مدیریت ریسک خشکسالی
شاهرخ فاتح
رئیس مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران
بهطور کلى بحران عبارت است از عدم انطباق بین نیازها و منابع و به عبارت دیگر تقاضا و عرضه و به پیروی از آن مدیریت بحران عبارت است از کنترل شرایط متزلزلى که با وقوع بحرانها ایجاد مىشود. فرآیند مدیریت بحران شامل کاهش تقاضا، افزایش عرضه و برنامهریزى و نظارت بر فرماندهى بحران است. طی سالهای اخیر از کل این فرآیند در کشور ما تنها به افزایش عرضه توجه شده و بهطور معمول، سایر موارد تا حد زیادی به فراموشى سپرده مىشود. بهعنوان مثال در زلزلههاى گذشته فقط شاهد اعلان عمومى براى ارسال کمکها به مناطق زلزلهزده بودهایم که این قسمت نیز آنچنان بدون برنامهریزى انجام مىپذیرد که درصد بسیار زیادى از کمکهاى ارسالى داخلى و خارجى به دست نیازمندان واقعى نمىرسد.
مدیر بحران در سطح ملی شخصی است که داراى تخصص، تجربه و اختیارات کافى بوده و قبل از بروز حوادث غیرمترقبه با تمام امکانات موجود سختافزارى و نرمافزارى براى تکتک بحرانهاى ناشى از حوادث، کشور را آماده کند.
در بسیاری از کشورها، به منظور برخورد ساماندهی شده با حوادث، طرح جامع مدیریت بحران تدوین شده که در آن تمامی موارد مرتبط به سازماندهی و برنامهریزی امکانات، تجهیزات و نیروی انسانی برای مواجهه با بحران پیشبینی شده است. تأسی به این نظم سیستماتیک و توجه به ماهیت غیرمترقبه بیشتر حوادث و لزوم اتخاذ تصمیم سریع، صحیح و بهموقع، همچنین اجرای عملیات مقابله با بحران، دانشی تحتعنوان مدیریت بحران را بهوجود آورده که عناصر عمده تشکیلدهنده آن مشتمل بر پیشگیری و پیشآگاهی، آمادگی، مقابله و بازسازی و بازتوانی هستند.
در قرون اخیر و در کشورهای دارای توان مدیریتی بالا، عملا در برخورد با بلایا، مدیریت ریسک جایگزین مدیریت بحران شده است. این بدان معنی است که بهجای اینکه بحران را پس از وقوع، مدیریت کنیم، ضرورت دارد بهگونهای برنامهریزی و اقدام شود که بتوان زمینههایی را که منجر به ظهور و بروز بحران میشوند، مدیریت کرد.
برخلاف مدیریت برخی موقعیتهای اضطراری و مخاطرهانگیز که در پارهای از موارد با سوانح طبیعی نیز روبهروست، مدیریت بحران بهطورکلی با بحرانهایی که به دست انسان پدید میآیند یا انسان سبب تسریع آنها میشود، سروکار دارد. بر این اساس پدیدههایی همچون زلزله، خشکسالی، سیل و... اگرچه میتوانند عملا در این تعریف جایی نداشته باشند و جزو بلایای طبیعی بهشمار آیند ولی به دلیل آنکه عمده تاثیرات و عواقب سوء ناشی از آنها پیامد عدممدیریت و دوراندیشی و تدبیر بوده است، لذا به ناچار باید بر اینگونه بلایا نام بحران و بر مدیریت بر آنها نام مدیریت بحران گذارده شود، چراکه به واسطه فقدان برنامههای پیشگیرانه یا عدمپایبندی، اجرا و تمکین به برنامهها - حتی در صورت موجود بودن - بسیاری از حوادث طبیعی (بهویژه انواع قابل پیشبینی آن) به دلیل عدممدیریت صحیح تبدیل به بحران میشوند!
شاهد مدعا اینکه طی سالهای اخیر عباراتی نظیر بحران سیل، خشکسالی، آب، آلودگی هوا و... مکرر مورد استفاده قرار گرفتهاند.
غفلت از وظایف و کارکردهای اصلی و اساسی سیستمهای مدیریتی کشور در حوزه مخاطرات، عدماشراف بر دادهها، اطلاعات و ظرفیتهای موجود و همچنین عدمآگاهی از نیازمندیها و نقاط قوت و ضعف مجموعههای تحت امر سبب شده گاهی در اثر بروز یک مخاطره طبیعی در یک منطقه، فاجعهای ایجاد شود که در وهله نخست باعث تحمیل خسارت به سرمایههای انسانی و اقتصادی آن منطقه شده و در ادامه، منجر به ایجاد مانع و عمیقترشدن شکافهای موجود برای توسعه همهجانبه و همگن آن منطقه میشود.
امروزه عمدهترین نقاط ضعف مدیریت بحران در کشور، ضعف در هماهنگی و همکاری سازمانها با یکدیگر از یک طرف و محدودیت منابع مالی از طرف دیگر است، البته به این دو مورد اساسی باید رویکرد حاکم بر تفکر برخی مدیران بحران را که مبتنیبر اقدامات ملموس بهویژه برای آسیبدیدگان حوادث است، اضافه کرد. در رویکرد مذکور، سامانه مدیریت بحران با اندکی از توجه به اقدامات پیشگیرانه و اعتنای ضعیف به سرمایهگذاری قبلی برای حوادث قابل پیشبینی، با حضور پررنگ در هنگامه اینگونه حوادث بسان یک قهرمان ظاهرشده و به توزیع کمکهای نقدی و غیرنقدی برای جبران خسارات میپردازد.
خشکسالی ویژگی معمول و تکرارشونده آبوهوایی است که برخی به اشتباه آن را رخدادی نادر و تصادفی در نظر میگیرند. این رخداد در تمامی مناطق اقلیمی بروز میکند اما مشخصههای آن در میان مناطق مختلف تا حد زیادی متفاوت است. خشکسالی انحرافی موقتی و با خشکی متفاوت است. خشکی به مناطق دارای میزان بارش کم محدود میشود و ویژگی دایم اقلیمی در یک منطقه مشخص است. خشکسالی خطر ساکت و خاموش طبیعت است و از کمبود بارش در یک دوره طولانی از زمان، معمولا در یک یا چند فصل سرچشمه میگیرد. این نقصان منجر به کمبود آب برای پارهای از فعالیتها یا برخی مناطق میشود. خشکسالی را نباید صرفا پدیدهای فیزیکی یا رخدادی طبیعی در نظر گرفت، چراکه تاثیر آن بر جامعه از همافزایی میان یک رخداد طبیعی و رخداد اجتماعی (تقاضا برای آب توسط مردم) حاصل میشود. نوع بشر اغلب تاثیرات خشکسالی را تشدید میکند. تجربه خشکسالی در ممالک توسعهیافته و درحالتوسعه، آسیبپذیری تمامی جوامع و نیز تاثیرات اقتصادی و اجتماعی این بلای طبیعی را مورد تاکید قرار داده است. تنها تفاوت موجود بین جوامع توسعهیافته و درحالتوسعه در سرعت تسری مراحل متوالی خشکسالی به یکدیگر است. در این رابطه لازم به ذکر است که پدیده خشکسالی طی چهار مرحله متوالی اتفاق میافتد. ابتدا با کمبود بارشها و همچنین افزایش میزان تبخیر و تعرق ناشی از افزایش دما، مرحله هواشناسی خشکسالی آغاز میشود، سپس با کاهش رطوبت خاک و تنش رطوبتی در پیکره گیاه، بخش کشاورزی دچار تنش شده و مرحله خشکسالی کشاورزی آغاز میشود. پس از آن با کاهش جریان آبهای سطحی و زیرسطحی، منابع آبی منطقه دچار تهدید شده که اصطلاحا مرحله هیدرولوژی یا آبشناسی خشکسالی نامیده میشود. در مرحله چهارم و آخر با ایجاد تنشهای شدید در بخش کشاورزی و منابع آب، زندگی اقتصادی و اجتماعی ساکنان منطقه دچار تهدید میشود که پیامدهایی نظیر بیکاری، فقر، مهاجرت، حاشیهنشینی و افزایش جرم نشانههای شناخته شده آن هستند. این مرحله را خشکسالی اقتصادی- اجتماعی نامیدهاند. همانگونه که ذکر شد نکته مهم در تفاوت جوامع توسعهیافته و درحالتوسعه در سرعت تسری مراحل متوالی خشکسالی به یکدیگر است، به این معنی که مرحله خشکسالی هواشناسی با توجه به عدمامکان دخالت بشر در ایجاد تغییر در بارش و دما برای تمامی نقاط جهان محتمل و اجتنابناپذیر است و از آن گریزی نیست ولی ورود به مابقی مراحل، کاملا وابسته به سطح توسعهیافتگی کشورهاست، به طوری که با اتخاذ تدابیر موثر میتوان وقوع خشکسالیهای کشاورزی و هیدرولوژی و بهخصوص اقتصادی- اجتماعی را تا شروع دورههای مناسب بارشی بعدی به تأخیر انداخت.
مطالعات بینالمللی نشان میدهد که در صورت تداوم روند فعلی بهرهبرداری از منابع آبی تا سال ٢٠٥٠ بیش از ٤٢درصد از جمعیت جهان در معرض تنش آبی شدید قرار خواهند گرفت١. با توجه به ثابتبودن منابع آبی کشور، افزایش جمعیت و سطح رفاه و بهداشت، رشد تقاضای آب و به دنبال آن تشدید شرایط نامطلوب منابع آبی کشور دور از انتظار نیست. توزیع نامتوازن زمانی و مکانی بارشها در نقاط مختلف کشور، گسترش خشکسالیها و افزایش مساحت پهنههای خشک و نیمهخشک۲ و تمرکز جمعیتی در اطراف شهرهای بزرگ، در کنار راندمان پایین آب در بخش کشاورزی چالشهای جدی فرا روی حوزه آب است که به بهرهبرداری بیش از ظرفیت اقلیمی، خشک و شورشدن منابع آبهای زیرزمینی، خشکی تالابها و فرونشست دشتها منجر شده است.
- تحلیل وضع بحران آب در کشور- گزارش بانک مرکزی، اسفند ١٣٩٣
٢- گزارش بلندمدت وضع خشکسالیهای کشور- مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران
دیدگاه تان را بنویسید