توسعه و علم: طرح ناتمام
دومین نشست از سلسله نشستهای بررسی آثار و افکار دکتر رفیعپور با عنوان«توسعه و علم: طرح ناتمام» با حضور مقصود فراستخواه در دانشکده علوم انسانی دانشگاه خوارزمی برگزار شد. در این نشست دکتر فراستخواه با بیرون کشیدن فکتهایی از دو کتاب موانع رشد علمی در ایران و آناتومی جامعه، به نقد آرای فرامرز رفیعپور پرداخت.
به گزارش خبرگزاری کشاورزی ایران، فرامرز رفیعپور، زادهٔ ۱۳۲۰ در تهران، نویسنده و جامعهشناس ایرانی که استاد جامعهشناسی دانشگاه شهید بهشتی و عضو پیوسته فرهنگستان علوم ایران است و از او به عنوان برجستهترین جامعهشناسان ایران یاد می شود و ضمن آن که در سال ۱۳۸۹ به عنوان چهره ماندگار جامعهشناسی برگزیده شد دارای دکترای علوم اجتماعی از دانشگاه هوهنهایم اشتوتگارت، فوق دکترای روش تدریس از دانشگاه کاسل ایالت ویتثنهاوزن، است حائز تحصیلاتی است که خاص جامعه روستایی است و آن داشتن درجه پروفسوری در جامعهشناسی توسعه روستایی از دانشگاه هوهنهایم است.
لذا در حالی دومین نشست از سلسله نشستهای بررسی آثار و افکار دکتر رفیعپور با عنوان«توسعه و علم: طرح ناتمام» با حضور مقصود فراستخواه در دانشکده علوم انسانی دانشگاه خوارزمی برگزار شد که در این نشست فراستخواه با بیرون کشیدن فکتهایی از دو کتاب "موانع رشد علمی در ایران" و "آناتومی جامعه"، به نقد آرای فرامرز رفیعپور پرداخت. فراستخواه در ابتدا رویکرد خود را نسبت بهنقد بیان و به درستی به نکتهای اشاره میکند که این روزها گریبانگیر جامعه فکری ما است. فراستخواه این وضعیت را جدلپیشگی هیستریک میخواند و نقد در جامعه امروز را به مثابه خلافگویی میداند. شیوهای که خود فراستخواه در نقد رفیعپور پیش میگیرد شیوهای است که جای خالی آن در جامعه دانشگاهی و روشنفکری ما خیلی احساس میشود.
مقصود فراستخواه
جامعهشناس ایرانی و عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی
این استاد جامعهشناسی در ابتدا نقاط قوت دو کتاب مورد نقد رفیعپور را بیان میکند و بعد از آن به نقاط ضعف فکری رفیعپور میپردازد. نکته قابلتوجه در شیوه نقد فراستخواه این است که از کلیگویی پرهیز میکند و با آوردن گزارههایی از کتابهای رفیعپور به نقد مشخص آن میپردازد. فراستخواه با رفیعپور در اینکه متولیان دانشگاه در ایران بسیار زیادند، تب مدرکگرایی در ایران همپوشانی پیدا میکند. اگرچه تب مدرکگرایی در ایران مدتهاست که وجود دارد، اما در دولت نهم و دهم و با رشد قارچگونه موسسات آموزش عالی، مدرک دانشگاهی به کالایی تبدیل شد که متقاضیان بسیاری داشت. گویی هرکس در این کشور پیشوند دکترا نداشته باشد، گناهی بزرگ انجام داده است.
نقد فراستخواه به رفیعپور با عنایت به دو کتاب «آناتومی جامعه» و «رشد موانع علمی در ایران» است. بخشهایی از متن سخنان مقصود فراستخواه را به گزارش فرهنگ امروز در ادامه میخوانید.
مقدمه نخست: نقد به چه معناست
ابتدا درک خود را از نقد بگویم. نقد به معنای خلافگویی و خلافخوانی نیست که به شکل بیمارگونه در جامعه ما اینجا و آنجا رواج دارد. نقد هرچه هست مطمئنا چیزی جز جدلپیشگی هیستریک و جز تخریب و پارهپاره کردن متن است. در جامعه ما استعداد پدرکشی علمی، خشونتهای ذهنی و زبانی وجود دارد که طاعون خطرناکی است و هم جامعه، هم علم و هم اخلاق را یکجا ویران میکند. نقد در تصور بنده به این معناست که تفکر ما خصیصه گفتوگویی دارد. ما اصلا نمیتوانیم بدون گفتوگو فکر کنیم. حداقل این است که با خودمان از در گفتوگو بیاییم. این همان نطق درون است. هم ازاین رو است که گفتهاند انسان حیوان ناطق است. زمانی که با خودمان «به عنوان دیگری» گفتوگو میکنیم، تفکر اتفاق میافتد. یک سطح بیرونیتر وقتی است که از طریق گفتوگو با دیگران به اندیشیدن ادامه میدهیم. ما تنها با نقد دیگران است که میکوشیم فهمی بهتر، موشکافانه و با نکتهسنجی از حرفها و آرای آنها به دست بیاوریم. ما بدون نقد دیگران نمیتوانیم آنها را بفهمیم. دیگران نیز بدون نقد ما نمیتوانند از حرفهای ما سر دربیاورند. اینجاست که گفتوگوهای انتقادی، ضرورتی برای اندیشیدن بشر است. در هر گفتوگوی انتقادی، حقیقت نه در تصاحب ما است و نه در تصاحب دیگری. بلکه حقیقتی اگر هست در منطقه خاکستری میان ما و دیگری هست و هر دوسوی گفتوگو باید آمادگی اندیشیدن مجدد درباره فرضهایشان را داشته باشند.
من با این درکی که از نقد دارم و بازگو کردم، خواهم کوشید یک استاد جامعهشناسی ایران را بررسی انتقادی بکنم. دکتر فرامرز رفیعپور برای ما اهمیت دارد و ما ایشان را بزرگ میداریم. رفیعپور متنی است که آن را درخور خواندن میبینیم. انتخاب او برای نقد نشاندهنده توجهی است که اجتماع علمی به او میکند. با نقد رفیعپور درصدد بررسی و ویرایش ذهن جامعهشناسی ایران هستیم. اگر نقد ایشان، توسط استاد همدوره او انجام میشد گفتوگویی دروننسلی بود ولی چون توسط منِ دانشآموز انجام میگیرد پس گفتوگویی است میاننسلی.
مقدمه دوم: دغدغهها
ابتدا برخی دغدغههای با ارزش و نکات منطقی از دو کتاب آناتومی جامعه[i] و رشد موانع علمی در ایران[ii] یادآوری میکنم. در کتاب موانع رشد علمی ایران، این استاد جامعهشناسی ایران به درستی به اختیارات دانشگاه تاکید کردهاند و اینکه نظام آموزشی ایران، متولیان متعددی دارد و این متولیان با مداخلات موازی خود مانع از استقلال آکادمیک و ابتکار عمل خود دانشگاهها میشوند (۲: ۷۸-۷۹). [۱] ایشان در ارتباط مشکلات درس خواندن با هم دختر و پسر در دانشگاه به نکات خوبی اشاره کردهاند. (۲: ۱۶۲). نقد دیگر ایشان نقد مدرکگرایی در ایران است. گسترش بیرویه و ناموزون و عرضهگرایانه موسسات آموزش عالی و دانشگاهها را به درستی مورد اننتقاد قرار دادهاند. ایشان فرآیندهای صوری ارتقای مرتبه تا استادی را نقد کردند. همچنین کوشیدهاند ردپاهایی از سیاستزدگی و ابتذالی را در محیطهای علمی نشان بدهند که به تعبیر بنده نوعی پوپولیزم و نوعی لمپنیزم علمی است و متاسفانه ویروسوار در جامعه علمی ما در حال رشد است. (۲: ۲۳۴ و نیز ملحقات: ۸-۹). در هر دو کتاب نکاتی منطقی در باب توسعه به چشم میخورد. یکی از دغدغههای باارزش رفیعپور در این کتابها دغدغه نسبت به عدالت اجتماعی است. نسبت به دموکراسی نیز هرچند تاکید خاصی ندارند ولی در برخی عبارات حاشیهای و تکمیلی، گویا فرآیند دموکراسی شدن را به عنوان یک گذار و یک فرآیند اجتنابناپذیر میپذیرند هرچند در ابهام. رفیعپور به درستی میگوید این دموکراسی شدن در کشور ما به درستی اجرا نشده است (۱: ۵۲۴). هرچند ایشان دموکراتیزاسیون را در کنترل دولت میخواهد (۱: ۵۵۱-۵۵۲). دکتر رفیعپور بحق به نقد مدل توسعه کمیگرا، ظاهرگرا، بروکراتیک و برونگرا میپردازند که مبتنی بر اقتصاد نفتی است و تعبیرهایی مانند جامعه ادایی و تجدد ادایی به کار میگیرند. جامعهای مصرفزده، ادای توسعه درمیآورد. مولف طرفدار رشد درونزاست. اما مشکلی که وجود دارد این است که تئوریهای بدیل و کارآمدی برای این توسعه به دست نمیدهد. سرطان اجتماعی فساد را بحث میکند. اینها دغدغههای هنجاری خوبی هستند اما از یک جامعهشناس انتظار میرود نظریهای جایگزین برای تحلیل ارایه بکند و این را چندان نمیبینیم.
فرضهای پسپشت دیدگاهها
در این بحث کوشیدم ابتدا به سروقت فرضهای پایهای بروم که بر بحث رفیعپور درباره علم و توسعه سایه انداختهاند. به نظر میرسد همین نوع فرضها هستند که آرا و استدلالهای رفیعپور را سمت و سو دادهاند. همین فرضهاست که باعث شدهاند این استاد باارزش سراغ شواهد خاصی برود و بعد برپایه آنها استدلال خاصی بکند و استنتاج خاص به عمل بیاورد. دادهها، گرسنه معنا هستند. معنایی که رفیعپور یا من یا هرکس به دادهها میدهیم تحت تاثیر فرضهای ما است. خصوصا وقتی که یک محقق بدون توسل جدی به نظریه و عمدتا به صورت تجربی به سراغ دادهها میرود و عادت به مطالعه تجربی بدون توسل به میانجیهای نظریهای دارد. وقتی ما نظریه مشخصی نداریم و مستقیما به سراغ دادهها میرویم، طبیعی است که فرضهای نیازموده در اینجا میدان پیدا بکنند و به تحقیق ما سمت و سو بدهند. بارها درگفتهها و نوشتههای دکتر رفیعپور خوانده یا شنیدهایم که میگوید از دانشجویانم خواستم بروند و یک نظرسنجی بکنند و بعد بر اساس همین دادهها ایشان استنتاج میکند و این نشان دهنده یک سبک تولید دانش است، یک عادتواره است که محقق و مولفی بدون نظریه مصرح و موجّه، یکراست و میانبر به سراغ برخی دادهها میرود. نظریه چیزی است که قدری آزموده شده است و یک اجماع فکری روی آن وجود دارد و مانند چراغی نور به دادهها میتاباند. اما وقتی نظریه غایب باشد این کار خیلی وحشتناک است و فرضهای نیازموده آشکار وپنهانی که اعتبار یک نظریه علمی را ندارند و صرفا گرایشهای ذهنی ما هستند میداندار میشوند و بر انتخاب دادهها و تفسیر دادهها تاثیر میگذارند و بر نحوه مفهوم سازیهای ما سایه میاندازند. من پنج فرض ذهنی مولف را که به زعم من در پشت استدلالهای ایشان هست ذکر میکنم: ۱- کمالگرایی که خالی از سوگیریهای مذهبی دکتر رفیعپور نیست. ۲- نخبهسالاری سلسله مراتبگرا. ۳- نگاه غالب مهندسی در توضیح امر پیچیده انسانی و اجتماعی - نوعی حکیمانه و افلاطونی از اقتدارگرایی و دولتگرایی. ۵- سرمشق نظم در مقابل سرمشق تغییر (ایشان بسیار گرفتار پارادایم نظم شده است.)
کمالگرایی
به نظر میرسد یکی از زیرینترین فرضهای جناب دکتر رفیعپور، شکلی از کمالگرایی است. در توضیحات ایشان میبینیم که مشکل جامعه را در این میبیند که مردم خود را مطرح میکنند. از خودنمایی در گفتار گلهمند است؛ خودنمایی در نوع لباس پوشیدن، منزل، شغل و... (۲: ۲۸). گویا درکی گناهآلود از آدمی در اینجا بر مولف چیره شده است و تحت تاثیر اسطوره گناه اولیه هستند. فرضهای کمالگرایانه، ممکن است سبب شود که در توضیح امر اجتماعی دچار خطا بشویم. مولف محترم انتظار دارد جامعه از افراد زاهد و مخلصی تشکیل شود که به امور دنیا توجه نداشته باشند. انتظار داشتن چنین جامعه کمالگرایانهای است که مولف را به فرض دوم سوق میدهد؛ یعنی کاملمردانی لازم است که در رأس چنین جامعهای باشند و این همان نخبهسالاری سنتی است.
نگاه غالب مهندسی
فرضها پی در پی میآیند در فضای ذهنی مولف نفوذ پیدا میکنند. یکی نیز نگاه غالب مهندسی در طرز تحلیل ایشان است. این نگاه غالب مهندسی نیز به گمان بنده بی ارتباط با پس زمینههای تحصیلی ایشان نیست؛ مهندسی کشاورزی از آلمان در سال ۱۳۴۷. این در کار و بار جامعهشناسی ایشان تاثیرگذاشته است. ایشان به علم سازمان یافته قایلند (۲: ۱۴) مانند یک کارخانه (۲: ۵۷). «ما به یک علم سازمان یافته نیاز داریم که اجزای آن مانند چرخ دندههای ساعت باهم هماهنگ کار بکنند». (۲: ۱۱۳). از چین نمونه مثال میآورد: «در کشور چین حزب کمونیزم که کارهایش مبتنی بر یک سلسله مراتب منسجم. . . است یک سیستم تفکر از دانشمندان مختلف به وجود آورده هر مساله مهم را حزب ابتدا به این سیستم تفکر میدهد و از آن سیستم راهحل میخواهد، چنین کاری در ایران نیز میسر است به شرط آنکه در نظام سیاسی کنونی ایران یک برنامه عمیق و عملی شده برای اداره کشور به وجود آورد». (۲: ۶۱-۶۲). از اینجاست که فرض اقتدارگرایانه ظهور پیدا میکند، ملاحظه میکنیم که مخاطب این جامعهشناس مرتبا حکومتیها و دولتیها هستند.
اقتدارگرایی و دولتگرایی
اقتدارگرایی فرزند کمالگرایی است. برای رساندن جامعه به کمالی که در ذهن داریم مداخلات حداکثری حکومتی در سیاست اجتماعی (social policy) را لازم میبینیم. بهاینترتیب مدل سیاست اجتماعی جناب دکتر رفیعپور، مدل دولتگرا و اقتدارگراست نه سیاستی اجتماعی که از حوزه عمومی و از متن گفتوگوهای مدنی دربیاید. خصوصا که فرض کمالگرایی ایشان سر به کمالگرایی سیاسی هم میگذارد. میگویند: «مسوولان درجه یک این کشور جز به خدا نمیاندیشند، در زهد به سر میبرند در جهان کمتر چنین افرادی را در راس جوامع میتوان یافت. آنها غم همه این مردم را میخورند و شوری در دل دارند وصف ناپذیر که درک مطالبهکنندگان و نقزنندگان از آن قاصر است» (۲: ۵۳). این نوع جملات را اگر از یک فعال سیاسی بشنویم عجب نیست اما وقتی از یک استاد جامعهشناسی میشنویم در شگفت میمانیم که فرضهای نیازموده با دانشمندی چه میکنند.
حالا اینجا ایشان مفهومی را نیز میسازندکه به نظر اینجانب خیلی غلطانداز است و آن «استبداد نامستدل و نامشروع» است. طبیعی است که خواننده وقتی این را میخواند میگوید عجب پس استبداد مستدلّی هم لابد وجود دارد! لازم است یادآوری کنم از اخلاق علم به دور است که از یک جمله یک مولف، سریعا یک مفهوم مخالف دربیاوریم و از این استاد عزیز مچگیری بکنیم. این مغایر با پارسایی ذهن است. اما متاسفانه ایشان خودشان توضیح میدهند که استبداد نامستدل از این رو مورد استفاده قرار گرفته که گاه در برخی شرایط استبداد، کارکرد دارد و لذا مستدل است. (۲: ۲۸) بنابراین ایشان صریحا به استبداد مستدلّی هم قایل هستند.
دو خلط مسالهساز
در اینجا یک نکته مهم معرفتشناختی و روششناختی هست. وقتی فرضهای نیازموده در فضای ذهن یک استاد سایهانداز است و از سوی دیگر در سبک نوشتن و در سبک گفتار و در سیاق فکری ایشان، زبان تجویز بر زبان توصیف و تحلیل میچربد، زبان توصیف تحت الشعاع قرار میگیرد و در محاق میماند و زبان تجویز چیره میشود نتیجهاش یک جامعهشناسی کلینیکی میشود. ما در رفیعپور با یک جامعهشناسی بیمارستانی و درمانگر مواجه هستیم که برای جامعه با فرض اقتدارگرایی و کمالگرایی مرتبا تجویز میکند و جامعه را مثل یک اندام، استخوانشناسی و آناتومی و تشریح میکند وانتظار دارد در جامعه هنجار بفرستیم وجامعه نیز هنجار بپذیرد و اگر استخوانی در رفت آن را جا بیندازیم تا نظم برقرار بشود.
فرامرز رفیعپور
پروفسوری در جامعهشناسی توسعه روستایی از دانشگاه هوهنهایم
به ویژه یک چیز دیگر را هم در نظر بگیرید؛ در غالب آثار و گفتارهای ایشان، زبان علم با زبان دین بهشدت درآمیخته شده است، قوانین علمی به سنت الله تعبیر شده است (۱: ۱۳). من به عنوان فردی که فاقد تجربه ایمان نیز نبودهام میفهمم که یک فرد مومن سنتالله را تمام افعال الهی یعنی همان قوانین طبیعت وجامعه وتاریخ بداند. ولی نباید قلمروهای زبان علم و زبان دین تا این حد خلط بشوند. در علم، ما با روش و فرضیه و آزمون و نظریه و حدس وابطال و تایید و تحول وتکثر آرا سر وکار داریم و این غیر از ساحت ایمان دینی است. حتی اگر قرار به رویکرد میان رشتهای وحتی هم سخنی روشمند علم ودین باشد راهش این نیست که در کتاب این استاد عزیز میبینیم.
دوانگاریهای سادهسازانه
نوعی دوآلیزمی در تحلیل دکتر رفیعپور وجود دارد یعنی در جایی که باید قلمروها را خلط نکنند، خلط کردهاند و در جاهایی که باید به جای نگاه صفر ویکی، به یک طیف خاکستری و پیوستاری نظر بکنند، صفر ویکی دیدهاند و دچار نوعی دوانگاریهای ساده وسطحی شدهاند. مثلا یکی از دوانگاریها، جداانگاری مکانیکی سنت و تجدد است. گویا سنت یک مقوله برای خود است وتجدد نیز مقولهای دیگر و بی ارتباط با هم. آن تجددی را در تاریخ غرب نتوانسته است زمینه کاوی عمیق بکند که از طریق نقد سنت و با نقد بر سنت و نقد در سنت به عرصه آمد. صاحبنظران جدی دیگر کارهای با ارزشی انجام دادند و به لحاظ تاریخی در غرب از تجددی بحث کردهاند که در حقیقت نوعی تجددِ سنتها بود. تجدد البته ادامه خطی وساده وآرام سنت نبود اما از متن نقدهایی بسیار پرتنش تکوین یافت که در سنت و برسنت شکل گرفتند. تجدد با گسستگیهای معرفت شناختی و به طرز دیالکتیکی و انتقادی از دل سنتها و از نقد بر سنت و با تحول و تطور و تنوعاتی شکل گرفت که در سنتهای فلسفی و معرفتی و دینی و اجتماعی غرب روی میداد. پس سنتهای غربی معروض و مشمول نقد شدند و از این رهگذر پر فراز و نشیب و البته غیر خطی، راه برای تجدد غربیها گشوده شد.
اینکه تجدد ما مشکل دارد برای این است که نتوانسته است از رهگذر نقد سنتهایمان راه بازکند. چون سنت ما امتناع از نقد داشت و از نقد گریزان بود والا تجدد لزوما چیزی یکسره جدا از سنت نیست. اما دوانگاری که در کتاب آناتومی به چشم میخورد دوانگاریهای فقط سنت و تجدد نیست. دو انگاری میان سود جمعی با سود فردی، دوانگاری میان قناعت و ثروت، میان انسجام اجتماعی و فردگرایی و دوانگاری میان دین و دنیاست. گویا یک انسان باید یا به سود فردی فکر بکند یا به فکر مردم باشد این نوعی دوآلیزم است و تصور از حالتی طیف گون نداریم که انسانی سود فردی در خدمت خوب به مردم ببیند و مطلوبیتهای شخصی خود را در جستوجوی خیر عمومی برای مردم دنبال بکند. منطقه طیفی و خاکستری و تفکر فازی از ذهن رفیعپور دور میماند. درنتیجه مرتب با دوانگاریهایی انسجام را در مقابل فردگرایی قرار میدهد در حالی که فردگرایی نهادینهای وجود دارد که میتواند با انسجام اجتماعی جمع بشود. یعنی انسانها به میانجیگری انسجام اجتماعی و منافع عمومی به فکر منافع پایدار فردی خود باشند. قالبهای ذهنی دوانگارانه، ظرفیت تحلیل یک متفکر را برای بررسی مسائل پیچیده اجتماعی محدود میکند.
سرمشق نظم در مقابل سرمشق تحولخواهی انتقادی
دو سرمشق نظم و تغییر را در نظر بگیرید؛ یکی جامعه را در نظم (order) میجوید و دیگری آن را در تغییر وتحول و با انواع تعارضها (conflict , change, revolution) میبیند. این تعارضهاست که داستان جامعه را میسازد. اما برخی برعکس جامعه را در تصویرهایی از نظم میجویند. به نظر میرسد جناب رفیعپور، تا حد زیادی دلمشغول سرمشق نظم شدهاند. این فرض به نظر من البته با دیگر فرضهای پیشین ایشان یک خویشاوندی خانوادگی دارد یعنی با کمالگرایی و اقتدارگرایی و نخبهگرایی وسنتگرایی یک طایفهای از فرضها تشکیل شدهاند و با هم زاد و ولد میکنند. سرمشق نظم، این استاد عزیز را به سوی نوعی پدرسالاری علمی و پدرسالاری سیاسی سوق داده است.
تصور من این است که اگر ما با سرمشق نظم بخواهیم تاریخ معاصر را توضیح دهیم نه میتوانیم مشروطیت را توضیح دهیم، نه تاسیس دانشگاه تهران را، چون یک نظام دانایی در ایران به صورت مکتبخانه و حوزه وجود داشت و دیگر نیازی به تحول خواهی و آموزش مدرن وعلم مدرن نبود. با کلان الگوی نظم، نهضت ملی شدن صنعت نفت را نیز نمیتوانستیم توضیح بدهیم وهمچنین نمیتوانستیم در دهه ٥٠ درکی از انقلاب، قبل از وقوع آن داشته باشیم چنانکه نخبگان حاکم نداشتند. تاریخ شفاهی، این را بازگو میکند. با مرور تاریخهای شفاهی و آنچه از سال ٦٠ به همت حبیب لاجوردی در مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه هاروارد تا به امروز منتشر شده است ونیز آنچه طی چند سال اخیر در کتابخانه ملی، بخش آرشیو ملی وبا پروژه تاریخ شفاهی چاپ شده در مییابیم اینان نوعا تا قبل از ٥٦ و٥٧ درکی جدی از یک انقلاب قریب الوقوع نداشتند. این نتیجه سرمشق نظم بود که نمیتواند تحولات جامعه را خوب توضیح بدهد. همچنین است که با سرمشق نظم، نه اصلاحطلبی مردم در دوم خرداد ٧٦ را توانستند خوب بفهمند و نه احتمالا اصلاحطلبی مردم در ٢٢ خرداد سال ٩٢ را.
نتیجهگیری
اگر مساله ایران را بخواهم به طور ساده در سه مسیر بنا به درک ناچیز خود توضیح بدهم به گمانم عبارت است از:
مسیر نخست، سنتگرایی: که شکل غالب آن در تاریخ معاصر ما البته نه در شکل سنتگرایی ناب از جنس سنتگرایی سید حسین نصر بلکه به صورت ایدئولوژی ادغام دین و دولت در چند دهه اخیر نهادینه و اجرا شد.
مسیر دوم، تجددخواهی: که شکل غالب آن از بد حادثه به صورت مدرنیزاسیون بروکراتیک و توسعه بروکراتیک طی دوره پهلوی به شکست انجامید و بعد از انقلاب و جنگ و دوران سازندگی نیز به شکل ناکارآمد دولتی و توسعه نیمبند کمی به اجرا درآمد و نتوانست کاری از پیش ببرد.
مسیر سوم، تحولخواهی انتقادی: که مدرنیته و توسعه را تنها سناریوی اجتنابناپذیر میبیند و برای عبور به آینده این سرزمین، راهی جز آن سراغ ندارد اما آن را طرحی ناتمام میداند. مدلهای مرسوم تجدد و توسعه چه در جهان و چه به ویژه در جامعه ما نیازمند نقد هستند و نیاز به حک و اصلاح دارند. به ویژه در ایران خیلی بد اجرا شدهاند.
در مسیر سوم ما گزیری از تجدد و تغییر و توسعه نداریم. نمیتوانیم از عقربه زمان بیاویزیم. باید منطق تغییر و تحول را بپذیریم. اما مساله این است که توسعه و تجدد در ایران خوب فهمیده نشد و خوب هم مدیریت نشد و مثل چراغ نیمسوز شد و بیش از اینکه روشنی بدهد، دود و سیاهی به بار آورد. ما نیازمند دولت هستیم اما در شکل حکمرانی خوب (Good governance) که به اجماع جهانی ویژگیهایی همچون شفافیت، قانونمندی، مشارکت، حسابرسی اجتماعی و پاسخگویی لازم دارد. حکمروایی نه یک حق و امتیاز برای خواص بلکه عملی فنی برای رفاه اجتماعی و حقوق آحاد جامعه است. اما علاوه بر حکمروایی ما و مهمتر از آن، ما به حوزه عمومی (Public Sphere) نیاز داریم. به تعبیر دکتر بشیریه ما به دولت فعال و جامعه فعال نیاز داریم. نه «دولت فعال و جامعه منفعل» و نه «دولت منفعل و جامعه فعال». دولت فعالی که دوست جامعه فعال و جامعه مدنی و سپهر عمومی نیرومند باشد. فعال شدن و بزرگ شدن و بلوغ جامعه منوط به تقویت نهادهای غیر دولتی و موکول به انجیاوهای توسعهیافته است. یک جامعه با نهادهای دانشگاهی، علمی، صنفی، حرفهای مستقل و با کسب و کارهای کوچک و متوسط مستقل و با کارآفرینیهای اجتماعی و خلاقیتهای مردمی و با تولید و ابتکار به سطح بلوغ میرسد. مردمی که تولید ندارند سزاوار تو سری خوردن هستند. جامعه با نهادهای مدنی، اجتماعی، صنفی، علمی و انجیاوها، با نهادهای محلی و همسایگی، با علم و با حوزه عمومی علم قد میکشد. علم فقط کلاس و پایاننامه و آموزش رسمی نیست علم نیاز به ساحت عمومی، گفتوگو و نقد دارد.
به نظر میرسد دکتر رفیعپور بحق شکل غالب اجرا شده مدرنیزاسیون و نیز شکل نیمبند توسعه را زیر سوال میبرند اما سیطره و سنگینی فرضهایی که بحث کردیم، سبب میشود ایرادهای ایشان به جای اینکه با واقعگرایی انتقادی و عقلانیت انتقادی و تحولخواهی صورتبندی بشود، در فضای میان سنتگرایی و تجددگرایی در هالهای از ابهام باقی میماند. چاره ما بازگشت منفعلانه به گذشته نیست. راهها هرچه هست در پیش روست. اکنون در شرایطی به سر میبریم که مشکلات و ضعفهای حکمروایی خوب سبب شده است به نظر برخی محققان، جامعه ما با خطر انحلال دولت دست به گریبان بشود. یعنی به جای دولت به معنای نهاد اقتدار دموکراتیک قانونی، عمدتا مکانی به نام دولت داشته باشیم که در جامعهای کوتاهمدت (به تعبیر دکتر کاتوزیان) هرازچندی یک طایفه از خواص آن را تصاحب بکنند تابتوانند به منابع و کالاهای کمیاب دست یابند. از سوی دیگر به دلیل اینکه حوزه عمومی تضعیف شده است و برای جامعهای فعال حمایت و ظرفیتسازی لازم صورت نگرفته است، یک نوع فردگرایی خودمدار به شکل سرطانی، جامعه ما را تهدید میکند آیا به تعبیر برخی محققان ما در حال بازگشت به شرایط پیشااجتماع هستیم؟ به نظر من این دو موضوع (یعنی ضعف دولت و ضعف حوزه عمومی) تهدید جدی برای آینده این سرزمین است و برای مواجهه با این دو خطر، راه برون شدن تحولخواهی انتقادی است. اجازه بدهید آخرین جمله من همزبانی با جناب دکتر رفیعپور باشد: «دریغ است ایران که ویران شود».
٭در همه جای این سخنرانی، ارقام داخل پرانتز نشاندهنده شماره یکی از دو کتاب و صفحات مورد استناد است.
[i] ۱. رفیعپور، فرامرز (۱۳۷۸). آناتومی جامعه، مقدمهای بر جامعهشناسی کاربردی. تهران: شرکت سهامی انتشار
[ii] ۲. رفیعپور، فرامرز (۱۳۹۰). موانع رشد علمی ایران و راهحلهای آن. تهران: شرکت سهامی انتشار
برش ١
نقد هرچه هست مطمئنا چیزی جز جدلپیشگی هیستریک و جز تخریب و پارهپاره کردن متن است. در جامعه ما استعداد پدرکشی علمی، خشونتهای ذهنی و زبانی وجود دارد که طاعون خطرناکی است و هم جامعه، هم علم و هم اخلاق را یکجا ویران میکند. نقد در تصور بنده به این معناست که تفکر ما خصیصه گفتوگویی دارد. ما اصلا نمیتوانیم بدون گفتوگو فکر کنیم. حداقل این است که با خودمان از در گفتوگو بیاییم. این همان نطق درون است. هم ازاینرو است که گفتهاند انسان حیوان ناطق است.
برش ٢
ما گزیری از تجدد و تغییر و توسعه نداریم. نمیتوانیم از عقربه زمان بیاویزیم. باید منطق تغییر و تحول را بپذیریم. اما مساله این است که توسعه و تجدد در ایران خوب فهمیده نشد و خوب هم مدیریت نشد و مثل چراغ نیمسوز شد و بیش از اینکه روشنی بدهد، دود و سیاهی به بار آورد. ما نیازمند دولت هستیم اما در شکل حکمرانی خوب (Good governance) که به اجماع جهانی ویژگیهایی همچون شفافیت، قانونمندی، مشارکت، حسابرسی اجتماعی و پاسخگویی لازم دارد.
منبع: اعتماد
دیدگاه تان را بنویسید