دفتر خاطرات روزانه یک محیط بان
الهه موسوی / «سبزپوشان مظلوم»؛ این، نامی است که خیلیها با آن، از محیطبانها یاد میکنند. سبزپوشانی که باید از یکدهم سرزمین نیمهخشکمان در برابر تخریبها و آسیبهای مافیای شکار، زمینخواری و جنگلخواری و نیز دیگر جرایم این حوزه حفاظت کنند؛ در حالی که تنها ٢٠ صدم درصد از کل بودجه کشور به آنها تعلق میگیرد. آنها ضابط قضایی هستند؛ اما اگر مجبور شوند برای حفظ جان خود شلیک کنند، به قصاص محکوم خواهند شد. خیلی از آنها با یک جفت پوتین مستهلک و کهنه، با تجهیزاتی بسیار جزیی و قدیمی باید در برابر حوادث و رخدادها مراقب مناطق ارزشمند و اکوسیستمهای بکر این سرزمین باشند، با این همه اما دستان سبز آنها هنوز خالی است.
یک روز در دفتر خاطرات روزانه یک محیطبان زیراعدام خوانده بودم: « من یک محیطبان هستم؛ بدنم را «تاکسیدرمی» کنید تا همه بدانند که محیطبانان درآستانه انقراضند!» این شاید بهترین تعریفی بود که درباره محیطبانان تا آن روز خوانده بودم. اما شاید نشستن پای درددل این سبزپوشان، بتواند سختیها و کاستیهای این حرفه و به تبع آن مقوله حفاظت را بهتر از این تعریف برایمان روشن سازد. برای همین با چهار محیطبان مختلف از چهارگوشه ایران گفتوگو کردم که سخنان آنان را با حذف اشتراکات و آوردن اسمهای مستعار بنویسیم.
درآستانه متلاشی شدن خانوادهها
داوود ٤٢ سال دارد و ١٧ سال سابقه کار؛ در یکی از مناطق صعبالعبور یکی از استانهای شمالی محیطبان است و با این همه سابقه کار، هنوز استخدام رسمی نشده است. خودش میگوید که با عشق به طبیعت، این شغل را انتخاب کرده اما هرگز اجازه نخواهد داد که فرزندانش راه او را بروند. او به «اعتماد» میگوید: « من با مدرک کارشناسی محیطزیست، در حدود ٩٠٠ هزار تومان حقوق میگیرم، در حالی که باجناق من در مرکز بهداشت همین شهر با همین سطح از تحصیلات، سه میلیون تومان دریافتی دارد. با این تفاوت که او در تابستان پشت میزش زیر کولر و در زمستان در اتاق گرم کار میکند؛ نه ترس جان دارد و نه نگران نان است. فاصله محل کارش تا خانه، ٢٠ دقیقه و روز تعطیل و غیرتعطیلش مشخص است. اما من دور از خانه و خانواده و در بالای صخرهها و میان کوهستانهای صعبالعبور، در گرما و سرما و فضایی که هر لحظه امکان برخورد با یک شکارچی غیرمجاز مسلح و خطرناک برایم وجود دارد، باید کار کنم.»
او ادامه میدهد: «در پایان هر ماه، شرمنده زن و بچهام هستم و نمیدانم باید چگونه زندگیام را با این درآمد ناچیز بچرخانم. واقعا بسیاری از محیطبانان این مشکل را دارند و خانوادههای برخی در حال متلاشی شدن و فروپاشی است. میخواهم بدانم چه تفاوتی میان من با باجناقم هست که باید یکسوم او حقوق بگیرم و در نهایت هر دو کارمند دولت نامیده میشویم. آیا ما شغل بیاهمیتی داریم که اینگونه با ما برخورد میشود و آیا برای دولتمردان عزیز، محیط زیست مهم نیست؟» داوود تاکید میکند که وقتی سخن از حفظ محیط زیست و وظیفه محیطبان میشود این شغل بسیار حساس نام میگیرد ولی هنگامی که قرار است برای این شغل و وظیفه خطیر، دستمزد تعیین شود ناگهان اهمیت آن بسیار پایین محاسبه میشود.
محیط زیست یا محیط ایست؟
بایرام، محیطبان دیگری است که اینبار از یک استان در غرب کشور با «اعتماد» گفتوگو میکند. او که در شرایط بسیار سخت و کوهستانی مشغول حفاظت است با اشاره به نبود امنیت جانی در این حرفه و تعقیب و گریز دایمی میان محیطبانان و شکارچیان و در مقابل آن، پایین بودن دستمزدها میگوید: « ٢١ سال است که محیطبان هستم و به شغلم افتخار میکنم؛ اما نمیدانم چرا دولتهای مختلفی که آمدهاند و رفتهاند هرکدام با وجود شعارهای خوبی که برای محیطبانها دادهاند، نتوانستهاند تغییر برای ما ایجاد کنند. حتی الان هم که خانم ابتکار در این دو سال این همه دوندگی کرده تنها توانسته ٢٥ درصد به حقوق محیطبانان اضافه کند که آنهم به دست بسیاری از آنها نمیرسد. چرا که اختیار این پول در دست استانداریهاست و از آنجایی که بسیاری از استانداریها، هنوز هم محیط زیست را «محیط ایست» میدانند نسبت به پرداخت این حق، اقدام نمیکنند و ما نیز دستمان از همهجا کوتاه است.»
جیره روزانه یک محیطبان
هرچند به نظر برخی مشاهدهکنندهها، محیط کار محیطبانان سرسبز و مفرح است؛ اما این نگاه واقعی نیست. محمدرضا محیطبان ٣٩ ساله شرق کشور که به سختی حاضر به مصاحبه میشود به «اعتماد» میگوید: « یک محیطبان در شبانهروز باید کیلومترها راه صعبالعبور را طی کند. او باید در برف نیم متری ویک متری و آفتابی که گاه تا مغز سر را آزار میدهد راه برود و گشت بزند. هر چند موتوسیکلت و خودرو در اختیار داریم، اما تعداد آنها خیلی کم است و بیشتر فرسوده هستند. ضمن اینکه بعضی مناطق هست که به هیچ عنوان نمیتوان با وسیله نقلیه در آنها گشتزنی کنیم بلکه باید پیاده برویم. مخصوصا مناطق کوهستانی که تردد در آنها حتی با پای پیاده هم سخت میشود. گرمای هوا، نقاط سخت و مناطقی که گاه حتی یک درخت ندارد تا زیر سایهاش نفسی تازه کنی. ما گاهی مجبوریم دهها و گاه صدها کیلومتر پای پیاده گز کنیم تا تخلفات از چشممان پنهان نماند. اما متاسفانه برای این کار جان نداریم چرا که جیره غذایی که برای ٢٤ ساعت و سه وعده غذایی صبحانه، ناهار و شام به ما اختصاص دادهاند دو هزار تومان بیشتر نیست.» او ادامه میدهد: «خودتان فکر کنید که در این شرایط، ما حتی توان خوردن نان و پنیر را هم نداریم و این خود باعث میشود که نتوانیم به درستی کار حفاظت را انجام بدهیم و به همه جا سرکشی کنیم. البته اخیرا با تلاشهای سازمان محیط زیست این رقم به پنج هزار تومان رسیده است که باز هم کافی نیست.» احمد خبر از کمبودهای دیگری مانند جیره بنزین روزانه هفت لیتری میدهد که برای خودروهای سنگین پیکاب محیط زیست اختصاص داده شده است که به هیچ عنوان، برای این گشتزنیها کافی نیست و بار این کمبودها بر دوش محیطبانها و مدیران ادارات سنگینی میکند.
کمبود تعداد محیطبانان
ایران یک سوم و گاه یک هشتم استاندارد جهانی محیطبان دارد. بر اساس استانداردهای جهانی هر سه هزار هکتار باید یک محیطبان داشته باشد در حالی که هر محیطبان ایرانی ناگزیر است گاهی از ٢٥ تا ٣٠ هزار هکتار حفاظت کند. این وضعیت باعث میشود که هر محیطبان، کاری مضاعف انجام بدهد و معادل سه نفر کار کند. عبدالخالق جوانی که ١٠ سال است به محیطبانی مشغول است، میگوید که در حین انجام وظایفش باید به جای سه نفر گشت بزند و کار کند. او به «اعتماد» میگوید: « گاهی حتی پیش آمده که بعد از ٤٨ ساعت کار، خسته و کوفته به سمت شهر و خانه حرکت کردهام و در نیمه راه، یا حتی در حیاط خانه با تماس رییسم مجبور شدهام به منطقه برگردم. بدون اینکه حتی یک استکان چای در خانه بخورم. چرا؟ چون نیروی کافی در اداره نداشتهایم و مجبوریم حتی در مرخصی هم انجام وظیفه کنیم. » عبدالخالق میگوید که بارها تصمیم گرفته از این شغل دست بشوید. او با صدایی که میتوان غم غربت را در آن شنید میگوید: « من طبیعت را دوست دارم؛ آهوها و مرالها و درختها را دوست دارم و نمیتوانم از این شغل به شغل دیگری بروم. گاهی که عصبانی میشوم به خودم میگویم که حتی دستفروشی بهتر از این شغل است که این همه جان میکنی و در آخر هم حتی حقوقی که زندگیات را تامین کند نصیبت نمیشود، اما باز به امید اصلاح این اوضاع صبر کردهام.»
بودجه برای اجرای قوانین وجود ندارد
درباره سختی کار محیطبانها، نداشتن امنیت جانی و مالی و شرایط بحرانی کار آنان، هر چند قانونگذار قوانینی نیمه کافی تدوین و تصویب کرده است، اما این قوانین در بسیاری از موارد اجرا نمیشود چرا که بودجه کافی برای اجرای تمام مفاد قانونی وجود ندارد. در دستورالعمل خدمتی گارد محیط زیست که به استناد ماده ٣١ آییننامه اجرایی قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست در ١٠ فصل و ٦٩ ماده تهیه شده است به بسیاری از موارد مختلف در حیطه وظایف، اختیارات و نیازها و احتیاجات و حقوق محیطبانها پرداخته شده است. از وظایف در زمینههای کشف جرایم تا دستگیری متخلفان، از جدول امتیازبندی و ارتقای درجات تا بیمه عمر محیطبان و بستگان درجه یک او و همچنین تهیه لباسها، تجهیزات، سلاح و برنامههای کار و ماموریت و تشویقات و تنبیهات و برنامههای آموزشی و امور رفاهی و... در آن به چشم میخورد. با این همه حتی نیمی از این دستورالعمل برای محیطبانان و البته دیگر پرسنل سازمان حفاظت محیط زیست به اجرا در نمیآید و در این میان علت، تنها یک چیز است؛ «کمبود بودجه» همان بودجه ٢٠ صدم درصدی که باید با آن از یک دهم ذخایر ارزشمند، خاک، آب، هوا و تنوع زیستی جانوری و گیاهی کشور حفاظت کرد. هر چند در دولت یازدهم قدمهای موثری برای افزایش این بودجه حتی تا دو برابر سالهای گذشته برداشته شده، اما به نظر میرسد تا رسیدن به رقم کافی برای اجرای قانون فاصله داریم و دولت روحانی باید تکلیف خود را با مقوله محیط زیست روشن کند. یا اهمیت آن را نه در شعار یا مصوبه که در اختصاص و تامین بودجه کافی بپذیرد یا منتظر بحرانهای سختتر و جدیتر برای شهرها، اکوسیستمها و تنوع زیستی کشور باشد.
دیدگاه تان را بنویسید