گزارش یک نشست / ٨٠٠ میلیون فقیر مطلق در جهان زندگی میکنند
فقر از آن دسته مسائلی است که در یکی، دو قرن اخیر همواره مورد توجه دانشمندان علوم انسانی بوده است. اقتصاددانان، جامعهشناسان و حتی فلاسفه عمدتا از آغاز قرن نوزدهم به بررسی این مساله پرداختند که چرا در جهان فقیر وجود دارد و با فقرا باید چه کرد. در طول ٢٠٠ سال اخیر پاسخهای متنوعی به این سوال داده شد اما تاکنون مساله فقر نهتنها حل نشده، بلکه بر اساس آمار رقم آن تا حدودی افزایش هم پیدا کرده است.
از طرف دیگر برنده جایزه نوبل سال جاری، آنگوس دیتون، بیشتر تحقیقات و پژوهشهای خود را در این مساله متمرکز کرده است و پیروزی او در رسیدن به جایزه نوبل نشان میدهد که این مساله امروز چه وزنی در میان حتی کارشناسان دارد. البته دیتون از روش ویژهای برای تحلیل مساله فقر استفاده کرد که شباهتهای بسیاری به روشهای پوزیتیویستی دارد. وی تلاش دارد با آزمون و خطا و بررسیهای تصادفی راهکار مقابله با این معضل جهان مدرن را به دست آورد. اما آنطور که به نظر میرسد هر چند روش او، باعث شده تا اطلاعات بسیار زیادی از زندگی و رفتارشناسی فقرا به دست آید، وی از دستیابی به یک روش جامع تاکنون باز مانده و البته کمتر کسی هم باور دارد که با روش وی بتوان به نظریه جامعی در رابطه با فقر دست یافت.
در همین رابطه دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران، میزبان نشستی بود با عنوان «تحلیل نظریات مدرن فقر در ایران» که البته بهانهای شد تا دو تن از اساتید مشهور اقتصادی، به بررسی نظرات آنگوس دیتون، برنده جایزه نوبل اقتصادی امسال بپردازند. به گزارش «اعتماد»، سخنرانان این نشست دکتر محمد وصال، فارغالتحصیل اقتصاد توسعه از دانشگاه LSE انگلستان، محقق در باب رویکردهای نوین به مسائل توسعه، هیات علمی و استاد اقتصاد دانشگاه شریف و دکتر جعفر خیرخواهان، پژوهشگر بنام اقتصاد ایران و اقتصاد توسعه و استاد دانشگاه فردوسی مشهد، هستند. فقر همواره یکی از چالشهای مهم جوامع بوده است و متخصصان کوشیدهاند این آفت را در جامعه کنترل کنند. کشور ایران نیز از این امر مستثنی نبوده است، اما چرا کشورهای توسعهنیافته و در حال توسعه نتوانستهاند به راهحلی جامع برای مهار فقر دست یابند؟ رویکردهای جدید در توسعه چگونه به مسائل فقر پاسخ میدهد؟ کشور ایران با چه چالشهایی در این زمینه روبهرو است؟ اینها پرسشهایی بودند که سخنرانان این نشست به آنها پرداختند.
صحبتها را دکتر وصال آغاز کرد. وی با اشاره به آمار بانک جهانی، تعداد فقرای جهان را ٨٠٠ میلیون نفر اعلام کرد و افزود: در گزارش بانک جهانی، این افراد، کسانی هستند که درآمدی کمتر از یک دلار در روز دارند و میانگین درآمدی آنها ٧٢ سنت است. بررسیهایی که صورت گرفته نشان میدهد اگر افرادی که اوضاع اقتصادی بهتری دارند، روزانه ٣٠ سنت به فقرا کمک کنند، تمام این افراد از زیر خط فقر بیرون میآیند. ولی رقم کمکهای مالی بهمراتب بیش از این است و به طور مثال در سالهای گذشته سالانه ١٣٣ میلیارد دلار، تنها میزان کمکهای مالی دولتها برای مقابله با فقر بوده است و این آمار حاکی از آن است که به تمام این ٨٠٠ میلیون فقیر ٣٧ سنت رسیده است اما باز هم مساله فقر حل نشده است. این مساله باعث شد تا برخی از کارشناسان بپرسند چنین شده است؟
عضو هیات علمی دانشگاه شریف گفت: دیتون مدعی است برخی از کشورها آماده دریافت این کمکها نیستند، مثلا کشورهایی که نهادهای کارا ندارند نمیتوانند از کمکها نتیجه مطلوبی ببرند. همچنین بسیاری از این کمکها به فقرا نمیرسد، مثلا در زمان مبارک در کشور مصر، عمده کمکهای ارسالی کشورهای جهان، خرج جنگافزارهای نظامی دولت شد. از سوی دیگر بخشی از این کمکها با اهداف سیاسی انجام میشوند و هدف تبلیغات است. در آخر قاعدهای هم وجود دارد با عنوان نتایج پیشبینی نشده، مثلا کشوری که آماده توسعه نیست به میان میآید. اگر کمکها به کشوری شود که حاکمان آن افرادی فاسد هستند، نهتنها این کمکها موجبات رشد را فراهم نمیآورد، بلکه موجب تحکیم حاکمیتها میشود. در کشورهایی که آماده جنگ داخلی هستند، کمکها نتایج بدتری هم میدهد و به حاکمیت یاری میرساند تا از این کمکها با عنوان پولهای باد آورده برای تحکیم خود استفاده کند.
وی ادامه داد: معضلات کمکهای بینالمللی به اینجا هم ختم نمیشود و حتی آثار پیشبینی نشده بدتری هم داشته است. نهادهای خیریه در غرب هرساله لباسهای دست دومی از مردم تهیه میکردند و به کشورهای آفریقایی میفرستادند. اما همین کار به نظر بدون ضرر باعث شد، همان نساجیهای نسبتا ضعیف این کشورها از بین برود و موجب افزایش نرخ بیکاری و درآمد سرانه شد. هرچند خیریههای فوق چنین خواست و نیتی نداشتند اما این اتفاق رخ داد. این پژوهشگر اقتصادی، با ذکر این مطلب که تناقضی در کمکهای تاکنونی برای مقابله با فقر وجود دارد، تصریح کرد: آنچه مشخص است، این است که اگر کشوری آماده توسعه باشد، بدون کمک هم توسعه مییابد مانند چین و اگر بستر توسعه فراهم نباشد، کمکهای بینالمللی حکم درآمدهای بادآورده را در کشورها دارد؛ نقشی که تا حدودی منابع طبیعی هم ایفا میکنند.
استاد توسعه دانشگاه شریف، گفت: دیتون بیشتر تمرکز خود را بر مکانیزمها میگذارد. به همین خاطر است که میبینیم اجرای یک سیاست در مناطق مختلف، تاثیرات متفاوتی را از خود برجای میگذارد.
راهحل واحدی وجود ندارد
در ادامه این جلسه، خیرخواهان، شروع به صحبت کرد. وی با چند نقل قول درباره اهمیت دادهها برای توجه به واقعیت صحبتهای خود را آغاز کرد و گفت: برای اینکه بتوان تغییرات معناداری در زندگی فقرا ایجاد کرد باید فراتر از نیات خیر گام برداشت و به همین خاطر باید رویکرد انسانی به مساله انسان داشته باشیم. در داستانی آمده که یک نفر در حال رانندگی در جادهای، فردی را میبیند که در میان جاده در کیسهای خوابیده است. از وی میپرسد که چرا وسط جاده خوابیده است؟ و آن فرد پاسخ میدهد: چون در میان جاده گرمتر است. وقتی راننده این داستان نام فرد مقابل را میپرسد، وی میخندد و میگوید نخستین هستم اما ٢٠ سال است که کسی نامم را نپرسیده است. در نهایت وقتی راننده به او اسکناسی میدهد که بتواند غذایی تهیه کند، آن فرد اسکناس را میخورد. خیرخواهان افزود: در این میان مساله این است که چه رویکردی میتوان به این فرد داشت؟ نگاه چپ میگوید باید به وی کمک کرد و وضعیت وی را هر طور که هست بهبود داد. نگاه راست هم میگوید باید با دموکراسی و بازار آزاد انگیزههای فردی فقیر را تقویت کرد. اما آنچه مشهود است، این است که هر دوی آنها کاستیهایی دارند و در نهایت معلوم نمیشود که کمک کردن بهتر بود یا کمک نکردن. اما میتوان از جای دیگر به مساله نگاه کرد و از پایین به حل مساله نایل شد. فقط باید مدنظر داشت که هیچ راهحل واحدی برای همه وجود ندارد. به همین خاطر میتوان شواهد تجربی را بررسی کرد و با رویکردی رفتارشناسانه حرکت کرد و در واقع بهجای پرسشهای بزرگ، از پرسشهای کوچک شروع کرد.
وی گفت: اقتصاددانان باید از دفتر کار خود بیرون بیایند و ایدههای خود را در مقابل آزمونهای تصادفی قرار دهند. اقتصاددانان باید وضع موجود را تبیین کنند و رفتار فقرا را براساس علوم شناختی و عصبی تحلیل کنند، تا بتوانند متوجه شوند که چرا یک فقیر، فقیر میماند. چرا سطح آموختن در مدارس کاهش داشته، چرا فقرا موفق در به راه انداختن کسب و کار نمیشوند.
مترجم کتاب اقتصاد فقیر تصریح کرد: اقتصاد آزمونی روش خود را از علم پزشکی گرفته است. در علم پزشکی وقتی میخواهند یک دارو را امتحان کنند، ابتدا آن را در آزمایشگاهها مورد تست قرار میدهند، در اقتصاد هم باید هر تئوری را به آزمون گذاشت و با آزمون و خطا درستی و غلطی ایدهها را تحلیل کرد. در نتیجه برخی از اقتصاددانان ادعا میکنند که بسیاری از تصمیمات نادرست فقرا، کمبود اطلاعات باشد. علاوه بر این مسائلی مانند خرافات و ایدئولوژی هم بر تصمیمات نادرست اشتباه نیست.
استاد دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: با این روشها بود که در کشور اندونزی برای مقابله با فساد سیستماتیک، تصمیم گرفتند تعداد دفاع حسابرسی را در سال افزایش دهند و اتفاقا با اتخاذ این روش، میزان فساد در این کشور به مراتب کاهش پیدا کرد. به گفته وی میتوان زندگی فقرا را تغییر داد، اما این تغییر تدریجی است که میتوان به آن انقلاب آرام هم گفت.
دیدگاه تان را بنویسید