رقص آخـرین بازمانده گروه غربـی در فـریدونکنار
زهرا کشوری
تک درنای سیبری به شمال ایران که میرسد، میشود پادشاه مهاجر«اولجا کله» فریدونکنار. بیسر و همسر. بیگروه و سپاه. او آخرین بازمانده از گروهی از درناهای روسی است که پس از بالزدنهای بسیار زیاد خود را به شالیزارهای شمال ایران میرساند، گروه غربی. گروه شرقی گروهی 3 هزارتایی است و راه دیگری را انتخاب کردهاند که به چین میرسد. گروه مرکزی هم راه قزاقستان را در پیش میگیرد. به احتمال قوی این گروه منقرض شده است. پادشاه اولجاکله در سال 88 تنها به ایران آمد؛ بیجفت. درناها تک همسری هستند و تا آخرعمر به جفت خود وفادار. پیش از آن هم اعضای گروهش را از دست داد. گروهی که همه اعضایش شکار شدند. درناهایی که محلیها آنها را به جای «اگرت» میگرفتند و شکار میکردند تا بالاخره «الن توکلی» - مادر درنای سیبری -عکس درنا را در دست گرفت و به تک تک محلیها و شکارچیها داد تا شاید باکمک طرح احیای درنای سیبری، امید را از غربت نجات بدهد،اما این طرح هم وضعیت پادشاه را تغییر نداد. تک درنای سیبری یک بار هم فریدونکناریها را یک زمستان چشم به راه گذاشت و نیامد. سال بعد که آمد اسمش را گذاشتند «امید.»کسی نمیداند که امسال امید پایش به قلمرو پادشاهیاش میرسد یا آخرین بازمانده گروه غربی به سرنوشت گروه مرکزی دچار میشود.
وعدهگاه پرندگان جهانی
آبان که از نیمه بگذرد، «فریدونکنار» و دامگاههای «ازباران» و «سرخرود» آماده میزبانی از هزاران پرنده مهاجر میشود. این زیستگاهها شانس آوردهاند. وضعیت نامطلوب زیستگاههای دیگر چون «میانکاله» باعث شده تا پرندگان مهاجر شمال بیشتر به سمت فریدونکنار بیایند. درنای سیبری آخرین مهاجری است که خود را پس از بالزدنهای بسیار و گذر از 5 هزار کیلومتر حادثه به این منطقه میرساند و با آواز «کروبکروب» شالیزارهای منطقه را درمینوردد. آوازی که از زمستان شروع میشود و تا شروع بهار ادامهدارد. البته اگر شرایط برای ماندن مساعد باشد. «سیدرحمت احمدی» عضو انجمن حمایت از درنای سیبری است. در نزدیک تالاب «ازباران» خانه دارد. وی میگوید شالیزارهای شمال به پاییز که میرسند، اول «خوتکاهای مهاجر» در آنها لانه میکنند. بعد «سرسبز» و «چنگر»از راه میرسند و بعد هزاران پرنده دیگر. هزاران پرنده دیگر را جوری میگوید که یعنی نمیشود همه را نام برد. دامگاهها که قرق شد و درنا از امنیت منطقه مطمئن شد، سر و کله سفیدش پیدا میشود تا اهالی شاهد رقص بالهاش باشند. انگار که هرگز نرفته است. احمدی میگوید: «دامگاهداری یک شغل آبا و اجدادی در شمال است، مانند ماهیگیری و کشاورزی. برای همین است که شالیزارهای شمال را به اسم دامگاه میخوانند. دامگاهی که پیش از آمدن مهاجران بینالمللی محل پرورش اردک و غاز است. اردک و غازهایی که قرار است طعمهای باشند برای صید پرندگان مهاجر. پرندگانی که به دنبال پرندگان بومی وارد دامگاه میشوند اما ممکن است نتوانند از آن بیرون بیایندو گرفتار تور صیادان شوند. دامگاهدارها پیش از رسیدن مهاجران با چپر دور دامگاهها را دیوارهایی میکشند تا آن طور که احمدی میگوید: «مزاحمتهای انسانی را از آرامش پرندگان مهاجر دور کنند.» آبان این منطقه آنقدر پر از پرواز پرنده میشود که محیط بانان مجبور میشوند برای آنها غذا ببرند، چون ته مانده شالیزارها کفاف این همه پرنده را نمیدهد. احمدی میگوید: «اگر پرندگان احساس کنند زیستگاه کمبود غذا دارد، از زیستگاه میروند و ممکن است دیگر هرگز برنگردند. تازه وقتی قوهای سرخرود که بزرگترین گروه مهاجران ورودی به فریدونکنار هستند میرسند، وضعیت حادتر میشود. همین است که تمام انجمنها و فعالان حوزه محیط زیست کشور بسیج میشوند تا برای آنها دانه ذرت ببرند. درست همان زمان که قوها تمام پهنه آسمان فریدونکنار را قرق میکنند. محیطبانان معمولاً ساعت سه نیمه شب گونیهای ذرت را برای پرندگان میبرند تا دام و دانه یکی شود. احمدی میگوید: «پرندگان روز بیرون نمیآیند. از تاریکی و امنیت شب استفاده میکنند و برای غذا خوردن از دامگاهها و پرچینها و لای بوتهها بیرون میآیند.»
از محمودآباد تا بابلسر محمودآباد که تمام میشود، سرخرود شروع میشود. زیستگاه پرندگان مهاجر از سرخرود غربی، جدید و شرقی شروع میشود، به ازباران میرسد، دامگاه بزرگ فریدونکنار را پشت سر میگذارد و در مرز بابلسر تمام میشود. این سه زیستگاه هیچ کدام تالاب طبیعی نیستند. بلکه شالیزارهایی هستند که قوهای مهاجر آنها را به نقاط دیگر کشور ترجیح دادهاند. برای همین هم احمدی اعتقاد دارد که نقش جوامع محلی در حفاظت پرندگان مهاجر با توجه به آرام کردن فضای دامگاهها بیشتر از سازمان حفاظت از محیط زیست است. البته محمدعلیالله قلی، کارشناس محیطزیست حرفهای او را قبول ندارد. او معتقد است عدم نظارت مناسب محیط زیست باعث شده تا دامگاهدارها حفاظت از زیستگاهها را به نفع خودشان تمام کنند. الله قلی میگوید: «درست است که تیراندازی در منطقه ممنوع است اما به معنی این نیست که هیچ شکارچی به آسمان شلیک نمیکند و پرواز پرندگان مهاجر را خط نمیزند. از سوی دیگر وجود 180 دامگاه در این سه منطقه شمار شکارپرنده را افزایش داده است.» اللهقلی میپرسد: «مگر یک شکارچی با تیراندازی در روز چند پرنده را شکار میکند در نهایت 10 تا؛ اما یک دامگاهدار گاهی اوقات تا 500 پرنده هم در روز شکار میکند.» احمدی که خود دامگاهداراست میگوید: «یکی از شغلهای محلیها شکار پرندگان است و ازاین راه زندگی میکنند.»
هیچکس درنا را شکار نمیکند چارشانه است و جوان. تفنگ شکاری هم در دستش است. در کنار حوضچه پرورش ماهی سایه بانی درست کرده و مراقب صدها اردک و غازی است که پرورش میدهد. میلی به صحبت ندارد. سؤالها را بیسر و ته جواب میدهد. انگار زیر لب دعا میخواند. تفنگش برای شکار نیست برای حفاظت است. پاسخی است که به ما میدهد. با برادرانش مزرعه پرورش اردک و غاز دارد. غروب که میشود غازها را جمع میکند و به خانه میبرد. تمام روزش را به تماشای شیرجه زدن اردکها در میان آبهای شالیزارها میگذراند. کرد است، حسین آبادیها بیشتر کرد هستند. بیش از 60 سال است که در این منطقه زندگی میکند. میگوید از تبعیدیهای زمان پهلوی هستند. درنای سیبری را میشناسند. وقتی از او میپرسی که هیچوقت وسوسه نشدهای درنای سیبری را شکار کنی؟ چشمهایش چون تیری که از شست رها شده باشد از حدقه بیرون میزند. نگاه میکند و لبخند میزند: «اینجا هیچکس درنای سیبری را شکار نمیکند.» بعد هم سرگرم اردکهایش میشود. اردکها و غازهای این منطقه هم برای فروش هستند هم برای دام. آنها دامی هستند که پرندگان مهاجر را در تور صیادان گیر میاندازند. مهاجرانی که بال به بال آنها پرواز میکنند و در دامچالههای صیدان صید میشوند، چیزی که اللهقلی از آن به عنوان سیاهچاله یاد میکند. او اعتقاد دارد صدای تیر وقتی بلند میشود باعث فرار پرندگان مهاجر میشود. زیستگاه را متروک میکنند اما جان بسیاری از آنها هم در امان میماند. اما دامگاهها از تیرها هم بدتر است، آنها بیسر و صدا صید میکند.
زندگی خرج دارد
مرد میانسالی از میان اردکهایی که ظهر داغ فریدونکنار را به چرت زدن مشغولند، میگذرد. برخی اردکها خوابشان ابدی شده است.الله قلی علت مرگ آنها را سموم دفع آفت میداند. به گفته او سمومی که برای دفع کرمهای ساقهخوار به کار گرفته میشود باعث عقیم شدن اردکها و غازهای محلی شده است. این مسأله باعث ناراحتی مرد میانسال که تازه از راه رسیده هم شده، او از سمومی که در شالیزارها و برای برداشت دوم استفاده میشود بسیار نگران است و اعتقاد دارد به کار بردن این سموم باعث بیماری میشود. کارمند بهزیستی است، شالیکار هم هست اما دامگاهدار نه. میگوید: «قانون طبیعت است یا هرچیز دیگر، شغل دوم بسیاری از مردم این منطقه شکار است و از راه شکار روزگار میگذرانند. شکاری که هماکنون هم کمتر شده و هم گرانتر.» بالاخره زندگی خرج دارد، این مسأله را به ما یادآور میشود، همسرش هم حقوق بگیراست. دختر و پسرش خارج از ایران تحصیل میکنند آن هم نه درکشورهای اروپایی و امریکایی، در همین آسیای خودمان. مگر چقدر میگیرد که بتواند هم خرج بچهها را بدهد و هم هر هفته «غاز شکمپر» ببرد سر سفرهاش؟ یک اردک کوچک میشود 15 هزار تومان، ماهی سفید هم 15 هزار تومان. همین ماهی سفیدهایی که با پایین رفتن آب حوضچه، بیجان روی خاک افتادهاند و مورچهها به جانشان مشغول. الله قلی میگوید: «پرندگان مهاجر این منطقه در حالی با قیمتهای گزافی خرید و فروش میشوند که ارزش غذایی بالایی ندارند.» او میگوید پرندهای که چند هزار کیلومتر بال زده گوشتی در تن ندارد که به تن کسی گوشت شود. پرندگانی که برخی آنها بوی بد هم دارند و محلیها برای از بین بردن آنها مجبورند بارها و بارها در آب داغ آنها را بپزند و چند بار آب آن را عوض کنند تا تلخیاش از بین برود.الله قلی میگوید:«آنچه باقی میماند تفاله گوشت پرنده است و ارزش غذایی ندارد.» اللهقلی از موضوع دیگری هم به شدت ناراحت است. سموم دفع آفت که در شالیکاری به کار میرود هم برنجها را آلوده میکند و هم پرندگانی که از آنها تغذیه میکنند، درحالی که پرندگان مهاجری که به راحتی شکار میشوند وقتی به کشتزارها میرسند هم آفتها و کرمهای ساقه خوار را میخورند و هم شالی را آماده کشت بعدی میکنند. اللهقلی اعتقاد دارد اگر این منطقه در کشورهای توسعهیافته بود میتوانست بزرگترین زیستگاه پرندهنگری جهان باشد و هرساله از قبل وجود پرندگان به منطقه سود برساند. پرندگانی که سال 91 تنها جمعیت قوهای آنها بیش از 10 هزار پرنده رسیده بود. اما مدیریتی برای حفاظت از آنها و اشتغال وجود ندارد.
با صدای خش دار غازهای محلی
روی موتور نشستهاست، مشغول ماهیگیری. چند غاز و اردک روی موجها سوار شدهاند به نیت دیدار از هم. صدا به صدا نمیرسد. همه شلوغیها کار غازهاست. میان غرغرهایش یکباره میگویند «هاهاها» .انگار به چیزی میخندند. از او میپرسم. شکار هم میکنی. جوابش مثبت است. اینجا هیچکس با تفنگ شکار نمیکند. حالا غازها و اردکها به هم نزدیک میشوند. صدای هاهاها غازها بلندتر میشود. غازهایی که صبح را با صدای چند تیر شروع کردند. صبحی که با آوازی خش دار و غرغرکنان به ردیف، کوچههای شنی حسین آباد را پشت سر گذاشته و خودشان را به حوضچههای ماهی و شالیزارها رساندهاند. اللهقلی فریدونکنار را ترانزیت شکارچیان پرنده ایران میداند: «حتی از اصفهان، گیلان، سمنان و... هم پرنده میآورند و در بازار فریدونکنار میفروشند.» آنطور که میگوید خود شاهد فروش 20 فلامینگو توسط یک شکارچی بوده است. فلامینگوهایی که بعدها همه مردند. او مانند احمدی اعتقاد دارد که وجود آب و شالیزارهای فریدونکنار باعث شده پرندگان شکاری تالابهایی چون میانکاله و... که شرایط سختی دارند به این سمت پرواز کنند.
اما اعتقاد دارد که رفتار کشاورزان و دامگاهها باعث شده که نسل پرندگان به ویژه درنای سیبری به خطر بیفتد. آنطور که «محمدباقر صدوق» معاون سابق محیط زیست کشور هم میگوید: «وضعیت شکار در این منطقه روسها را هم ترسانده است.» به گفته او همین که پای آخرین درنای سیبری به ایران میرسد روسها صدبار میمیرند و زنده میشوند تا «امید» به سیبری برگردد. میترسند یک دامگاه دار یا شکارچی آن را شکار کند، شکمش را پرکند و با خانواده نوش جان کند.
روسها بیراه هم نمیگویند. الله قلی میگوید که کارشناسان روس چند درنای جوان را با امید همراه کردند تا مسیر سفر به ایران را یاد بگیرند و دوباره گروه جان بگیرد. اما وقتی به ایران رسیدند یا شکار شدند یا دچار مرگهای دیگری. به گفته او امید منطقه را خوب میشناسد، بنابراین برای پرواز آنقدر ارتفاع میگیرد که تیر هیچ صیادی به گرد بالش نمیرسد. اما درناهای کوچک غافل از شکارچی که به کمینشان نشسته بر بلندای دامگاهها به رقص درآمدند و خیلی زود رؤیای پروازشان در سرزمینهای شمالی ایران رنگ باخت تا باز هم پادشاه بماند و خودش. بیگروه و بیرفیق.
درنای سیبری را خوردم
شلوارک گلدار پوشیده است با موهایی نامرتب کوتاه شده. دمپایی به پا دارد و از میان بوتههای وحشی تمشک لخ لخ میگذرد. چند گونی را دنبال خود میکشد که هرازگاهی یکی از آنها از دستش میافتد. چند قدم جلو نرفته، لخلخکنندگان برمیگردد و برش میدارد. میگوید پارسال درنای سیبری را دیده و شکارش کرده و خورده است. میگویم خوردهای!
میگوید: «آره خوردهام.»- اما شکارش ممنوع است. - آدم که نمیگذارد یک درنای سیبری از دستش در برود. - کجا دیدی؟ به منطقهای میان سرخرود و ازباران اشاره میکند. دست اشارهاش از بالای نیزارهایی که در دست باد به رقص درآمده میگذرد و درخت بلندی را نشانه میرود: «روی آن درخت نشسته بود.» بعد از گونیهای سفید ریش شده را به دنبال خود میکشد و لخ لخ کنار در میان جمعی از درختان سبز گم میشود.
میدانی به نام درنا
«یدالله یزدانی چراتی» آژانس دار است. اصالتش به تهران برمیگردد اما سالهاست که در فریدونکنار کار میکند. خوب به خاطر دارد که درناها تا چند سال پیش 8-7 تا بودند اما بعد از چند سال پادشاه میماند و قلمرواش. یزدانی میدان درنا را نشان میدهد و میگوید: «درنا برای فریدونکناریها مقدس است.» غیر از میدانی که دو درنای سفید بلند قامت را به تماشا گذاشته بسیاری از مغازهها، آژانسها و... نام درنا را برای خود برگزیدهاند، به امید اینکه تک درنای سیبری عمرش دراز باد و باز هم به فریدونکنار بیاید. درناها بیحادثه تا 80 سال عمر میکنند.
حادثهای به وسعت پنج هزار کیلومتر
امید برای رسیدن به ایران باید 5 هزار کیلومتر خطر را به جان بخرد. اگر از بال هواپیماهایی که در سطح پایین پرواز میکنند، جان سالم به در ببرد؛کابلهای بلند، پرواز آبیاش را خط نزنند، به تیر شکارچی گرفتار نشود آن وقت به فریدونکنار میرسد. زمستان امسال هم فریدونکنار منتظر ورود اوست. مردم این شهر آگاه و ناآگاه از محیط زیست منطقه، امید را دوست دارند. امید اما خوب میداند که اگر پرندگان وحشی دیگر، در این منطقه احساس آرامش نکنند فریدونکنار جایش نیست! و عطای اولجاکله را به لقایش میبخشد.
زهراکشوری
دیدگاه تان را بنویسید