«بلع» انرژی در ایران
شهروند ، حمیدرضا عظیمی| مطابق اطلاعات منتشرشده در زمینه میزان مصرف انرژی در ایران، یک مترمربع ساختمان ایرانی، حدود ١٠برابر بیشتر از همتایان اروپایی خود انرژی میبلعد! گزارشهای منابع ذیربط در وزارت نیرو بر این موضوع تأکید دارد که یک مترمربع ساختمان ایرانی، ۵۰۰کیلووات درسال انرژی مصرف میکند و مطابق همین گزارش، کشورهای اروپایی این میزان را بهشدت کاهش داده و در تلاشند آن را به ۵۰کیلووات در ساعت برسانند.
اطلاعات منابع دیگر، از این هم واضحتر است. وزارت نفت و سازمانهای مربوط بهویژه سازمان بهینهسازی مصرف سوخت اعلام کرده است اگر مصرف انرژی در کشورمان با همین رویه ادامه داشته باشد، کمتر از ١٠سال دیگر یعنی قبل از سال ١٤٠٤، به نقطه «سر به سر» خواهیم رسید. این گزاره به این معناست که اگر مصرف انرژی و سوخت در ایران به همین شیوه ادامه پیدا کند، تا قبل از رسیدن به چشمانداز ١٤٠٤، از تولیدکننده نفت، به واردکننده آن تبدیل میشویم.
پیش پاافتادهترین سوالی که در این زمینه مطرح میشود، احتمالا دلایل این نوع مصرف است. این سوال بهطور قطع، در ذهن همه ما نقش بسته و میبندد که چرا ایرانیان در مصرف، شیوه افراط را برگزیده و بهویژه در زمینه مصرف انرژی خوددار نیستند؟ کارشناسان از کمی قیمت انرژی در ایران بهعنوان دلیل اصلی الگوی مصرفی اینچنینی یاد میکنند. آنها میگویند «به این دلیل که قیمت انرژی در ایران پایین است، شهروندان دلیلی برای صرفهجویی نمیبینند». اما به نظر میرسد موضوع فراتر از این باشد. نگاهی به مصرف بنزین، درکشور نتیجهای نسبتا ملموس را در این زمینه ارایه میدهد. مطابق آمارهای موجود زمانی در سال ١٣٩٠ یکسال پس از آغاز هدفمندی یارانهها، مصرف متوسط روزانه بنزین در ایران، ٦٠میلیون لیتر اعلام شد. اکنون با گذشت چندسال از آن واقعه و گرانی بنزین، مطابق گزارش شرکت توزیع فرآوردههای نفتی مصرف بنزین بهرغم افزایش قیمت به ٧٢میلیون لیتر در روز رسیده است.
به هر روی، پدیده الگوی نامناسب مصرف انرژی در ایران، دامان اقتصاد را گرفته است و مضاعف بر آن افزایش مصرف سوختهای فسیلی و مشتقات نفت (و حتی گاز که انرژی سالمتری است) تحفهای به نام افزایش آلودگی هوا را در بر داشته و آن را به معضلی فراگیر تبدیل کرده است. معضلی که برای آن ظاهرا راهحلی نیست و اخیرا رئیس سازمان محیطزیست کشور را بر آن داشته تا ملت و دولت را به چالشی دعوت کند که درصورت پیوستن جمعیتی قابل توجه به آن، تا حدی هم مصرف انرژی کاهش مییابد و هم تولید
آلایندههای هوا!
الگوی مصرف، یک عادت
«الگوی مصرف، بیشتر عادتی روانی است» این جمله را گفت و آن را توضیح داد: ما ایرانیها از نظر روحیه طوری بار میآییم که کمتر حد وسط را رعایت میکنیم. در بیشتر زمینهها اینچنین هستیم. مصرف انرژی در ایران نیز میتواند حاصل این نوع روحیه باشد»! حامد محمدی کنگرانی روانپزشک با «شهروند» به گفتوگو نشست و الگوی مصرف را بهعنوان یک عادت تحلیل کرد.
میگفت: عادت رفتاری است که طی سالهای زندگی بهعنوان یک هنجار در شخصیت ما شکل میگیرد. این هنجار صرفنظر از ارزشگذاری خوب و بد، چنان در ذهن رسوخ میکند که تغییر آن بسیار سخت است. شاید به همین دلیل باشد که قدمای ما گفتهاند ترک عادت موجب مرض است.
این نوع رفتار را در بخشهای مختلف میتوان مشاهده کرد. رفتار ما در هنگام عبور و مرور را مشاهده کنید. احتمالا گاهی مشاهده کردهاید که برخی از افراد برای رعایت قانون پشت چراغ قرمز میایستند اما در همان زمان افرادی هستند که بیتوجه به این موضوع راه خود را ادامه میدهند.
اینها نشانگر عاداتی است که ما در طی سالها کسب کردهایم و تغییر آن هم، همانطور که گفتم بسیار سخت است. حتی همان زمان که برخی پشت چراغ قرمز ایستادهاند ممکن است در دل هوس این را داشته باشند که مانند آن چند نفری که بیتوجه به جمعیت از چراغ رد شدهاند، آنها هم از خیابان عبور کنند اما برخی ملاحظات این اجازه را به آنها نمیدهد.
محمدی نوع مصرف درکشور را هم مرتبط با برخی از این عادات میدانست. عاداتی اجتماعی که گاهی سبب میشود بهخاطر دیگران به برخی از رفتارها تن دهم، میگفت: یک بخش از نوع الگوی مصرفی که مدنظر شماست، به عادات ما برمیگردد. عاداتی که در جامعه ما شایع است. در طول زمان بچگی با آنها رشد کردهایم و در بزرگسالی نیز نتیجه آن را میبینیم. بگذارید برای روشنشدن موضوع، مثالی ملموس بزنم.
احتمالا شنیدهاید که برخی از افراد جامعه، بین اقوام و خویشان و آشنایان فردی را در غیابش مسخره میکنند. بهعنوان نمونه کافی است در فصل سرد به منزل یکی از آشنایان بروید که منزلی نسبتا سرد دارد و برای صرفهجویی در مصرف انرژی به جای اینکه بخاری را زیاد کند، لباس گرم پوشیده است. برداشت جامعه درباره این فرد چیست؟ تقریبا عده زیادی وقتی با این فرد روبهرو میشوند، او را خسیس معرفی میکنند، حتی ممکن است در مراودات روزانه و در غیاب آن فرد، او را متهم به مواردی دیگر کنند که از ذکر آن خودداری میکنم.
این عادت، یعنی اینکه تصور کنیم اگر کسی برای صرفهجویی در مصرف انرژی اقدامی مانند کاهش دمای منزل انجام دهد و لباس بیشتر بپوشد فرد خسیسی است، بر جامعه پیرامونی فشار وارد میکند. وقتی شما با این قضاوت روبهرو میشوید، حتی اگر با آن کار موافق هم باشید به خاطر دیگران مجبورید به موضوعات اینچنین تن دهید.
بنابراین مشاهده میشود که الگوی مصرف میتواند عادتی باشد که در جامعه شیوع دارد و حتی مقابله با آن هم گاهی سخت است به این دلیل که در معرض قضاوت دیگران قرار میگیرید، درصورتی که مثلا در کشورهای اروپایی اساسا این موضوعات تا آنجا که ما در مراودات روزانه آنها دیدهایم، معنا ندارد. به همین دلیل جامعه، عادات اجتماعی و فشار پیرامونی میتواند شما را به سوی رفتاری خاص سوق دهد.
آنچه این متخصص روانپزشکی میگفت تا حد زیادی با وضع امروز ما همخوان به نظر میرسد، همخوانیای که تجربیات روزمره ما تا حدی آن را تأیید
میکند.
تولید و مصرف
تولید انرژی و مصرف آن درکشور ما با اما و اگرهای فراوانی روبهروست. کشور ما غیر از آنکه درمصرف انرژی الگویی نامناسب دارد، به اعتراف برخی از مسئولان گویا در تولید هم با اشکالاتی دست به گریبان است. همین چندی پیش بود که نصرتاله سیفی مدیرعامل شرکت بهینهسازی مصرف سوخت، از ایراد در تولید انرژی در کشور سخن به میان آورد. او گفت: غیر از اینکه ارزانی قیمت انرژی در ایران باعث بد مصرف کردن آن شده، در بخش تولید هم اشکال داریم. درکشور ما حتی در بخش تولید انرژی هم ضایعات داریم، بهطوری که هماکنون در تمام دنیا گازهای فلر را جمعآوری و تبدیل به انرژیهای مفید مثل برق یا حرارت میکنند اما درکشور ما بعد از گذشت ١٠٠سال از تولید نفت در مسجد سلیمان همچنان فلرها میسوزنند و هدر میروند.
آنچه این مقام مسئول به آن اشاره دارد، نهتنها در مسجد سلیمان بلکه در اهواز و دیگر مناطق مانند جزیره قشم هم دیده میشود و اگر گذرتان به این مناطق افتاده باشد، احتمالا شعلههای آتشی را دیدهاید که محصول سوخت گازهای فلر است. گازهایی که سوختن آنها هم در این حجم خود باعث تولید آلایندههای محیطی است.
ایران کشوری است که منابع زیاد دارد اما این گفته مسئول سازمان بهینهسازی مصرف سوخت و نظری که محمدی کنگرانی داده است، نشان میدهد عادات رفتاری ما چه در مصرف و چه در تولید، امری شایع است.
سعید اربابی عضو کمیسیون اقتصاد مجلس شورای اسلامی در این زمینه به «شهروند» گفت: اقتصاد ایران از محل مصرف و نوع تولید ضررهای زیادی میکند. تولید نفت درکشور یکی از بخشهاست و البته بخش مهمی هم هست اما موضوع قابل تأکید این است که شیوههای تولید درکشور ما بهگونهای است که باعث هدررفت میشود. مطابق گزارشهایی که گاهی ازسوی دستگاههایی به ما میرسد، منابع فراوان انرژی ما به زودی به پایان خواهد رسید. بنابراین باید شیوههایی را در نوع مصرف به کار گیریم که برای روزهای سخت آینده (هرچند اگر نیمقرن دیگر باشد) جامعه ایرانی را آماده کند. ما یکی از کشورهای تولیدکننده عمده گاز و نفت هستیم. این موضوع بهعنوان مزیتی اقتصادی مطرح میشود و احتمالا الگوی مصرفی که به آن باید برسیم، براساس این مزیت باید باشد.
اربابی گفت: درگزارشی که یکی از منابع انگلیسی منتشر کرده است، میزان مصرف انرژی در ایران طی سال میلادی ٢٠١٤ معادل ٢٥٢میلیون بشکه نفت برآورد شده است. این میزان مصرف ما را در رتبه دهم مصرف انرژی قرار میدهد. این گزارش را «بریتیش پترولیوم» داده بود. اگر قرار باشد این میزان انرژی را با قیمت امروز محاسبه کنیم، یعنی با قمیت نفت بشکهای ٣٠دلار ایرانیان در سال ٢٠١٤، نزدیک به ٨میلیارد دلار برای مصرف سوخت هزینه کرده است درصورتی که قطعا هزینهای که برای انرژی میپردازیم، بسیار بیشتر از این مبالغ است حالا تصور کنید مطابق برنامههایی که قرار بود انجام شود و سطح مصرف را تا ٥٠درصد کاهش دهد، به این عدد میرسیدیم در این صورت با قیمت نفت امروز، چیزی حدود ٤میلیادر دلار میتوانستیم صرفهجویی کنیم که اگر قرار باشد آن را به ریال تبدیل کنیم، حدود ١٢هزارمیلیارد تومان است. این مبلغ میتواند گره از بسیاری از امور درکشور ما بگشاید.
او ادامه داد: به نظر میرسد باید در زمینه روشهایی که به کاهش مصرف انرژی میانجامد، سرمایهگذاری کنیم. این زمینه از نظر اقتصادی میتواند به نفع کشور باشد. مجلس به وزارت نفت اختیار داده است که بودجه قابل توجهی را در این زمینه خرج کند. این دیگر به مسئولان اجرایی در دولت و وزارت نفت بستگی دارد که چگونه اقدام کنند زیرا مجلس نمیتواند هم قوانین را تصویب کند و هم اجرا!
الگوی مصرف، الگوی تولید آلودگی
مصرف انرژی در ایران، آمار بالایی را به خود اختصاص داده است. قرارگرفتن نام ایران در لیست ١٠ کشور اول مصرفکننده انرژی، چند برابری مصرف سرانه انرژی ایران نسبت به کشورهای اروپایی و، و، و رکوردهایی است که از محل نوع مصرف، برای ما به ارمغان آورده شده است. هزینه سرسامآور مصرف انرژی را برخی از کارشناسان، به ارزانی قیمت انرژی نسبت میدهند اما گروهی هم آن را غیر از ارزانی، به ابزارآلاتی مرتبط میدانند که چه در تأسیسات ساختمانی و چه درحوزه تولید، از آن استفاده میکنیم.
ابزارآلاتی که «شدت مصرف انرژی» در ایران را به شدت افزایش داده است. پارامتری که نشان میدهد، کارآیی مصرف هر واحد از انرژی درکشور چقدر است. «شدت انرژی» را شاخص تعریف میکنند که از تقسیم میزان مصرف انرژی بر تولید ناخالص داخلی به دست میآید و نشان میدهد، به ازای هر انرژی چقدر تولید کردهایم. مطابق گزارشها، ایران یکی از کشورهایی است که بالاترین شدت مصرف انرژی را دارد. براساس گزارش بانک مرکزی ایران در سال ۱۳۸۹ شدت مصرف انرژی دنیا در سال ۲۰۰۸ معادل ١,٤ بشکه نفتخام برای هر هزار دلار بوده درحالی که در ایران این رقم ٤.٢ یعنی سه برابر بوده است. این موضوع خود گویای نوع مصرفی است که درکشور انجام میشود.
موید حسینی صدر عضو کمیسیون صنایع معادن درباره این موضوع به «شهروند» گفت: یکی از موضوعاتی که باعث افزایش شدت مصرف انرژی در ایران شده است، فناوریهای قدیمی در تولید است. اکنون بسیاری از صنایع درکشور ما با فناوریای، تولید میکنند که مربوط به سالها قبل است و اگر نگوییم مربوط به نیمقرن پیش، حداقل دو سه دهه از فناوری روز دنیا عقب است. یکی از موضوعاتی که در تولید مورد نظر کارشناسان فنی بوده، کاهش هزینه مصرف انرژی است. این کاهش با بکارگیری فناوریهای جدید در بخش تولید محقق شده و دنیا از این بابت، تجربه خوبی کسب کرده است که میتوان به آن رجوع کرد. طی سالهای گذشته، وجود تحریمها در بازسازی برخی از این نقایص، ما را ناموفق میساخت اما اکنون که این محدودیتها برداشته شده است، با هزینه و سرمایهگذاری در این زمینه باید شدت مصرف انرژی در ایران را
کاهش دهیم.
او افزود: این اقدام صرفا اقدامی نیست که به کار تولید بیاید چون بسیار طبیعی است که وقتی کاهش مصرف سوخت اتفاق میافتاد، حواشی آن مانند تولید گازهای گلخانهای و دیگر سموم موجود در هوا کاهش مییابد. اکنون صنایع ما سالانه بیش از ١٠٠میلیارد مترمکعب، گاز مصرف میکنند. این آماری است که مربوط به تمام بخشهای صنعتی نیست زیرا در صنعت برخی از بخشها، از سوختهایی مانند مازوت و گازوییل استفاده میکنند که بسیار آلودهکننده است.
بنابراین اگر تمام مصرف صنعت درکشور را به حساب بیاوریم، مصرف بسیار بالایی است که اتفاقا حجمی از آلودگی هوا هم محصول همین مصارف است. بنابراین نوسازی و بهینهسازی صنایع و فناوریهای به کار رفته در آن، هرقدر هم هزینه داشته باشد، باید انجام شود تا تحولی اساسی را در این زمینه شاهد باشیم.
مطابق آنچه کارشناسان گفتهاند، به نظر میرسد به موازات چالش ١٨ درجه که رئیس سازمان حفاظت محیطزیست اعلام کرده و از قضا با توجه به نظرات کارشناسی میتواند کارساز هم باشد، باید اقداماتی از قبیل تغییر الگوی مصرف، فرهنگسازی برای مقابله با عادات غلط موجود درجامعه و نوسازی و بهسازی صنایع کشور انجام شود. اقداماتی اینچنین درصورتی که به مدد هم بیایند، احتمالا نهتنها معضلات حاصل از مصرف بیشینه انرژی در ایران را کاهش میدهد که معضل آلودگی هوا را هم تا حدی حل خواهد کرد.
دیدگاه تان را بنویسید