روزی برای روستا ...
دوسال است نیمه مهرماه را به نام روز روستا نامیدهاند، روزی از آن روستاییان با تمرکز بر مشکلات و نگرانیهای مخصوص به آنها. از مشکلات اقتصادی و معیشتی گرفته تا آسیبهای اجتماعی، از بیکاری پررنگ جوانان روستایی گرفته تا مشکلات اقلیمی و زیستمحیطی که به شکل مستقیم با تولیدهای کشاورزی و دامداری مرتبط میشود، تولیداتی که راه اصلی کسب درآمد زندگی این جماعت است.
رییسجمهور هم در مراسمی که به این مناسبت برگزار شده بود، شرکت کرد؛ مراسمی با حضور نمایندگان روستاهای کشور. براساس بررسیهای جمعیتی انجام شده، جمعیت مناطق روستایی در حال کاهش است؛ کاهشی که رشد منفی جمعیت این مناطق نشان از آن دارد. بر اساس آمار اعلام شده از سوی مرکز آمار، مناطق شهری کل کشور طی سالهای ١٣٨٥ تا ١٣٩٠، ١٤/٢ درصد رشد سالانه داشتهاند و رشد مناطق روستایی که در سالهای گذشته همواره نزدیک به صفر بوده است و در سرشماری سال ١٣٩٠، رشد منفی ٦/٠ را نشان میدهد. بیشترین رشد مناطق شهری در استانهای کشور به استانهای بوشهر، هرمزگان، فارس و البرز تعلق دارد و بالاترین رشد منفی مناطق روستایی نیز به استانهای اردبیل، مرکزی، کردستان و گیلان تعلق داشته است. آنچه مشخص است، رشد منفی جمعیت در مناطق روستایی در ٢٦ استان است. باید توجه داشت که رشد منفی جمعیت مناطق روستایی تنها بر اثر مهاجرت از مناطق روستایی به مناطق شهری صورت نپذیرفته، بلکه معلول عوامل دیگری از جمله تبدیل روستاها به شهر و نیز واقع شدن برخی روستاها در حوزه حریم شهری و ادغام آن با حوزه شهری بوده است. رشد تعداد شهرهای کشور از ١٠١٢ شهر در سال ١٣٨٥ به ١١٤٠ شهر در سال ١٣٩٠ (و اضافه شدن نزدیک به ١٣٠ شهر در طی ٥ سال) گویای این موضوع است. ضمن اینکه برخی از این روستاها، در حوزه و حریم برخی شهرها قرار گرفته و گرچه دارای شهرداری مستقل نشدند، اما در عمل به منطقهای از مناطق شهرداری شهر بزرگتر مجاور تبدیل شدهاند یا چند روستا تشکیل یک شهر را دادهاند و به این شکل به جمعیت شهری کشور پیوستهاند.
خطر کشاورزی ایران را تهدید میکند، نه خالی شدن روستاها
کمال اطهاری، کارشناس اقتصادی در خصوص لزوم ادغام روستاهای با جمعیت پایین معتقد است: نصف روستاهای ایران، زیر ١٠٠ نفر جمعیت دارند، میتوان خیلی از آنها را در هم ادغام کرد، البته در صورت تمایل خود روستاییان برای تجمیع امکانات. وقتی این روستاها با هم تجمیع شوند، بحث حفاظت از خاک و آب مطرح میشود و فعالتر ظاهر شدن روستاها که با این راهکار عملی میشود.
او در خصوص میزان خالی شدن روستاها و از بین رفتن نوعی آنها به «اعتماد» گفت: رقمی که از سوی کارشناسان اعلام میشود که ٣٤هزار روستا در حال خالی شدن از سکنه است، رقم درستی نیست، این عدد از اینجا برمیآید که روستا و آبادی یکی درنظر گرفته میشود. در حالی که براساس تعاریف مرکز آمار به اسکله، گورستان، چاه و انبار؛ آبادی میگویند. تحلیل اشتباه اینجا پیش میآید که روستا و آبادی را یکی میدانند. اما نکته مهم در بحث روستاها، بحث کشاورزی است و توسعه آن. در واقع خطر کشاورزی ایران را تهدید میکند نه خالی شدن روستاها. اطهاری در ادامه با اشاره به مشکلاتی که روستاها را تهدید میکند ،گفت: بعضی روستاهایی که مشکلاتشان جنبه اقتصادی ندارد، یا به وسیله شن محاصره شدهاند، یا با بهرهبرداری بیش از حد از چاه روستا به خشکی رسیده است. بلعیده شدن زمین به وسیله زمینخواران و توسعه بیرویه و بیسامانی هم بخشی از مشکلات است که به خاطر اسکان غیر رسمی ایجاد شده است. وقتی هنوز مشکل مسکن کم درآمدها حل نشده، زمینهای کشاورزی پیرامون شهرهای بزرگ به شکل غیررسمی سکونت گاه میشود. هزینههای بلعیده شدن زمینهای کشاورزی و مساله محیط زیستی بسیار بزرگتر و پرهزینهتر از این است که دولت برای مسکن کمدرآمدها هزینه کند. زمینخواری، جنگلتراشی و بهرهبرداری بیرویه یا بسیار ضد بشری از سفرههای زیر زمینی به صورت پنهان و آشکار، خطرات اصلی است که کشاورزی ایران را تهدید میکند. این مساله را میتوان در بعضی مناطق که روستاها خیلی نزدیک به شهرها بودند، بیشتر دید. زمینداران، مدام برای تحصیل بچههایشان رفت و آمد میکردند. با درنظر گرفتن اینکه جادههای بهتری به وجود آمده، با وسایل نقلیه به سرعت به زمین کشاورزی شان میرسند و بدون اینکه زمینهایشان را رها کرده باشند، در حاشیه شهرها اسکان یافتند تا هم زمینشان را از دست نداده باشند و هم به شهرنشینی رسیده باشند. بهتر است به جای حرفهای شعاری، مسائل اصلی که کشاورزی ایران را تهدید میکند، بررسی کنیم.
اطهاری معتقد است: هنوز در کشور کشاورزی مکانیزاسیون به طرز صحیحی انجام نشده و ناقص است. هنوز نظامات پشتوانه تولید ناقص است و موضوع توزیع و خرید محصولات از کشاورزان حل نشده است، هنوز از لحاظ سلف خری (پیش خرید نقدی محصولات)های نامورد و بیمورد مشکل وجود دارد، از لحاظ بذر ناکافی، از لحاظ فقدان تکنیکهای لازم برای بالا بردن بهرهوری، از لحاظ آلوده کردن و سوزاندن خاک با کود بیش از حد، همه مشکلاتی است که هنوز وجود دارد. اینها اندک مسائلی است که به تولید ربط دارد، اما اینکه میگویند روستاییان دارند مهاجرت میکنند و روستاها را خالی میکنند، از حرفهای عجیبی است که زده میشود. به گفته او، رشد تولید کشاورزی در سراسر جهان با اشتغال در بخش کشاورزی رابطه معکوس دارد. تمام کشورهایی که رشد کشاورزی دارند، اشتغالشان کاهش پیدا کرده. در ابتدای قرن بیستم شاغلان بخش کشاورزی امریکا، ١٤ میلیون نفر بوده، الان سه میلیون نفر شدند. در ایران در سال ١٣٣٥، سه میلیون بوده الان سه میلیون و ٣٠٠ هزار نفر شده. این در حالی است که تولید امریکا در کشاورزی ٢٠ برابر ایران است. این خلاف روند جهان است، باید آمار ما هم کاهش پیدا میکرد، این شاغلان برای بخش کشاورزی زیادند، اگر فناوری بالا برود، شاغلان کم میشوند.
مهاجرت، روستاها را خالی میکند
مهاجرت از روستاها به شهرهای کوچک، از شهرهای کوچک به بزرگترها و نهایتا جمعیتی که به کلانشهرها میرسد، باعث تحلیل رفتن جماعاتی چون روستا که واحد اولیه جمعیتی ست، میشود.
تجمع امکانات در شهرها، تغییرات آبوهوایی و ادامهدار بودن خشکسالی و مدیریت نادرست آب در روستاها، وجود جاذبههای صنعتی در شهرهای بزرگتر، مهیا بودن شغل و راههای گوناگون کسب درآمد در شهرها به دلیل تنوع کسب و کار، علتهایی هستند که روستاییان را به شهرها میکشاند و باعث میشود ٧٠٠ شهر جدید با تبدیل روستا به شهر در کشور ایجاد شود. در این میان، کشاورزی و دامداری، دو اصلی که شاید تنها از عهده روستاییان برآید، میماند بین زمین و آسمان. کشاورزی در کشوری که به سوی توسعه پایدار در حرکت است، جزو موارد راکد ماندهای است که با وجود فراگیر بودنش در گوشه و کنار کشور، همچنان از راندمان پایینی برخوردار است .
دیدگاه تان را بنویسید