نقشی که بر فرش زمانه میزنند
زنان، بیشتر صنایع خانگی دستی را در ایران پدید آوردهاند؛ زنانی که در خلوت و سکوت به زندگی و بهبود وضع معیشتی خانواده میاندیشیدند. اینان در هزارهها و سدههای گذشته به تنهایی، گاه به یاری یکدیگر بهار را برای همیشه بیخزان و برگریزی به خانه میآورده، بر تن اتاقها گلستانی پر از پرنده و نقشهایی نمادین میپوشاندهاند. همانهایی که فرش میبافتهاند؛ فرشی که یکی از شاهکارهای هنر جهان بهشمار میآید.
فاطمه سالاری یکی از این زنان است که در روستایی در دل کویر کرمان سکونت دارد. او از گذشتههای دور، صبح زود بیدار میشده و حیاط و جلوی در خانه را آب و جارو میکرده است؛ سپس چادر گلدارش را بر سر میانداخته و به خانه همسایه میرفته است تا برای زن همسایه قالی ببافد. آنها تا عصر قالی بافته، گاه برای رفع خستگی چای مینوشیدند و از خاطراتشان میگفتند. آنگونه که خود میگوید، زمان غذا به خانه برمیگشته و پس از ساعتی آسودن، بر سر قالیبافی بازمیگشته و به کار مشغول میشده است. فاطمه اما میگوید امروزه دیگر دار قالی در این روستا نیست. دیگر کسی برای گذران زندگی و معیشت به قالیبافی چشم نمیدوزد. بیشتر همسالان او پس از ازدواج به شهر کوچیدهاند. او اکنون از خاطره سخن میگوید؛ از سنتی نیک سخن میراند که یاریگری زنانه را در بافت قالی نشان میدهد؛ همان سنتی که امروزه کمتر به چشم میآید. دختران، براساس این سنت قدیمی در گذشته به یکدیگر کمک میکنند تا کسی از میان آنها قالی ببافد و آن را بفروشد. نوبت سپس به دیگری میرسد تا دیگران در بافتن قالی یاریاش کنند. قالی گاه بهعنوان جهیزیه دختر در نظر گرفته میشود. این یاریگری از آنرو شکل گرفته است که قالیبافی بهویژه در اندازههای بزرگ برای یک یا دو نفر، کاری وقتگیر و سخت به شمار میآمده است. کار نقشگفتن نیز مهارتی ویژه خاص میخواسته است؛ مهارتی که گاه در توان بعضی نبود و این مسأله موجب میشد همیاریها محکم و بادوام شود. این سنت هر چه در گذشته بوده و اکنون نیز هست، درواقع برای گذران زندگی و یک همیاری زنانه، کمکی شایان به شمار میآمده است؛ زنان دوشادوش مردان خانواده برای گذران زندگی. این سنت در روستاهای کرمان، هر چه در تاریخ به گذشتههای دور برویم، بیشتر به چشم میآید؛ امروز گرچه در برخی نقاط بهگونه خاطره از آن یاد میشود.
این سنت در گذران معیشت خانوادههای کشاورز و دامدار که زندگیشان با مشاغل همیشگیشان تأمین نمیشده، مهم بوده است. این تعاونی سنتی با گسترش مهاجرت روستاییان به شهرها آهستهآهسته در برخی از روستاها فروگذاشته شد. گویا این مسأله همچنان تا دهه پنجاه خورشیدی نمودی بارز داشته است که منوچهر فرهنگ در اثر خود از آن مینویسد: «تاسیس شرکتهای تعاونی از بافندگان خردهپا و اعطای کمکهای مالی و فنی به کارگاههای قالیبافی و امثال آن نقش بسیار مهمی در ترقی سطح اشتغال دارد و به خوبی میتواند از هدایت پسانداز ملی به سوی کالاهای ساخت بیگانه و غیرضروری جلوگیری کند و در تهیه ارز برای کمک به بهبود تراز پرداختها، ایجاد امکانات خرید کالاهای سرمایهای، تراکم سرمایه و تسریع آهنگ رشد اقتصادی نقش برجستهای داشته باشد».
مهاجرتها گرچه تا اندازهای از آن سنت همیاری قدیم فروکاست اما کارگاههای قالیبافی از همان سالها شکل گرفت و زمینهای را فراهم آورد تا تعاونیهای کوچک و بزرگ قالیبافی در استان کرمان برپا شود.
دیدگاه تان را بنویسید