تجارت مجازی آب در ایران
زهرا ذاکری/ مرضیه مؤمنی
پژوهشگر مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی
دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه تهران
در دنیای امروز با افزایش جمعیت، از یکسو نیاز بشر به آب پاکیزه افزایش یافته و ازسویدیگر با پدیده تغییر اقلیم که در نقاطی از جهان موجب کاهش بارش و خشکسالی شده و همچنین افزایش آلودگیها، منابع آب قابلدسترس، کاهش یافته است. بنابراین لازم است کشورهایی که در معرض خطر کمبود آب قرار گرفتهاند، علاوه بر صرفهجویی در مصارف شهری، صنعتی، کشاورزی و ارتقای فناوریهایی که منجر به افزایش بهرهوری میشود، توجه شایستهای بر نحوه صادرات و واردات منابع آبی خود، تحت عنوان آب مجازی داشته باشند و الگوی خود را به نحوی تغییر دهند تا در گروه واردکنندگان آب مجازی قرار گیرند. لازم به ذکر است که امروزه، کشورهای پیشرفته و بعضا غنی ازلحاظ منابع آب، قبل از تدوین سیاستها و راهبردهای مربوط به نحوه صادرات و واردات خود، میزان آبی که بهصورت مجازی، مبادله خواهد شد را برآورد کرده و بهعنوان یکی از عوامل مهم در تصمیمگیریها و سیاستگذاریهای مربوط به صادرات و واردات موردتوجه قرار میدهند.
همچنین مفهوم صادرات و واردات آب مجازی در پهنه یک کشور نیز موضوعیت دارد، بهطوریکه با تدوین سیاستهای داخلی، بخشی از نیازهای آبی مناطق کمآب از محل واردات مجازی آب و با واردات کالاها و خدمات با آببری بالا از مناطق پرآبتر تأمین میشود. ازسویدیگر تغییر الگوی تغذیه نیز امروزه یکی از عناوینی است که در بحث مدیریت آب مجازی در داخل کشورها به آن پرداخته میشود.
با درنظرگرفتن اینکه ایران با مساحت ١,٦٥٠,٠٠٠ کیلومترمربع، در کمربند خشک جهانی واقع شده است و بیش از ٨٥ درصد پهنه آن براساس شاخص اقلیم، نیمهخشک، خشک و فراخشک قلمداد میشود، به نظر میرسد توجه به مسئله صادرات و واردات آب مجازی از اهمیت دوچندانی برخوردار است. ازسویدیگر براساس مطالعات بینالمللی چشمانداز منطقهای که ایران در آن واقع شده است، شاهد دورههای خشکسالی طولانیتر و بدون باران خواهد بود و بنابراین انتظار میرود کشور در آینده نزدیک با تشدید بحران منابع آبی مواجه شود.
باید توجه داشت که علاوه بر مطالعات انجامگرفته در راستای چشمانداز وضعیت بحرانی ایران در آینده، درحالحاضر نیز کشور ایران در رابطه با منابع آب موجود، در بحران به سر میبرد. وضعیت دریاچه ارومیه، رودخانه زایندهرود و دریاچه هامون از مثالهای بارز شرایط بحرانی فعلی است.
با درنظرگرفتن بحران آبی موجود و پیشبینیهای صورتگرفته مبنی بر تشدید بحران منابع آب در آینده نزدیک، به نظر میرسد توجه به نحوه مصرف منابع آبی محدود در دسترس و آسیبشناسی سیاستهای اتخاذی کنونی میتواند در مسیر برنامههای توسعهای و تصمیمسازیهای آینده، قبل از تشدید بحران کمآبی بسیار حائز اهمیت است.
در این مسیر یکی از مهمترین مسائل پیشرو تجارت مجازی آب است. واژه آب مجازی١ (آب پنهان٢ یا آب نامرئی٣) در کنار ردپای بومشناختی٤ مانند ردپای بومشناختی آب، زمین، انرژی و آلایندهها، در اوایل دهه ١٩٩٠ میلادی موردتوجه پژوهشگران مختلف قرار گرفته است. تبیین این واژه بدون توجه به نظریههای تجارت بینالملل مانند نظریه هکشر- اوهلین٥ بهآسانی امکانپذیر نیست. در چارچوب این نوع نظریهها که متکی بر سنجش مزیت نسبی است هر کشور و یا منطقه باید متناسب با وفور منابع موجود خود صادر کند و واردات بر مبنای کمبود منابع باشد. مراد از منابع نیز شامل منابع فیزیکی (سرمایه)، منابع انسانی (نیروی کار) و منابع طبیعی مانند آب، زمین و غیره است.
صادرات و واردات منابع طبیعی به شکل آب مجازی و زمین مجازی از دهه ١٩٩٠ میلادی وارد ادبیات تجارت بینالملل شده است. مراد از آب مجازی که موردتوجه این مقاله است، مقدار فیزیکی آب است که بهطور مستقیم و غیرمستقیم در فرایند تولید محصولات قابلمبادله در تجارت بینالملل استفاده میشود. در چارچوب نظریه سنتی تجارت بینالملل انتظار میرود که خالص صادرات آب مجازی کشورهای پرآب، مثبت و خالص صادرات آب مجازی برای کشورهای کمآب، منفی باشد. طبیعی است که صادرات آب مجازی و واردات آب مجازی میتواند ارتباط مستقیمی با فشار بر منابع آب یک منطقه و یا یک کشور داشته باشد. سیاستهای مشوق صادرات آب مجازی، فشار بر منابع آب را افزایش میدهد، حالآنکه سیاستهای مشوق واردات آب مجازی، فشار به منابع آب را حداقل در کوتاهمدت کاهش میدهد.
بهمنظور بررسی میزان صادرات و واردات آب مجازی، ابتدا ضروری است میزان آببری مستقیم و غیرمستقیم بخشهای مختلف تولیدی محاسبه شوند. منظور از آببری غیرمستقیم، آبی است که در فرایند تولید محصولات هر بخش استفاده شده است و با بهکارگیری آنها، بهعنوان نهادههای واسطه در سایر بخشها، بهصورت غیرمستقیم به جمع آببری این بخشها اضافه میشود.
با دردسترسبودن میزان آببری مستقیم و غیرمستقیم بخشهای مختلف تولیدی و بهکارگیری تکنیک داده- ستانده میتوان میزان آب مجازی موجود در هر واحد ریالی صادرات و واردات کالاها و خدمات را محاسبه کرد. تفاضل میزان آب مجازی موجود در کالاهای صادراتی و وارداتی نشاندهنده میزان خالص صادرات آب مجازی کشور است.
همانطور که مشاهده میشود، وضعیت تجارت بینالملل کشور ایران باوجودآنکه در اقلیم گرم و خشک قرار دارد و با مسئله بحران آبی دستبهگریبان است، بهگونهای است که حجم صادرات آب مجازی از واردات آن بزرگتر است و درمجموع ایران بهعنوان یک کشور صادرکننده آب مجازی به شمار میرود.
این موضوع دقیقا خلاف اصول نظری مزیت نسبی در تجارت بینالملل است. دراینارتباط براساس نظریه هکشر- اوهلین، کشورها باید باتوجهبه مزیتهای نسبی خود، وضعیت تجارتشان را تنظیم کنند. برایناساس انتظار میرود ایران بهعنوان یک کشور کمآب، واردکننده آب باشد که یافتههای این مطالعه، این موضوع را تأیید نمیکند.
بنابراین باتوجهبه حساسیت و اهمیت آببری واردات و صادرات کشور، پیشنهاد میشود یک نظام پایش تجارت خارجی ایجاد شود و پایههای قانونی لازم برای اعمال کنترلهای موردنیاز در جهت افزایش توان کشور برای مقابله با بحران کمآبی فراهم شود. در این زمینه بهویژه به اعتبار ملاحظات آمایشی نامطلوب کشور و توزیع نامتناسب جمعیت و فعالیت در پهنه کلی سرزمین، طراحی یک نظام پایش منطقهای بهطورکلی ضرورت و اهمیت بیشتری دارد.
همچنین پیچیدگیهای گسترده مربوط به نحوه برخورد با مسئله حیاتی آب و نیز نارساییها و ناتوانیهای جدی ساختار حکمرانی آب در کشور، پیشنهاد میشود که نگرش بخشی موجود در ساختار حکمرانی منابع آب کشور بهصورت بنیادی مورد تجدیدنظر و بازآرایی قرار گیرد بهگونهای که ملاحظات اجتماعی-فرهنگی در کنار ملاحظات اقتصادی و آمایشی و نیز امنیت ملی به وجه بخشی نگرش موجود اضافه شود تا از این طریق و با افزایش ظرفیتهای مشارکت ذینفعان در حوزههای عمومی و خصوصی بر اقتدار و عمق تصمیمگیریهای مربوط، افزوده شده و ضمانت اجرائی آن تصمیمات، تقویت شود./
دیدگاه تان را بنویسید