هرمزگان آب ندارد
شهروند ، بهروز مهدیزاده | هرمزگان استانی به غایت مهم و با اهمیت به لحاظ اقتصادی و تجاری اما با مشکلات زیستمحیطی فراوان، موضوعی که نهتنها دغدغه مردم بلکه موجب نگرانی فعالان محیطزیست این استان شده است. بندرعباس، ماهشهر، عسلویه و بسیاری از شهرهای هرمزگان چنان نقش مهمی در اقتصاد ایران بازی میکنند که معیارهای زیستمحیطی در زمره آخرین اولویتهای این استان قرار گرفته است. تضاد بین حفظ محیطزیست و رشد اقتصادی و افزایش بهرهوری صنایع، مشکل قدیمی است که همواره به نفع اقتصاد تمام شده است. بازی برد - باختی که توسعه و صنعت همواره دست بالا را گرفته و مسائل محیطزیست نیز همیشه قربانی این توسعه شده است. از آلودگی خلیجفارس به پسابهای صنایع گرفته تا تخریب حیاتوحش و تصرف سواحل این استان همگی نشان از این دارد که بحران زیستمحیطی در این استان بیداد میکند. مشکلات هرمزگان جدا و همینطور متفاوت از معضلات دیگر استانها نیست. همانقدر که در دیگر استانها از آبهای زیرزمینی استفادههای نادرست و بیرویه میکنند به همان نسبت این اتفاق در هرمزگان میافتد. کاهش تنوع زیستی و ایجاد خسارات ناشی از بهرهبرداری نادرست، کاهش تولید اولیه در اکوسیستمهای رودخانهای، مراتع و جنگلها و در نتیجه کاهش منابع آب در زیستگاههای حیاتوحش، بحران آب ناشی از خشکسالیهای متعدد و وجود گنبدهای نمکی متعدد در سطح استان، بهرهبرداری بیرویه از آبهای زیرزمینی و شور شدن سفرههای آب زیرزمینی و همچنین حفر چاههای غیرمجاز و عدمرعایت الگوی مصرف آب و نهایتا از بین رفتن گونههای مختلف جانوری، عدم وجود مدیریت مناسب جهت حفاظت از گونههای گیاهی نادر و بهرهبرداری بیرویه از منابع، عدم توازن در بهرهگیری از قابلیتهای سرزمین با نیازهای میانمدت و درازمدت و در نتیجه از هم گسیختگی تعادل زیستمحیطی و تخریب اکوسیستمها ازجمله مشکلات بخش محیطزیست طبیعی استان محسوب میشود. بهطورکلی در سراسر ایران این خصیصه مشترک تخریب محیطزیست به وضوح دیده میشود و کسی هم یارای مقابله با آن را ندارد جز اینکه فرهنگ استفاده بهینه از منابع طبیعی هم بین مردم و هم در میان مسئولان به یک اندازه در سالهای آتی جا بیفتد.
قاچاق سوخت و آلودگی همیشگی
با اینکه هرمزگان به یکی از ابر استانهای صنعتی ایران تبدیل شده است و درواقع قطب صنعتی کشور هم محسوب میشود و بزرگترین بندر ایران را در خود جای داده که عمده صادرات و واردات از طریق آن در خاک هرمزگان انجام میشود، اما نشانه برجسته و بارزی از بهبود معیشت مردم مشاهده نمیشود. اشتغال پایین، درآمد سالانه بسیار کم، عدم امنیت شغلی و فقر سبب شده که مردم بهخصوص حاشیهنشینان و ساحلنشینان به شغلهای ممنوع مثل قاچاق سوخت روی آورند. اما قربانی اصلی این فرآیند تنها محیطزیست هرمزگان است. آبی که دیگر نیلگون نیست و هر لحظه در معرض تخلیه مواد نفتی حاصل از قاچاق سوخت قرار میگیرد. ماهیان خلیجفارس و عمان از دست قاچاقچیان سوخت در امان نیستند. در اکثر مواقعی که قایقهای حامل سوخت قاچاقچیان توسط ماموران شناخته میشود، برای گریز از آنها سوختها را به داخل دریا تخلیه میکنند تا توسط ماموران دستگیر نشوند. اگر همین مورد که اتفاقا به دفعات زیاد تکرار میشود در نظر گرفته شود آن وقت بهراحتی میتوان دریافت که چه حجم بزرگی از مواد نفتی وارد دریا میشوند. با اینکه نهادهای مختلفی در زمینه مبارزه با قاچاق سوخت فعال هستند اما هنوز این پدیده به حیات خود ادامه میدهد. رشد این نوع از قاچاق در برخی از مناطق حاکی از عدم اراده قوی در جلوگیری از آن است. یکی از مناطقی که به شدت درگیر این موضوع است جنگل حرا در جزیره قشم است. این منطقه همراه با تالاب بینالمللی خورخوران منزلگاه درختان سرسبز مانگرو است اما قاچاق سوخت در این منطقه حیات این گونه بسیار باارزش گیاهی را به خطر انداخته است. قاچاق سوخت و تخلیه مواد نفتی توسط شناورهای قاچاقچیان در دریا در زمان درگیری با ماموران دریابانی به معضلی مهم و اساسی برای محیطزیست دریایی خلیجفارس تبدیل شده است. جنگل حرا به علت آبراهههای متعددی که دارد مسیر خوبی برای قاچاقچیان محسوب میشود، بنابراین شناورهای غیرمجاز حمل سوخت وارد این منطقه میشوند و به محض مشاهده نیروی انتظامی سوخت قاچاق خود را در دریا تخلیه میکنند. تخلیه و بارگیری قاچاق در خوریات و جنگلهای حرا، ریختن سوخت قاچاق هنگام تعقیب و گریز در دریا بسیاری از زیستگاههای آبزیان در آبهای خلیجفارس محدوده استان هرمزگان را با خطر نابودی روبهرو کرده است. تخلیه سوخت و رفتوآمد بیش از حد قایقها و تصرف اراضی ساحلی و پیشروی آب شور دریا باعث شده نگرانی جدی نسبتبه وضع جنگل حرا احساس شود. درختان حرا که توانایی زیست در دریا را دارند به یکی از قطبهای گردشگری قشم تبدیل شده است. اما همین گردشگری بدون رعایت مسائل زیست محیطی بهخاطر تعدد رفتوآمدهای قایقهای توریستی فشار زیادی بر محیطزیست این درختان وارد کرده است.
میش و بزکوهی، قربانیان اصلی شکار غیرمجاز
شاید این تصور ایجاد شود که هرمزگان و شهر اصلی آن بندر عباس فقط به دلیل داشتن اقلیم بسیار گرم از تنوع زیستی زیادی برخوردار نباشد و تمام جلوههای زیستمحیطی آن در دریا نمود پیدا کند. اما هرمزگان به لحاظ تنوع زیستی، هم گیاهی و هم جانوری و همینطور به لحاظ داشتن مناطق حفاظتشده حیات وحش بسیار حایز اهمیت است. پرندگان استان شامل ٢٢٤ گونه بوده که ١٤٦ گونه خشکزی هستند. پستانداران خشکزی شناخته شده استان نیز بالغ بر ٤٢ گونه است. بهطور کلی مناطق چهارگانه موجود در عرصههای خشکی استان شامل اثر طبیعی ملی خرسین و ٦ منطقه حفاظتشده (گنو، کشار، باز، هماگ، پرزوییه و سراج ) است. همچنین منطقه شکارممنوع گلزار و نیزار و ذخیرهگاه زیست کره گنو ازجمله مناطق بسیار بااهمیت زیستمحیطی استان محسوب میشوند. ولی این جنبه از محیطزیست استان هم از تیررس مخربان در امان نمانده است. شکار حیوانات کمیاب مثل میش و بزکوهی از پدیدههای رایج هرمزگان شمرده میشود. طبیعتی که هم شیر دارد و هم قوچ و کل، انگیزه خوبی برای شکارچیان غیرمجاز محسوب میشود. متاسفانه در سالهای گذشته به علت نبود نظارت قوی و افزایش شکار بیرویه موجودیت حیوانات وحشی این استان به شکل قابل ملاحظهای به خطر افتاده است. شکارچیان و افراد سودجو حیوانات نادر و منحصربهفرد را از زیستگاههای اصلی خود شکار و به سایر نقاط کشور و حتی کشورهای حاشیه خلیجفارس منتقل میکنند. شکارهای بیرویه و کمبود نیروی انسانی (محیطبانان) در محیطزیست و عدم تجهیز سازمان محیطزیست به فناوریهای روز دنیا جهت کنترل و ردیابی حیوانات سبب شده زیستگاههای این حیوانات در معرض خطر رو به نابودی روند. یکی از شهرهای هرمزگان که به لحاظ طبیعت و حیات وحشی که دارد، بسیار مورد توجه شکارچیان قرار میگیرد حاجیآباد است که هر سال تعداد زیادی شکارچی غیرمجاز را به خود میبیند. افزایش شکار در این منطقه باعث شده که جمعیت آهوی جبیر، قوچ کل و بز به شدت کاهش یابد. شاید اگر جایگاه سازمانی محیطزیست در ذهن و مدیریت عملی مسئولان عالیرتبه ایران ارتقا پیدا کند، بهعنوان مثال این سازمان به وزارتخانه تبدیل شود، کاری که در تمام کشورهای توسعهیافته به خاطر اهمیت بسیار زیادش در امر توسعه صورت گرفته است، این امیدواری ایجاد میشود که روزی برسد که نظارت بر حیات وحش ایران افزایش یابد، تعداد محیطبانان و همچنین وضع اقتصادی آنها بهطور شگفتانگیزی بهبود پیدا کند و سازمان با همکاری دانشگاه و سازمانهای بینالمللی با تجهیز خود به دستگاهها و تکنولوژیهای روز دنیا در جهت حفظ حیات وحش خود عملکرد بهتری پیدا کند. تنها در این شرایط است که مردم هم به حفظ محیطزیست خود همت میگمارند.
جاده نینه رود : خطری در راه است
انتقال آب در ایران به مانند سدسازی به یک پدیده رایج در سیستم مدیریتی کشور تبدیل شده است. هرجا که خشکسالی امان طبیعت و مردم را بریده است، مسئولان به جای گرفتن تصمیم درست و پایدار اولین فکری که به ذهنشان میرسد در مرحله اول سدسازی است و در مرحله دوم وقتی سدسازی پدر محیطزیست را در آورد به فکر انتقال آب میافتند. این سیکل تکراری در ذهن مدیران این سرزمین در معرض خشکسالی و کمبود آب به طرز شگفتانگیز و حیرتآوری حک شده است. یک کلام ختم کلام انتقال آب. این یگانه راه حل سیستم مدیریتی کشور در زمان بحران بیآبی است. خبری نه از اصلاح الگوی مصرف است و نه مدیریت درست آب. مسئولان به جای اینکه با حفظ جنگل، آببندان و منابع زیرزمینی خود به جنگ کمآبی خودخواسته بروند، انتقال آب را بر میگزینند. پروژهای آنچنان بزرگ و عجیب که در همه کشورها جزو آخرین گزینهها در فهرست راهحلهاست نه در ابتدای فهرست. یکی از این پروژهها انتقال آب از خلیج فارس به اندازه ١١٠میلیون مترمکعب به کرمان و یزد است. جالب اینکه هدف انتقال آب کمک به بخش صنعت در استانهای کرمان و یزد است. استانهایی که با پدیده خشکسالی دست و پنجه نرم میکنند، اما صنایع با نیاز آبی بالا دارند. طنز ماجرا در همین نکته نهفته است که مسئولان چطور فکر میکنند که در این بحران بیآبی در سرزمینی که تمام آبهای زیرزمینی آن به دلیل حفر چاههای غیرمجاز به تاراج رفته است و هزاران سال دارای اقلیم خشک بوده، باید صنایعی احداث کنند که همین اندک قطرههای باقیمانده را هم ببلعند. براساس این طرح در راستای شیرین کردن آب و مصرف آن در صنایع قرار است سالانه ٥٠٠ میلیون مترمکعب آب از خلیج فارس بعد از شیرینسازی به فلات مرکزی ایران منتقل شود. انتقال آب به معدن گلگهر سیرجان، مس سرچشمه و مجتمع فولاد اردکان اجتنابناپذیر است اما آیا به این فکر شده که ادامه همین مسیر و استفاده از صنایعی که نیاز آبی بالایی دارند چه اثری بر محیطزیست و همینطور اقلیم کل ایران خواهد گذاشت؛ تصوری که همه کارشناسان خیلی آن را مثبت نمیدانند. به عقیده منتقدان این طرح، انتقال آب دریا از هرمزگان به استانهای همجوار که قرار است تأسیسات تصفیه و پالایش در کنار هم انجام شود، به جز مشکلات زیستمحیطی و انباشت پسآب فاضلاب و نمک، مزیت دیگری برای استان ندارد. در خود هرمزگان حدود ٣٠٠روستا وجود دارد که از نبود آب شرب شیرین رنج میبرند و دولت برای جلوگیری از مهاجرت هزینههای زیادی صرف آن میکند. در این شرایط بهتر نبود که به جای انتقال آب برای شکوفایی صنعت در استانهای دیگر، از این آب برای تأمین آب شرب مردم هرمزگان استفاده میکردند. اگرچه سازمان محیطزیست با توجه به تاثیرات نامطلوب زیستمحیطی آبشیرینکنها بر اکولوژی دریاها با برداشت و انتقال آب خلیجفارس و دریای عمان به استانهای کرمان و یزد مخالف است، اما به نظر نمیرسد کسانی که تصمیم نهایی را میگیرند عقبنشینی کنند.
صنعت آلاینده اصلی خلیجفارس
هرمزگان یکی از قطبهای اصلی فعالیتهای اقتصادی و صنعتی ایران به شمار میرود. صنایع بزرگی همچون پالایشگاه هشتم نفت، پالایشگاه گاز سرخون، آلومینیوم المهدی، کشتیسازی خلیجفارس و سایر صنایع بزرگ و کوچک، حدود ٥٧ واحد بندرگاهی و اسکله، وجود بندر شهید رجایی بهعنوان بزرگترین بندرکشور که بیش از٨٠درصد صادرات و واردات کشور را انجام میدهد. ١٣شهرک صنعتی دولتی حدودا ٤٠درصد صنایع استان را در خود جای داده است. اما این همه فعالیتهای صنعتی که باعث شکوفایی و رونق اقتصادی کشور شده است روی دیگر سکه هم دارد و آن چیزی نیست جز تخریب محیطزیست این استان. اغلب فعالیتهای اقتصادی در این استان به گفته کارشناسان منجر به نابودی محیطزیست میشوند. از پالایشگاه نفت گرفته تا نیروگاههای برق که اغلب آنها از سوخت بسیار آلاینده مازوت استفاده میکنند، آسیبهای فراوانی به محیط طبیعی این استان وارد کردهاند. یکی از جنبههای بسیار نگرانکننده اینگونه آسیبها، آلودگی شدید خلیجفارس ناشی از ورود فاضلابهای صنعتی است. شهرهای ماهشهر، عسلویه و تمام شهرهای صنعتی این استان به لطف و برکت وجود صنایع بزرگ، نیروگاههای برق و میدانهای نفتی و گازی به شدت محیط اطراف خود را آلوده میکنند. منتقدان به این وضع این سوال را همیشه در ذهن خود بیجواب یافتهاند که چرا در عسلویه که یک شهر ساحلی محسوب میشود صنایع بدون رعایت استانداردهای زیستمحیطی همجوار دریا به فعالیت میپردازند. نتیجه این بیتوجهی ریزش فاضلاب به دریا و آلودگی شدید سواحل و خلیجفارس بوده است. صنایعی نظیر آلومینیوم و پالایشگاه نفتی ضایعات خود را که همان فاضلاب و پسماندهای صنعتی و نفتی هستند، مستقیما وارد دریا میکنند. بر این اساس یکی از معضلات بسیار بزرگ این استان مرگومیر آبزیان کمیاب و کاهش چشمگیر ماهیگیری است. البته مشکل فاضلاب مختص حاشیه شهر نیست بلکه خود شهرهای این استان از معضل تکراری زباله رنج میبرند. وضع نامناسب زباله و همینطور نابسامانی در جمعآوری و تصفیه فاضلاب شهر بندرعباس از چالشهای مداوم و بسیار بزرگ شهروندان بندرعباس و شهرهای دیگر هرمزگان محسوب میشود. براساس گزارش ایسنا، به گفته دکتر میرحسینی یکی از کارشناسان عرصه محیطزیست بخش اعظم فاضلاب شهری شهر بندرعباس و برخی فاضلابهای صنعتی بدون تصفیه مستقیما به دریا ریخته شده، آبهای سواحل شهر بندرعباس آلودگی شدید داشته و هرگونه برداشت آبزیان از آبهای ساحلی و شنا کردن در این آبها به دلیل آلودگی میتواند خطرناک باشد. متاسفانه رشد چشمگیر صنایع بدون رعایت مسائل محیط زیستی این استان را تبدیل به یکی از مناطق پیشرو در امر تخریب محیطزیست در ایران کرده است. بسیاری معتقدند که ظهور صنایع جدید و رشد قارچگونه آنها در این استان بدون ارزیابی زیستمحیطی بوده و همین موضوع باعث شده حیات خلیجفارس را با مشکل مواجه کند. اصولا فشار بیش از توان منابع طبیعی مثل ساحل و دریا در درازمدت سبب تخریب اکوسیستم منطقه میشود. در صورت وقوع چنین مشکلی توازن طبیعت به هم خورده و دود حاصل از این تخریبها ابتدا به چشم خود مردم منطقه خواهد رفت. علاوه بر ورود پسابهای صنعتی به دریا، حوادث دریایی و تخلیه مواد صنعتی و شیمیایی، حفاریهای اکتشافی و تأسیسات استخراج و انتقال مواد نفتی، دفع فضولات و مواد سوختی موتورخانههای کشتیهای بازرگانی و عدم ورود آبهای حاوی ذرات معلق از طریق رودخانهها و آبراههها به دلیل ساخت سدهای متعدد از مشکلات زیستمحیطی هستند که حیات دریا و آبزیان آن را بهشدت تهدید میکنند.
دیدگاه تان را بنویسید