در باره کمپینهای محیطزیستی / عصای جادویی یا ابزار جلب مشارکت؟
شهروند / حمیدرضا میرزاده فعال محیطزیست عیانشدن ابعاد مشکلات محیط زیستی نظیر کمآبی، آلودگی هوا، انباشت زباله و... برای مردم باعث شده تا در چند ماه گذشته، انواع کمپینها و حرکتهای جمعی در شبکههای اجتماعی و رسانههای دیگر به راه بیفتند و هر یک، درخواستی را برای مخاطبان خود مطرح کنند. گروهی مردم را دعوت به نوشیدن یک لیوان آب کمتر میکنند، گروهی دیگر از مردم میخواهند تا روزی یک قطره آب کمتر هدر دهند. جمعی از هنرمندان نسبت به پراکندهشدن زباله در طبیعت ابراز نگرانی میکنند و عدهای دیگر از مردم میخواهند روزانه ۵۰ گرم زباله کمتر تولید کنند. برخی کمپینها نیز به دنبال راهکارهای غیرمستقیم میگردند و در یکی از موارد اخیر از مردم میخواهند تا به منظور کاهش مصرف آب در تولید گل و گیاه زینتی، خرید گل را کاهش دهند. بحث بر سر اینکه چنین کمپینهایی تا چه اندازه برای وضع فعلی محیطزیست ایران مفید هستند نیز به موازات برپایی آنها بین فعالان و کارشناسان محیطزیست و مخاطبان همین کمپینها در جریان است؛ بحثهایی هم گاه به دنبال نفی کامل برخی از این حرکتهاست. مثلا برخی معتقدند برپایی کمپین برای کاهش خرید گل موثر نیست و به جای آن باید کاهش مصرف آب در کشاورزی و دامپروری را هدف قرار داد. برخی دیگر حضور هنرمندان و درخواست آنها برای پراکندهنکردن زباله در طبیعت را مورد نقد قرار میدهند و چنین رفتاری را نمایشی و بیتاثیر میخوانند اما آیا کمپینهای اینچنینی در مهار مشکلات محیط زیستی نظیر کمآبی یا انباشت زباله موثرند؟ آیا میتوان از طریق چنین حرکتهایی به حل مشکلات امیدوار بود؟ پاسخ به این سوالات نیازمند بررسی دقیق و تفصیلی کمپینها و مطالعه رفتار جامعه مخاطبان است. با اینحال چند نکته درباره کمپینها ضروری به نظر میرسد.
کمپین عمل نیست، دعوت به عمل است
به نظر میرسد برخی فعالان اجتماعی (در اینجا فعالان محیطزیست) تصور میکنند برگزاری کمپین به خودی خود یک فعالیت محیطزیستی است. به همین دلیل تمام توان اجرایی و رسانهای خود را صرف برپایی کمپین میکنند، در صورتی که کمپین، فقط دعوت از مردم به مشارکت در یک فعالیت بزرگتر است. برخی کمپینها اعتراضی، بعضی دعوت به عملی خاص و عدهای دیگر برای اطلاعرسانی هستند اما همه در یک نقطه اشتراک دارند؛ دعوت.
در کمپین اعتراضی مخاطبان دعوت میشوند تا برای اعتراض به مسالهای اعلام آمادگی کرده و برای تغییر آن تلاش کنند. در کمپینهایی که برای یک عمل مشخص یا حمایت از یک فعالیت برپا میشوند به مخاطبان پیشنهاد میشود با پیوستن به کمپین کاری را انجام دهند (یا کاری را انجام ندهند) و بعد از مدتی مشخص، اثرات آن کار و فعالیت به مخاطبان اعلام میشود اما کمپینهای اطلاعرسانی با دیگر کمپینها کمی متفاوت است. در این نوع از کمپینها به مخاطبان درباره مسالهای توضیحاتی داده میشود اما به موازات آن فعالیتهایی نیز در جهت اقدامات عملی مردم انجام میشود. مثلا به افراد درباره مضرات استفاده از بطریهای پلاستیکی آب اطلاعرسانی میشود اما به موازات آن، اقداماتی برای جایگزینی مواد و روشهای دیگر بستهبندی آب صورت میگیرد.
در مجموع کمپینها دعوتی مشخص و هدفمند با مدت زمانی محدود برای انجام یک کار خاص هستند که به اشکال مختلف برگزار میشوند.
اطلاع داشتن، به معنای عملکردن نیست
هر کمپینی با اطلاعرسانی و بیان یک مشکل آغاز میشود. درواقع از طریق اطلاعرسانی میتوان مخاطبان را نسبت به آن مشکل آگاه کرد اما آگاهیداشتن نسبت به یک مشکل، صرفا به معنای تلاش برای رفع آن مشکل نیست. بسیاری از مردم میدانند که تردد خودروهای شخصی در سطح شهرهای بزرگ یکی از عوامل مهم و موثر در آلودگی هواست اما به دلایل مختلف، حتی در آلودهترین روزها نیز کماکان از خودروی شخصی استفاده میکنند. پس طبیعی است که یک کمپین اطلاعرسانی درباره علل آلودگی هوا به تنهایی نمیتواند باری از دوش آلودگی هوای شهرهای بزرگ بردارد.
در واقع آنچه باعث عمل (یا عکسالعمل) میشود، «حساسیت» است نه صرفا اطلاع داشتن. حساسیت در افراد با دریافت اطلاعات آغاز میشود اما آگاهی از نتایج اتفاقات و تبعاتی که بهطور مستقیم متوجه زندگی خصوصی افراد میشود، میتواند در ایجاد حساسیت موثر باشد.
اغراق، اعتماد را از بین میبرد
از مردم میخواهیم یک لیوان آب کمتر مصرف کنند و چنین درخواستی را راه خروج از بحران آب مینامیم. حال آنکه با کمی ضرب و تقسیم ساده در مییابیم که ۷۷میلیون لیوان آب برابر با ۱۹میلیون و ۲۵۰هزار لیتر آب برای یک روز است که این رقم سالانه برابر با کمی بیش از ٧میلیارد لیتر است. ٧میلیارد لیتر برابر با ٧میلیون مترمکعب است که در برابر مصرف سالانه ۹۳میلیارد مترمکعب آبی که در ایران استفاده میشود، بسیار ناچیز است (چیزی حدود ٧هزارم درصد). ممکن است مخاطبان در ابتدا به این درخواست پاسخ مثبت بدهند اما آیا اگر تمام مخاطبان چنین کاری را انجام دهند، بحران آب مهار خواهد شد؟
یک نکته بسیار مهم و ضروری در فعالیتهای اجتماعی، دوری از شعارهای اغراقآمیز و غیرواقعی است. اگرچه ممکن است مخاطبان در ابتدای کار جذب چنین شعارهایی شوند اما پس از روشنشدن موضوع، اعتماد خود را نه فقط به برپاکنندگان کمپین که به سایر فعالیتهای مشابه نیز از دست خواهند داد. بسیاری از کمپینهایی که امروزه برای محیطزیست به راه افتاده یا هدفی مشخص را دنبال نمیکنند یا آنکه شعار تعیینشده، بسیار اغراقآمیز است و با واقعیت فاصله زیادی دارد.
کمپین عصای جادوگری نیست
دو واقعیت را باید همواره در نظر داشت. بسیاری از مشکلات (خصوصا مشکلات محیطزیستی) دارای ریشههای تاریخی عمیقی هستند و بر اثر نوع نگرش و سبک زندگی صدهامیلیون انسانی که پیش از ما زیستهاند، شکل گرفتهاند. مشکلات عمیق و چندوجهی راهحلهای کوتاهمدت ندارند و با ایجاد یک تغییر کوچک، از بین نمیروند. آنچه امروز محیطزیست ایران (و بسیاری از کشورهای جهان) با آن روبهرو است، مشکلاتی است که آغاز آنها به سالها قبل بازمیگردد؛ مسأله کمآبی، انباشت زباله، فرسایش خاک، آلودگی هوا و… همگی ریشههایی بسیار عمیق دارند و از طرف دیگر هر یک به نوعی حیات مردم (و سایر موجودات زنده) را تهدید میکنند.
کاری که کمپینها انجام میدهند، آگاهیرسانی و ایجاد حساسیت است. این آگاهی و ایجاد حساسیت معمولا با دعوت از مردم به انجام کارهای کوچک همراه است. کمپینهای خلاقانه کارهای کوچکی را طراحی میکنند که در ذهن افراد بمانند و بر زندگی فردی مخاطبانشان تاثیرگذار باشد. به این معنا که علاوه بر تأکید بر هدف کمپین، با ایجاد حساسیت، مسائل دیگری که در ایجاد یک بحران دخیل هستند را نیز برای مخاطبان تشریح میکنند.
مثلا درباره مسائل و مشکلات آب در ایران، همواره بر کاهش مصرف آب در منازل تأکید میشود. با این وجود با نگاهی به آمارها و نمودارهای وزارت نیرو در مییابیم که عمده مصرف آب در کشور متعلق به بخش خانگی نیست. بر این اساس ۹۰درصد آب استحصال شده در ایران، صرف کشاورزی میشود، ۶درصد بهعنوان آب شرب در سیستم لولهکشی آب تصفیه شده در جریان است و ۴درصد مابقی صرف صنایع میشود. حال اگر تمامی مصرفکنندگان شهری متعهد شوند تا مصرف آب خود را ۲۰درصد کاهش دهند، از کل میزان مصرف آب در کشور تنها حدود یک و نیمدرصد کاسته خواهد شد که تأثیر خاصی بر بحران آب کشور نخواهد داشت. ناگفته نماند که مصرف سرانه آب شرب در ایران حدود ۲۵۰ لیتر در شبانهروز است که دو برابر استانداردهای اروپا است.
مشکل اساسی بسیاری از کمپینهای کاهش مصرف آب، عدم توجه به مصرف آب در کشاورزی است؛ بهگونهای که تنها از مخاطبان خود میخواهند تا مثلا روزی یک لیوان آب کمتر مصرف کنند و اطلاعات دیگری درباره مصارف آب در بخش کشاورزی ارایه نمیدهند. در صورتی که میتوان علاوه بر تشویق مخاطبان به کاهش مصرف آب شرب، درباره مصارف پنهان آب در زندگی روزمره نیز آنها را آگاه کرد. مثلا میتوان از مخاطبان خواست تا با جلوگیری از هدر رفتن غذا، میوه و سایر محصولات کشاورزی درواقع جلوی هدر رفتن آبی که برای تهیه این محصولات مصرف شده را بگیرند. در این شرایط، حساسیتهای ایجاد شده برای مخاطبان کمپین باعث خلاقیتهای فردی افراد خواهد شد که بدون نیاز به هدایت مستقیم، نسبت به اتفاقات کوچک و بزرگ زندگی روزمرهشان که با آب مرتبط است، واکنش مناسب نشان دهند.
مخاطبان علاقه دارند نتیجه کمپین را ببینند
خیلیها میگویند «در ایران کمپینهای اجتماعی جواب نمیدهد» یا «مردم برای خیریهها بیشتر مشارکت میکنند». میتوان گفت هر دو این گفتهها صحیح است. نباید فراموش کرد افراد جامعه کاری را انجام میدهند که بتوانند نتیجه آن را پیشبینی یا تصور کنند. وقتی برای آزادی یک زندانی دیه یا تأمین نیازهای درمانی گروهی از بیماران خاص کمپینی طراحی میشود، مشارکتکنندگان میتوانند پایان کمپین را (که با آزادی زندانی یا تأمین مالی بیماران همراه است) تصور کنند. در بسیاری از موارد، دست یافتن به چنین هدفی را دیدهاند یا از حصول نتیجه در تجربهای مشابه لذت بردهاند اما در بسیاری از کمپینهای اجتماعی (خصوصا محیط زیستی) نتیجه کمپین بهدرستی مشخص نیست. بهعنوان مثال، در کمپین نخریدن گل (کارزارگل)
بهدرستی مشخص نیست که چه میزان از آب استحصال شده در ایران، صرف پرورش گل و گیاه میشود و در صورت خودداری شهروندان از خریداری گل (یا کمتر خریدن آن) چه میزان آب در کشور ذخیره خواهد شد. یا آنکه در کمپین «۵۰ گرم» که از شهروندان میخواهد روزانه ۵۰ گرم کمتر زباله تولید کنند (به جای روزانه ۷۵۰ گرم، روزانه ۷۰۰ گرم تولید کنند) نمیتوان نتایج آن را بهصورت اعداد و ارقام قابل استناد به مخاطبان نشان داد چرا که شهرداریها عموما از انتشار آمار دقیق میزان زبالهها خودداری میکنند.
هرچند ضعف در نشاندادن نتیجه کمپین در دو مثال بالا، بیش از آنکه مربوط به طراحان کمپین باشد به نامشخصبودن آمارهای رسمی سازمانهای دولتی مربوط میشود اما میتوان گفت یکی از دلایل مهم موفق نبودن کمپینهای محیط زیستی، همین عوامل است؛ عواملی که نشان دادن نتیجه را به مخاطبان دشوار میکند.
اگر کمپینها نبودند…
اما معمولا سوال اساسی اینجاست که با وجود این کمپینها چه اتفاقی برای محیطزیست رخ خواهد داد یا با نبود آنها چه؟
پاسخ به این سوال بهطور مستقیم به طراحی کمپین و البته ساختار سیاسی و اجتماعی و به نوعی فرهنگ هر جامعه بازمیگردد. به همان نسبت که میتوان درباره موضوعی خاص و با طراحی کمپینی هوشمندانه مشارکت و شور شهروندان را برانگیخت، میتوان با طراحی نادرست، مخاطبان و جامعه را نسبت به موضوعی منزجر کرد. از طرفی در جامعهای که به دلیل ساختارهای سیاسی، سطح مشارکت واقعی مردم بسیار پایین است و در بسیاری مواقع مشارکت چیزی جز فعالیتهای نمایشی نیست، بدبین بودن به فعالیتهای اینچنینی در میان افراد جامعه دور از ذهن نیست.
با این وجود، کمپینها حتی اگر بازخورد عملی قابل قبولی نداشته باشند، دستکم فرصتی برای بیان برخی حقایق هستند؛ فرصتی که باید هوشمندانه از آن استفاده کرد. همین فرصت کوچک است که اگر بهدرستی از آن استفاده شود، امید به تغییر را ایجاد میکند. اگر کمپینها نبودند، وضع محیطزیست ایران همان راهی را میرفت که در گذشته رفته و امیدی به تغییر آن نیز وجود نداشت.
در هر صورت نباید فراموش کرد که مشکلات بزرگ، حاصل قرار گرفتن مشکلات کوچک در کنار هم هستند و رفع آنها نه با عصای جادوگری و نسخههای یکشبه که با مشارکت حداکثری مردم و کنار هم قرار گرفتن فعالیتهای کوچک رفع میشوند اما از طرف دیگر این نکته را هم نباید فراموش کرد که دعوت مردم به مشارکت در فعالیتهای عملی به معنای دور نگاه داشتن آنها از پرسشگری نیست. ممکن است مشکلات محیط زیستی در پی اشتباهات مدیریتی و تصمیمگیری به وقوع پیوسته باشند که در این صورت تکیه صرف بر مشارکت عملی مردم (و نه دعوت به پرسشگری) نتایجی عکس به بار خواهد آورد؛ مدیریت ناکارآمد نیز در اجرای تصمیم نادرست خود پافشاری خواهد کرد.
دیدگاه تان را بنویسید