصرف کالاهای جدید را میآموزند و آگاهانه به استقبال فناوریهای نو خواهند رفت. در غیر این صورت بنگاههای اقتصادی در راستای منافعشان، با تبلیغات خود همواره چندین گام جلوتر از دولتها خواهند بود و در نتیجه مخاطرات درازمدت فناوریها از دید شهروند مصرفکننده، پنهان خواهد ماند. بیگمان پدیده «فناوریهراسی» در جامعه و بروز ناگهانی امواج پیامدهای ناگوار، برخاسته از کمکاری در زمینه آگاهیرسانیهای به هنگام است.
واردات بحث برانگیز محصولات تراریخته
هر سال میلیاردها دلار محصولات تراریخته به ایران وارد میشود و به سفره شهروندان راه مییابد. اما به باور دکتر آزاد عمرانی، واردات محصولات ژنتیکیِ بدون برچسب، مصداق بارز پایمالی حقوق شهروندان و بر خلاف آئیننامه اجرایی قانون ایمنی زیستی و کنوانسیون ایمنی زیستی کارتاهنا(مصوب مجلس شورای اسلامی/1382) است. از دیگر سو گروهی نیز بر آنند واردات بحثانگیز و نامتعارف محصولات تراریخته را مجوزی تلویحی بر ضرورت تولید و رهاسازی این محصولات در داخل کشور قلمداد کنند، در حالی که تا کنون، گیاهان تراریخته، مجوز تولید نگرفتهاند.
عضو هیات رئیسه انجمن ارگانیک ایران در گفت وشنود با روزنامه اطلاعات میافزاید: در برنامه ششم توسعه کشور، تولید انبوه و تجاری محصولات دستکاری شده ژنتیکی با اولویت پنبه و برنج گنجانده شده است. برنج و پنبه تراریخته ایرانی، دارای ژنهای تجاری Cry1(متعلق به یک کمپانی سوئیسی)است که از سوی پژوهشگران وزارت جهاد کشاورزی به برنج و پنبه منتقل شده است. در ماده 2 قانون ایمنی زیستی ایران آمده که دولت مکلف است تمهیدات لازم برای انجام تولید و رهاسازی موجودات زنده تغییر شکلیافته ژنتیکی را از طریق بخش غیردولتی فراهم آورد. بر پایه این قانون، بخش دولتی، مکلف است ضمن نظارت و ارزیابی مخاطرات محصولات تراریخته، تمهیدات لازم را ایجاد کند و مجوز بدهد. پس مطابق قانون، بخش دولتی نمیتواند تولیدکننده محصولات دستکاریشده گیاهی باشد. از سوی دیگر ایجاد تکلیف در برنامه ششم توسعه کشور در حالی که مخاطرات درازمدت این محصولات ارزیابی نشده است، اندکی شتابناک و غیرکارشناسانه به نظر میآید.
کشت جهانی محصولات دستکاری شده ژنتیکی
در این 20 سال، سطح زیرکشت محصولات دستکاریشده ژنتیکی به بیش از 185 میلیون هکتار رسیده است. به گفته دکتر عمرانی، کلزا، سویا، ذرت و پنبه، درصد بالایی از محصولات تراریخته را به خود اختصاص داده است و درصد ناچیزی به دیگر محصولات کشاورزی اختصاص دارد.
او میافزاید: حدود 80 درصد از این گیاهان تراریخته، واجد ژن مقاوم به علفکش گلایفوسیت(راندآپ) هستند و بقیه گیاهان نیز به گونهای مهندسی شدهاند که با تولید سم Bt (باسیلوس تورنجنسیس) در برابر آفتها پایداری کنند. بد نیست بدانیم که بیش از 90 درصد بازار بذرهای تراریخته، در انحصار کمپانیهای چندملیتی مونسانتو، دوپونت، بایر و سینجنتا است. این کمپانیها بزرگترین تولیدکننده سموم و تسلیحات شیمیایی در جهانند و مردم بسیاری از کشورها از جمله هممیهنان ما قربانی این سلاحهای کشتار جمعی شدهاند. زارعینِ بذرهای دستکاریشده، ناچارند به گونهای انحصاری، افزون بر بذر، سموم شیمیایی این شرکتها را نیز خریداری کنند. از اینرو درآمد یکسال کمپانی مونسانتو، نزدیک به 5/13 میلیارد دلار است. تحقیقات یک دانشمند امریکایی در سال 2012 میلادی نشان داده که کشت محصولات تراریخته در سالهای 1996 الی 2011 میلادی در مجموع، موجب افزایش مصرف سموم علفکش به میزان 183 هزار تن شده است.
انحصار بذرهای ژنتیک
به باور دکتر آزاد عمرانی، در سالهای نخستین کشت محصولات دستکاری ژنتیک، متخصصین بیوتکنولوژی با تبلیغ عملکرد بالاتر این محصولات در مقایسه با بذرهای رایج، در مدت زمان کوتاهی، قیمت بذرهایشان را متناسب با افزایش تقاضا، چندین برابر افزایش دادهاند. با پیدایش اَبَرعلفهای مقاوم به سمهای راندآپ(گلایفوسیت) از یکسو و مشاهده کرمهای مقاوم به سم Bt- غولهای تراریخته جهان در برابر این چالشها، افزایش مصرف علفکشها و آفتکشهای انحصاری خودشان را سفارش و تبلیغ کردند. از سال 2006 میلادی به بعد، اندکاندک فریاد اعتراض کشاورزان بلند شده و جنبشهای اعتراضی و نقد محصولات تراریخته، شکل گرفته است. بیوتکنولوژیستهای آزمند که از سودهای حتی 110 برابری خشنود بودند و قصد نداشتند آن را از دست بدهند، مخالفان را گروهی فناوریهراس و واپسگرا نامیدهاند. از آنزمان شعار مبارزه با گرسنگی، جایگزین شعار «عملکرد برتر» محصولات تراریخته شده است. آنان محصولات تراریخته را یگانه راهکار مبارزه با گرسنگی در جهان(با جمعیت رو به رشد) تبلیغ میکنند. همچنین آنان در سال 2015 میلادی یک جمله با این کلیدواژهها را«بدون دستکاری ژنتیک گیاهان، انسانهای زیادی از گرسنگی خواهند مُرد»، در تبلیغات و سخنان خود به کار میبرند.
بازدهی اقتصادی
بر پایه تحقیقات سال 2015 میلادی در آرژانتین، منتشر در یک مجله معتبر علمی، میزان بازدهی اقتصادی بذرهای دستکاری شده ژنتیک، به نسبت بذرهای هیبرید آرژانتینی 58 درصد کاهش داشته است.
از زبان دکتر آزاد عمرانی، عضو هیات رئیسه انجمن ارگانیک ایران بشنوید: در این تحقیق دانشمندان امریکا، نروژ، ایتالیا و آرژانتین آمده است که اگر چه بذرهای تراریخته به لحاظ تولید محصول در هکتار، عملکرد بهتری دارند، اما هزینه فزاینده این بذرها و سموم اختصاصی آنها و خدمات جنبی، چندین برابر بذرهای هیبرید رایج بومی است و بر خلاف تبلیغات بیوتکنولوژیستها، با کشت محصولات تراریخته، درآمد کمتری برای کشاورزان به ارمغان آورده است و از دیگرسو تناوب کشت و تنوع کشت در کشتزارهای تراریخته، کمتر قابل اجرا است.
مبارزه با گرسنگی در جهان
بر خلاف ادعای دستاندرکاران محصولات گیاهی دستکاری شده، کشت این گیاهان راهکار مناسبی برای کاهش گرسنگی نیست.
دکتر آزاد عمرانی در این باره معتقد است: بر پایه آمار بانک جهانی در سال 2012 میلادی بیش از 6/2 میلیارد تن از جمعیت جهان، درآمدی کمتر از 2 دلار در روز داشتهاند و 2 میلیارد تن دیگر، دسترسی به الکتریسیته ندارند. و در حالی 20 درصد ساکنان کره زمین، نزدیک به 86 درصد تولیدات جهان را مصرف میکنند که بیشتر مردم، قدرت خرید ندارند و نمیتوانند غذا بخرند و یا در کشاورزی و برای تولید غذا بکوشند.
عضو هیات رئیسه انجمن ارگانیک ایران میافزاید: نگاهی به آمار سازمان بهداشت جهانی در سال 2012 میلادی نشان میدهد که بیش از 4/1 میلیارد نفر از جمعیت کره زمین از اضافه وزن رنج میبردند و 500 میلیون نفر مبتلا به بیماری چاقی هستند. میزان مرگ و میر بر اثر چاقی، بسیار زیادتر از مرگهای ناشی از گرسنگی است! از طرف دیگر، طبق گزارش سازمان جهانی غذا و خواربار(فائو) در سال 2015 میلادی نزدیک به 30درصد محصولات کشاورزی در مرحله برداشت و پس از برداشت و زمان مصرف از میان میرود. بنابراین راهکار رفع سوتغذیه در جهان در درجه نخست، مبارزه با فقر و کاهش تلفات محصولات کشاورزی است، نه تولید انبوه محصولات دستکاری شده ژنتیکی!
تغییر اقلیم
از دیگر ادعاهای مدافعان محصولات تراریخته، این است که دستکاری ژن بذرها، تنها گزینه مبارزه با تغییر اقلیم و خشکسالی در جهان است.
اما دکتر آزاد عمرانی به این باور ندارد: این توجیه در حالی مطرح میشود که شرکت مونسانتو(غول تراریخته جهان) به تازگی بزرگترین بانک اطلاعاتی هواشناسی و اقلیمشناسی دنیا را خریده است. بنابراین، اطلاعات تحلیلی اعلامشده در مورد تغییر اقلیم و خشکسالی از سوی دستاندرکاران محصولات دستکاری شده، لزوما نمیتواند درست باشد.
از سوی دیگر بذرهای بومی یا ارگانیک با پیشینه 11هزار سال و گذر از تغییرات شدید آب و هوایی و اقلیمی دوام آوردهاند و غذای مردم جهان را تامین کردهاند. هیچ عقل سلیمی این ادعا را باور نمیکند که بذرهایی که فقط 20 سال از تراریختهگی آنها میگذرد، بتوانند کشاورزی پایدار را در شرایط تغییر اقلیم و خشکسالی تضمین کنند. اینک کمپانیهای تولیدکننده بذرهای تراریخته، همواره با صدای بلند تغییرات اقلیمی و ضرورت توسعه کشت محصولات تراریخته را به دولتها گوشزد میکنند، ولی درنگ در حفاظت و تکثیر بذرهای بومی و ارگانیک، به امنیت غذایی کشور آسیب خواهد رساند.
ارزیابی سلامت در کشت محصولات تراریخته
دکتر عمرانی در ادامه سخنان خود، به مورد سلامت میپردازد و میگوید: متاسفانه در سال 1992 میلادی، با نفوذ سیاسی کمپانی مونسانتو و همراهی جرج بوش(پدر)، بسیاری از قوانین احتیاطآمیز و محدودیتها در رابطه با ارزیابی مخاطرات محصولات(تراریخته) در امریکا، به بهانه بازدارندهبودن پیشرفت بیوتکنولوژی لغو شد.
این پژوهشگر میافزاید: از آن تاریخ به بعد محصولات دستکاریشده گیاهی، همارز محصولات کشاورزی رایج و معمولی مورد ارزیابیهای سلامت قرار گرفته و ارزیابیهای مرتبط با مخاطرات سلامت، همواره از سوی کمپانیهای تولیدکننده این محصولات، خوداظهاری شده است. بسیاری از سناتورهای ذینفع این محصولات نیز در رسانهها، به دفعات اطلاعات غیرواقعی مطرح کردهاند و به فساد سیاسی این فناوری دامن زدهاند؛ مانند پاتریک مور، از لابیهای مطرح کمپانی بیوتکنولوزی مونسانتو در مصاحبه تلویزیونی با یک شبکه فرانسوی، علفکش راندآب(گلایفوسیت) را کاملا سالم میداند و میگوید اگر کسی حتی یک لیوان از این سم را بنوشد، اتفاقی برایش رخ نخواهد داد. و سپس مجری برنامه میگوید: ما در استودیو یگ گالن راندآپ داریم! شما حاضرید یک لیوان را سر بکشید؟ اما پاتریک از این کار خودداری میکند و با اصرار مجری، ناچار میشود محل مصاحبه را ترک کند!
عمرانی در ادامه گفتوشنود با روزنامه اطلاعات، ارمغان 20 سال رویکرد دولتهای امریکا برای کشت نامحدود محصولات تراریخته را فاجعههایی در زمینه سلامت، محیطزیست و کشاورزی برای آن کشور میداند و میگوید: دلیل اصرار دولتهای امریکا بر حمایت از این روند فقط یک چیز است: سلطه جهانی غذا با تولید ارزانتر محصولات کشاورزی. اینک جنبشهای عظیمی در مبارزه با این اقدام غیرمسئولانه دولت امریکا(لیبلنگذاشتن بر روی محصولات تراریخته) شکل گرفته است و بسیاری از دانشمندان بیوتکنولوژی، هنرمندان، ورزشکاران و حتی چهرههای شاخص سیاسی آن کشور، با این جریانها همراه شدهاند.
چشمانداز آینده
در سال 2012 میلادی، اریک سرآلینی، دانشمند فرانسوی اثرات تغذیه درازمدت موشها با ذرت تراریخته را مورد بررسی قرار داد و در مجلهای منتشر کرد. نتایج نشان میدهد که چنین تغذیهای، تومورهایی را در کلیه، کبد و غدد پستانی این موشها ایجاد کرده است.
دکتر آزاد عمرانی میگوید: بر اثر هجوم تبلیغاتی غولهای بیوتکنولوژی مانند مونسانتو، آن مجله، «سرآلینی» را مجبور کرد که مقالهاش را پس بگیرد! «اریک سرآلینی» اعلام کرد پژوهشهایش حقیقت محض است و از خواست مجله خودداری کرد؛ در نهایت و زیر فشارهای همهجانبه دستاندرکاران محصولات تراریخته، خودِ مجله مقاله را پس داد و آن را از فهرست انتشاراتش خارج کرد.
تحقیقات سرآلینی، یک پیام جهانی داشت، باید اثرات درازمدت محصولات تراریخته مورد ارزیابی دوباره قرار گیرد و تاثیرات آنها بر کل سیستم بیولوژیک حیوانات بررسی شود. از سال 2012 میلادی با همه فشارها و تهدیدات کمپانیهای تولید بذرهای دستکاریشده گیاهی، تحقیقات بسیاری در مورد پیامدهای ناگوار این محصولات از سوی دانشمندان مستقل صورت پذیرفت. در تحقیقات انجامشده محققین استرالیایی و آمریکایی
( 2013)، تاثیر تغذیه 23 هفتهای خوکها با ذرت و سویای تراریخته مورد بررسی قرار گرفت و التهابات شدید لوله گوارش و حجیم شدن تخمدانهای خوکهای ماده گزارش شده است.
دیدگاه تان را بنویسید