خوشه های خشم خوشه های گندم
تاناسیس کامبانیس
پژوهشگر بنیاد سنچری و نویسنده کتاب روزی روزگاری یک انقلاب: یک داستان مصری
قحطی همیشه جزوی از زندگی در دنیای بایر عرب بوده است و شورشهای نان هنوز نتوانستهاند دیکتاتوریهای عرب را به دموکراسی تبدیل کنند.
در اوایل انقلاب میدان تحریر، گروهی از ژنرالهای بازنشسته مصری در کنار استخری در کلوب جزیره قاهره گردهم آمدند و بر سر اینکه آیا نخبگان حاکم کشور خواهند توانست از قیامی مردمی جان سالم به در برند، گفتگو کردند. این رویداد در فوریه 2011 اتفاق افتاد؛ یک هفته پیش از آنکه رئیس جمهور حسنی مبارک سرنگون شود. میلیونها مصری سیاسیشده تازهنفس به خیابانها آمده بودند، اما هنوز خم به ابروی بعضی از این مردان امنیتی سابق نیفتاده بود. آنجا یکی از این جمع، یک ژنرال بازنشسته نیروی هوایی، گفته بود "تنها چیزی که باید نگرانمان کند، انقلاب گرسنگان است. این، مرگ ما خواهد بود."
چنانکه بعدتر دیدیم، در کمتر از چهار سال، دیکتاتوری مصر به سبب سیطرهای که بر سیاست نان داشت خودش را دوباره سامان داد و امید تغییر را در دل مردم مصر خشکاند. با این همه، شبح "انقلاب گرسنگان" هنوز هم لرزه بر اندام حاکمان اقتدارگرا در مصر و سراسر جهان عرب میاندازد. به بیان کلی، این انگاره به قیامی اطلاق میشود که نه فقط مخالفان سیاسی و مذهبی همیشگی را گردهم میآورد، بلکه شمار بسیار بیشتر از شهروندان فقیر، بیسواد و غیرسیاسی را وارد گود مبارزه با رژیم میکند.
ماجرا خیلی ساده است: دنیای عرب نمیتواند از پس تأمین نان شب خود برآید. حاکمان عرب که همواره دغدغه امنیت دارند، شبکهای پیچیده از واردکنندگان گندم و نانواییها ساختهاند که هدفشان نه تأمین خوراک مردم به طریقی کارآمد یا سالم و مغذی که صرفاً حفظ رژیم و دفع تهدید انقلاب گرسنگان است که رعشه بر اندام رژیم انداخته، اما یارانههای هنگفت مواد غذایی سهم بزرگی از بودجههای کشورها را هدر میدهد. تا بدین جای کار، نانواییهای دو میدان بزرگ جنگ نان در منطقه، یعنی مصر و سوریه، هنوز خالی از نان نشدهاند، اما حس وفور نعمت هم توهم است. غذا گران است و مردم فقیر و رژیمهای سرکوبگر محتاج گندم وارداتیای که هزینهاش را کمک خارجی تأمین میکند. این آمیزهای متزلزل و شکننده است.
قیامهای اعراب در سالهای 2010 و 2011 میلادی صرفاً نمود تازهای است از اتفاقاتی که به هنگام تهدید "نان شب"، حساسترین نقطه بدنه ملت رخ میدهد. در 1997 انورسادات، رئیس جمهور مصر از پس انجام کاری برآمد که غیرممکن تلقی میشد؛ به کل دنیای عرب پشت کرد و با اسرائیل وارد مذاکره صلح شد و حتی به بیتالمقدس رفت و در کنست حاضر شد، اما از قرار معلوم حل مسئله نان سختتر از آن بود. سادات در ژانویه 1977 کوشید یارانههای پرهزینه گندم را به اجبار بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول، از میان بردارد. کم و بیش همه شهرهای بزرگ مصر گرفتار آشوب شد و دو روز بیشتر طول نکشید که سادات عقب نشست و تسلیم شد. یارانه نان را برگرداند؛ یارانهای که تاکنون دستنخورده مانده است. بعد از آن ارتش مصر کنترل نانواییهای اصلی را در دست گرفت تا در زمان بحران حکومت توزیع نان را در کنترل داشته باشد. اقتصاد نان حکومت مصر و آن شرایط مضحک و ناگوار و ناکارآمد و وابسته به واردات گندم، هنوز هم پابرجاست و هر تلاشی برای اصلاح قیمت نان حاکمان کشور را به وحشت میاندازد و شهروندان را برمیافروزد.
دیکتاتورهای جهان عرب آموختهاند که یکی از بهترین راههای چیرگی بر مردم از نانوایی میگذرد. حاکمان در سراسر جهان معمولاً گونهای از سیاست حامیپروری را به کار میبندند و به آنها که وفادارند، امتیازاتی مثل مراکز اجتماع، مشاغل و وامهای زیرمیزی میدهند و نواحی مخالفنشین را با محروم گذاشتن از خدمات اولیهای مثل جادهها و مدارس مجازات میکنند. در بسیاری از کشورهای خاورمیانه، سطح کنترل بسیار ابتداییتر است: حکومت اگر نباشد، مردم از گرسنگی خواهند مرد.
با این همه، این رژیمهای شکننده غیردموکراتیک، مقاومت چندانی در مقابل شوکهای بیرونی ندارند. از این رو رویدادهایی مثل افت برداشت محصول (یا حتی بارندگی کم در کانادا!) به سرعت تبدیل به بحرانی سیاسی در شام یا شمال آفریقا میشوند. در سال 2008 قیمت جهانی مواد غذایی بالا رفت و قیامهای نان در سراسر خاورمیانه آغاز شد. معترضان در تونس به نشانه اعتراض، نان در دست گرفته بودند. در مصر بسیاری از شعارهای انقلابی به غذا ربط داشتند و یکی از مطالبات اصلی "نان، آزادی، عدالت اجتماعی" بود.
نخستین سوریهایی که علیه بشاراسد قیام کردند، کشاورزان فقیری بودند که خشکسالی و سیاستهای نئولیبرال جدید دولت در تغییر مسیر سرمایهگذاری از بخش کشاورزی به صنعت، آنها را آزرده و بیخانمان گذاشته بود. بنا بر برخی پژوهشها، مجموعهای از خشکسالیها در سوریه، از 2006 تا 2010، شرایط را برای قیام مردم مهیا ساخت. افت برداشت محصول کشاورزان را به ترک زمینهایشان مجبور کرد و افزایش سطح نارضایتی باعث شد سوریها مستقیماً حاکمشان را هدف بگیرند.
در این گیر و دار، پادشاه ثروتمند عربستان سعودی اعتقاد داشت که از هر تهدید مخالفان سیاسی که منتقد فقدان حقوق و آزادیها در این کشور هستند، جان سالم به در خواهد بود، مادامی که شهروندان خود را در رفاه مادی نگه دارد. این بود که پادشاه شروع کرد به افزایش اعانات و مستمریها. مردم عربسنان هم پس از غرشی مختصر و کوتاه، از موج منطقهای اعتراضاتی که همه کشورهای دیگر عرب را نواخت، کنار نشستند. جالب است بدانید که عربستان سعودی در کشورهای پرآب حاصلخیزی مثل اتیوپی زمین خریده است تا از تأمین نیاز غذاییاش مطمئن باشد.
در سوریه، رزمندگان هر دو سوی جبهه جنگ، غذا را میدان اصلی مبارزه خود ساختهاند. رژیم حاکم جلوی انتقال کمکهای غذایی به مناطق تحت کنترل شورشیان را میگیرد؛ محاصره اردوگاه پناهجویان یارموک در دمشق جلوی وورد کامیونهای کمکهای غذایی سازمان ملل را گرفته است که باعث قحطیای چندساله در این اردوگاه شده در مناطق دورتر نیز بمبها نانواییهای مناطق تحت کنترل شورشیان را هدف میگیرند؛ روشی موسوم به "از گرسنگی بمیر، یا تسلیم شو". در سوی دیگر هم داعش، کنترل عرضه مواد غذایی را در دستور کار خود قرار داده و با برپا کردن نانوایی و سولههای انبار گندم و حتی تسهیل انتقال کمکهای بینالمللی، بهدنبال در دست گرفتن قدرت حاکمیت بر مردم است.
کشورهای عرب بزرگترین واردکنندههای گندم جهان هستند و وابسته به صادرت کشورهای پرآب آمریکای شمالی، اروپا و آسیای مرکزی؛ لذا هر بار که اختلالی در عرضه جهانی مواد غذایی ایجاد میشود، شورش نانی در پی خواهد آمد. هر بار که خشکسالیای حادث شود، هرگاه که سود فروش نفت کاهش یابد یا پرداخت هزینه واردات گندم سخت شود، خشم عمومی بالا خواهد گرفت. منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا حدود 44 درصد از واردات خالص دانههای خوراکی جهان را مصرف میکند و از همین رو برخی میگویند که "خودکفایی برای این منطقه ممکن نیست". با این همه، حالا دیگر بیشتر اندیشمندان با آمارتیاسن، اقتصاددان معروف همنظر هستند که کمبود مواد غذایی و قحطی معمولاً نتیجه سوءمدیریت سیاسی است و نه فقدان مواد غذایی. البته نمیتوان نادیده گرفت که قحطی همیشه جزئی از زندگی در دنیای بایر عرب بوده است و شورشهای نان هنوز نتوانستهاند دیکتاتوریهای عربی را به دموکراسی تبدیل کنند. مشکل بسیار بغرنجتر از اینها است: حکومتهای سرکوبگر فاسد که ثروت ملی را غصب کردهاند و در اختیار طبقه کوچکی از نخبگان گذاشتهاند، مردم دنیای عرب را فقیرتر از آنکه باید نگه داشتهاند و مادامی که این وضعیت تغییر نکند، گرسنگی و فقدان امنیت غذایی همچنان نشانهای دیگر از حکمرانی بد در منطقه خواهد ماند./
منبع: بوستون گلوب
دیدگاه تان را بنویسید