داستان بی پایان سرزمین های سوخته
شینا انصاری
مدیرکل دفتر پایش فراگیر سازمان حفاظت محیط زیست
وقتی تغییرات آب و هوایی ناشی از حمله نظامی آمریکا و همدستانش به عراق در سالهای آینده آشکارتر شود، مردم روی زمین مجبور خواهند شد وارد عمل شوند ولی آن زمان دیگر برای پیشگیری از خشکی همهگیر، توفانهای شدید و متلاشی شدن جامعه آسیبپذیر عراق بسیار دیر است.
چه حال و روز خوشی داشت آدمی آن روز
که روی شانه ی او بیل بود جای تفنگ!
درخت و گندم، مهر و امید می پرورد
نه تلخکامی و وحشت، نه زشت نامی و ننگ
فریدون مشیری
آثار بسیاری از فعالیتهای انسان بر محیط زیست برگشت ناپذیر است: بدون شک جنگ ها و درگیری های مسلحانه یکی از همین فعالیت ها هستند. امروزه تولید سلاحهای شیمیایی، بیولوژیکی و هسته ای یکی از عوامل اصلی تهدید جوامع بشری به شمار می روند. دستیابی به پیروزی از سوی طرف های درگیر به هر قیمتی و عدم پایبندی به اصول و قواعد حاکم بین المللی، عملا بهره گیری از خطرناک ترین سلاح ها را برای طرفین منازعه فراهم کرده است. انواع مین های خنثی نشده، ساخت پل و سد در رودخانه ها و در مسیر مهاجرت ماهی ها، ایجاد پایگاه های نظامی در پیرامون اکوسیستم های حساس، آلودگی تالابها و اکوسیستم های آبی، آلودگی های نفتی و تخلیه فاضلاب ها به عنوان نمونه هایی از عوامل مخرب محیط زیست در جنگ ها مطرح هستند.
تاثیرات جنگ ها بر منابع آبی جهان بسیار گسترده و تقریبا غیرقابل ترمیم است. پس از هر جنگ، به دلایل گوناگون و بیشمار، مانند آلودگی ناشی از غرق شدن کشتی های حامل تسلیحات و مواد منفجره، انفجارهای پیدرپی، نفوذ مواد شیمیایی حاصل از انفجارها به آبهای آزاد و تخلیه پسماندهای ویژه، تغییرات شگرفی نه تنها بر اکوسیستم های آبی که بر زیستگاه های خشکی نیز ایجاد شده و باعث تشدید رخدادهایی چون سیلها و خشکسالی ها می شود. متاسفانه باید گفت که در بیشتر موارد اوضاع هرگز به وضعیت پیشین بازنمیگردد و شاید در بهترین حالت، شماری از موجودات با وضعیت جدید سازگار می شوند و آن گروه که نتوانند خود را با شرایط جدید تطبیق دهند، نابود می شوند.
جنگ ها همچون شمشیر دولبه عمل می کنند، از یک سو منازعات و ناامنی های حاصل از آن موجب ایجاد صدمات جدی به محیط زیست را فراهم می کنند، و از سوی دیگر تغییرات آب و هوایی، افزایش دما و بروز خشکسالی ها خود عاملی برای بروز و تشدید جنگ های داخلی و منطقه ای می شوند. در حال حاضر در قاره آفریقا جنگهای داخلی ناشی از خشکسالی به مراتب بیش از گرسنگی و بیماریهای واگیردار در این سرزمین تلفات داده است.
میراث جنگ؛ سرزمین های سوخته
از جمله جنگ هایی که در سه دهه ی اخیر اثرات نامطلوبی بر محیط زیست بر جای گذاشتند می توان جنگ هشت ساله ایران و عراق، جنگ خیلیج فارس، جنگ افغانستان، جنگ بوسنی و کوزوو، فلسطین اشغالی و جنگ داخلی در سوریه را برشمرد.
یکی از نمونه های شاخص درخصوص نقش جنگ بر تغییر آبوهوا و افزایش دمای مناطق جنگی را در عراق می توان دید، در این کشور پس از یک دهه جنگ، میزان آب دجله و فرات بهشدت کاهش یافته و زمینهای حاصلخیز میان این دو رود که یکی از مراکز اولیهی کشاورزی انسان است، به بیابان بدل شده است. به نحوی که از ۲۸ درصد زمین حاصلخیز این کشور سالانه ۲۵۰ کیلومتر مربع آن به بیابان تبدیل میشود.
به دلیل تولید نامناسب و بیرویهی نفت در این کشور پس از حملهی آمریکا، روزانه فقط هشت میلیون تن CO2 وارد فضا میشود. بهگفتهی مایکل تی کلیر، پروفسور دانشگاه همشایرامهرست ماساچوست، هنگامی که نوادگان ما از استادان خود بپرسند که «چرا نیاکان ما دست به کاری موثر نزدند تا از تاثیرات فاجعهآمیز بر محیط زیست و تغییرات آبوهوا جلوگیری کنند» یکی از پاسخها بیتردید این خواهد بود که «بهخاطر جنگ عراق.»
وی عقیده دارد: وقتی تغییرات آبوهوایی ناشی از حملهی نظامی آمریکا و همدستانش به عراق در سالهای آینده آشکارتر شود، مردم روی زمین مجبور خواهند شد وارد عمل شوند ولی آن زمان دیگر برای پیشگیری از خشکی همهگیر، توفانهای شدید و متلاشی شدن جامعه آسیبپذیر عراق بسیار دیر است.
در جنگ ایران و عراق (1988-1980) و جنگ خلیج فارس (1991) بسیاری از زیستگاه های حیات وحش ایران، عراق و کویت آسیب جدی دیدند؛ خلیج فارس استراحتگاه بهاری حدود دو میلیون پرنده¬ی مهاجریست که از آفریقا به سوی اروپا مهاجرت می¬کنند و بطور حتم با تغییرشرایط زیستگاهی این موجودات، جمعیت پرندگان مهاجر دستخوش تغییر شده است. همچنین در طی جنگ خلیج فارس مقادیر معتنابهی نفت به این حوضه وارد شده است : حداقل 10 میلیون بشکه نفت از مخازن و تانکرهای کویت به خلیج فارس رها سازی شده که این مقدار 37 بار بیشتر از حادثه اکسون والدز بود. لکه¬های نفتی صدها مایل به سمت ساحل و جزایر کوچک خلیج که محل تخم گذاری و زیست جانوران متنوعی از قبیل لاک پشت¬های نادر خلیج فارس و گاوهای دریایی بود حرکت کرده است.
جنگ در کشور عراق و تداوم نابسامانی ها یکی از دلایل آسیب های زیست محیطی مانند ریزگردهایی است که کارشناسان معتقدند از اراضی رها شده کشاورزی و تحت اشغال داعش در عراق برخاسته و در بخش زیادی از استان های غربی و جنوب غربی کشورمان بحران آلودگی هوا را به وجود آورده است.
خوشبختانه در طول سال های اخیر بر تعداد کشورهایی که از برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP) درخواست کردهاند تا ارزیابیهای زیستمحیطی پس از جنگ را انجام دهد افزوده شده است.
امروزه مقررات بشر دوستانه ناظر به حمایت از محیط زیست برای همه ی کشورها الزام آور است، ولی در وهله نخست می بایست تدابیری درسطح جهانی اندیشیده شود که زمینه ی بروز جنگ ها کم شود، در عین حال ضمن تلاش برای لازم الاجرا کردن کنوانسیون ها و توافقات بین المللی همچون کنوانسیون ژنو، در برخورد با کشورهای ناقض قوانین و مقررات مربوط به محیط زیست، می بایست بدون هر گونه تسامحی به تناسب ارتکاب جرم اقدام شود.
با تامل در این مهم که در قرن حاضر با پیشرفت فناوریهای مدرن جنگی، خطرات و اثرات جنگ بر محیط زیست به شدت افزایش یافته است، روز بینالمللی «جلوگیری از تخریب محیط زیست در جنگ و مناقشات مسلحانه» برای تاکید هرچه بیشتر بر تبعات مخرب زیست محیطی جنگ و اهمیت دادن به این موضوع نامگذاری شده است؛ عوارضی که در غالب موارد خساراتی جدی بر طبیعت برجای نهاده و غیر قابل جبران است./
دیدگاه تان را بنویسید