منا، کوهی از جنازه بود
اعتماد ، زهرا چوپانکاره/ «حادثه حج» که از روز پنجشنبه جای خود را در میان تیترهای سایتهای خبری در سراسر جهان باز کرد اشاره به فاجعه مرگ زایران خانه خدا در هنگام مراسم رمی جمرات دارد. تعداد بالای کشتهشدگان در روز عید قربان و طی انجام اعمال مذهبی نگاه رسانههای بزرگ را به سمت عربستان چرخاند تا از دلایل این اتفاق بنویسند و البته به سراغ کسانی بروند که به عنوان شاهد عینی یا در حقیقت بازماندگان حادثه راوی بخشی از اتفاقات روز عید در منا بودند. شبکههای خبری و خبرگزاریها خیلی سریع دست به کار شدند تا حادثه را از زبان حاجیها به تصویر بکشند و بخشی از آنچه در ازدحام جمعیت گذشت و منجر به تراژدی عید قربان شد را روایت کنند.
«جسد روی جسد تلنبار شده. چند نفری هنوز تکان میخورند اما باقی بیجان شدهاند. ماموران نجات در تقلا هستند تا کسانی که هنوز زندهاند را از میان اجساد بیرون بکشند.» این تصویری است که سیانان در ابتدای گزارشش در خصوص حادثه منا به خوانندگان میدهد. تصویری که بلافاصله با یک سوال دنبال میشود: دلیل این حادثه چه بود؟ ایتار الکتانی یکی از زایران به خبرنگار سیانان شرحی از شرایط دشوار آب و هوای منطقه و تاثیر آن بر زایران ارایه داده است: «من فقط دو ساعت برای عکس گرفتن بیرون بودم و همان دو ساعت زیر آفتاب کافی است که سرگیجه بگیرید و گیج شوید. با این وجود زایران همچنان به انجام مراسم مشغول بودند که آن اتفاق افتاد.» الکتانی صحنه مرگ دستهجمعی زایران را «مهیب» توصیف کرده است: «به معنای واقعی کلمه کوهی از جنازه اینجاست، آدمها به هم فشار میآوردند، هم را هل میدادند، وحشت کرده و جیغ میکشیدند... هوا گرم بود، یک نفر افتاد و بقیه زمین خوردند و زیر دست و پا ماندند.» این زن زایر که پس از حادثه با برخی از مردان نجات یافته از حادثه صحبت کرده بود از زبان آنها نقل کرده است: «میگفتند، کسانی که به اندازه کافی قدرت نداشتند که در برابر فشار جمعیت طاقت بیاورند و زمین میخوردند، دیگر نمیتوانستند زنده از جا برخیزند.» به گفته او جمعیت از جهات مختلف در مسیر، رفت و آمد داشتند، برخی داشتند به سمت محل رمی جمرات میرفتند و بعضی دیگر داشتند از مراسم باز میگشتند، ازدحام و درهم تنیدگی جمعیت سبب شد تا پس از فاجعه هم کار امدادرسانی و ساماندهی به طول بینجامد. آخرین تصویری که او از حادثه به سیانان میگوید، فضای پس از حادثه است، زمانی که ماموران نجات تلاش میکردند تا به وضعیت سر و سامانی بدهند: «رفت و آمد آمبولانسها و صدای آژیرها بیش از اندازه بود، تا ساعتها صدایشان قطع نمیشد.»
فقط میخواستند نفس بکشند
نیویورکتایمز هم از جمله روزنامههای امریکایی بود که گزارش کاملی از حادثه منا نوشت و از زایرانی گفت که در خیابانهای باریک منتهی به جمرات وحشتی دسته جمعی را تجربه کردند، حادثهای که پس از آن «تنها آسفالت ماند با انبوهی از دمپاییهای بدون صاحب، ویلچرهای چپ شده و کپههایی از جنازههای پیچیده در لباس سفید احرام.» این روزنامه به نقل از آسوشیتدپرس صحنه آغاز حادثه را از زبان یک زایر مصری روایت میکند، کسی که شاهد گیر افتادن زایران در مخمصه بوده و با چشم خود تلاششان را برای زنده ماندن دیده است. عبدالله لطفی، گفته است: «دیدم یک نفر افتاد روی یکی که روی ویلچر نشسته بود و چند نفر دیگر هم روی آنها افتادند. آدمها از سر و کول هم بالا میرفتند فقط برای اینکه بتوانند نفس بکشند.»
سایت شبکه الجزیره هم در گزارشی از وقوع حادثه منا نوشت: «زایرانی که در صحنه بودند مقامات عربستان را مسوول حادثه میدانند.» در این گزارش آمده است اسحاق صالح، یکی از نجات یافتگان حادثه که از کنیا به حج آمده بود با چشمانی اشکبار به خبرنگار الجزیره در منا گفت: «من مقامات دولت عربستان را مسوول این حادثه میدانم چون نتوانستند وضعیت را کنترل کنند. من آنجا بودم و جان سالم به در بردم.»
یکی از شاهدان عینی حادثه روز پنجشنبه، خبرنگار آفریقایی تبار شبکه بی. بی. سی به زبان هوسایی است، کسی که همراه با گروهی از زایران از جمله خالهاش مشغول انجام مراسم بود. «چیما ایا ایسوفو» پس از حادثه هنوز نتوانسته خاله و برخی دیگر از اعضای گروهشان را پیدا کند. این روایت این زن خبرنگار به عنوان یک شاهد عینی است: «زایران در مسیر رفتن برای انجام مراسم رمی جمره بودند و همزمان عدهای هم داشتند از سمت مقابل میآمدند. بعد ناگهان هرج و مرج شد و مردم زمین خوردند. برخی اهالی کشورهای نیجریه، نیجر، چاد و سنگال در میان سایر اقوام بودند. همه هم را لگدکوب میکردند و تلاش داشتند تا به محلی امنتر برسند و همین شد که بعضیها زیر دست و پا کشته شدند.
یک عده اسم خدا را فریاد میزدند، بعضیها هم گریه میکردند، بعضیها از جمله بچهها و نوزادان. کسانی که روی زمین افتاده بودند تقاضای کمک میکردند اما هیچکس نبود که دستشان را بگیرد. هر کسی باید حواسش به خودش میبود. گروه ما هم در این حادثه از هم جدا افتاد، خالهام را گم کردم و درحال حاضر چند نفر از اعضای گروه مفقودالاثر هستند.»
روزنامه گاردین چاپ انگلستان ضمن اشاره به اینکه برخی زایران حالا میترسند در مراسم رمی جمرات شرکت کنند. نگاهی کرده است به جزییاتی از دلایل فاجعه از دید شاهدان عینی. گاردین از قول یک زایر ٤٥ ساله لیبیایی که توانسته است همراه با مادرش از مهلکه جان سالم به در برد نوشته: « ازدحام جمعیت خیلی زیاد بود. پلیس تمامی ورودیها به محل خیمهها را بسته بود و فقط یک راه را باز گذاشته بود.» احمد ابوبکر که پس از حادثه برای انتقال اجساد و مجروحان با پلیس و نیروهای امداد عربستان همکاری کرده است، در توصیف حادثه گفته: «من اجساد مردگان را با چشمان خودم دیدم، شاهد جراحت و خفگی آدمها بودم.»
این زایر اهل لیبی پس از حادثه شاهد بیتجربگی نیروهای حاضر در محل به هنگام امدادرسانی و ساماندهی وضعیت بوده است: «افسرانی که در صحنه حاضر بودند، کاملا بیتجربه به نظر میرسیدند و گویا اصلا جادهها و اماکن آن دور و بر را هم درست نمیشناختند.»
احمد، زایر مصری خشمگین از حادثه با گرفتن انگشت ملامت به سوی مقامات عربستان به گاردین گفته: «اگر در ابتدای هر مسیری یک پلیس ایستاده بود و جمعیت را هدایت میکرد هیچ کدام از این اتفاقات رخ نمیداد.»
شاهدان وبازماندگان حادثه مرگبار روز عید قربان با زبانهای مختلف در رسانههای مختلف از تصاویری که دیدهاند روایتهایی نقل میکنند تا تجربیاتشان از آنچه در منا گذشت را به ثبت برسانند. هنوز هم تعداد زایرانی که جان خود را از دست دادهاند، مجروحان و مفقودان حادثه در حال تغییر است. فریادها، اشکها و فشار جمعیت در گرمای هوای مکه تصویری است که همراه با تغییر آمار و اعداد قربانیان از عید قربانی که به عزا نشست به جا مانده است.
نگاهی به ١٥ حادثه مهم ٤٠ سال گذشته در جریان مراسم حج
٧ حادثه از بین این حوادث به دلیل ازدحام جمعیت در مراسم رمی جمرات بوده است
١٣٥٤
آتشسوزی در چادرهای حجاج در منا
٢٠٠ کشته
١٣٦٦
حمله سعودی ها
به حجاج
٤٠٢ کشته و ٦٤٩ مجروح
١٣٦٩
ازدحام جمعیت در یک زیرگذر
در منطقه منا و قطع سیستم تهویه
١٤٢٦ کشته
١٣٧٦
آتشسوزی
در چادرهای حجاج در منا
٣٤٣ کشته و ١٥٠٠ مجروح
١٣٨٠
ازدحام جمعیت
در رمی جمرات
٣٥ کشته
١٣٨٥
ازدحام جمعیت
در رمی جمرات
٣٤٦ کشته
١٣٨٩
ازدحام جمعیت
در رمی جمرات
٣٦٤ کشته
١٣٩٤
سقوط جرثقیل
در مسجدالحرام
١٧٠ کشته و ٣٩٤ مجروح
١٣٥٨
تحصن صدها نفر از نیروهای مسلح مخالف نظام عربستان به مدت دو هفته در مسجدالحرام، گروگان گرفتن دهها نفر از حجاج
١٥٣ کشته و ٥٦٠ مجروح
١٣٦٨
حمله به اطراف مسجدالحرام
یک کشته و ١٦ زخمی
١٣٧٣
ازدحام جمعیت
در رمی جمرات
٢٧٠ کشته
١٣٧٧
ازدحام جمعیت
در رمی جمرات
١١٨ کشته و ١٨٠ مجروح
١٣٨٢
ازدحام جمعیت
در رمی جمرات
١٤ کشته
١٣٨٩
ریزش یک هتل
در مرکز مکه
٧٦ کشته
١٣٩٤
ازدحام جمعیت
در رمی جمرات
١٣٠٠ کشته و ٢٠٠٠ مجروح
دیدگاه تان را بنویسید