آب، به مثابه مسأله اجتماعی
مهدی نجفیخواه
دانشآموخته انسانشناسی
آب یکی از مهمترین عناصر حیاتبخش برای انسانهاست و اهمیت دسترسی به آب برای شهروندان کشورهایی همچون ایران که در مناطق کمباران زندگی میکنند بسیار زیاد است. اهمیت این عنصر حیاتبخش به قدری زیاد است که هم مارکس در نظریه خود تحت عنوان شیوه تولید آسیایی به آن میپردازد و از شیوههای آبیاری مصنوعی در آسیا به دلیل کمبود آب و وضع اقلیمی نام میبرد و هم ویتفوگل در کتاب استبداد شرقی چنان اهمیتی برای آب قایل میشود که از واژه «جوامع آبسالار» برای نامیدن نوع حکومت استفاده میکند.
سخن گفتن از اهمیت آب برای ما چندان سخت نیست و بسیار بیشتر و بهتر از آنچه گفته شد میتوان از اهمیت آب در زندگی شهروندان ایرانی سخن گفت اما آنچه اهمیت دارد این است که چرا این موضوع که اهمیت آن بدیهی مینماید در عرصه عمل به صورت دیگری نمایان میشود؟ چرا زمانی که یک حرکتی در اصطلاح اجتماعی آغاز میشود، بسیاری اعلام همراهی با آن میکنند اما وقتی همان آدمها وارد دنیای روزمره خودشان میشوند رفتار دیگری را بروز میدهند؟
یافتن پاسخ برای سوالهایی که تفاوت اندیشه و عمل را نشان میدهد، کار چندان سادهای نیست، چه اینکه بسیاری تاکنون خواستهاند پاسخهایی به این سوالها بدهند اما به دلیل اینکه مطالعه دقیقی نداشتهاند، پاسخها سطحی و بیاثر بودند. مسأله عمدهای که وجود دارد و بسیار هم متداول است، اظهارنظرهای هیجانی و بیمنطق افراد در هر موردی است که متاسفانه این مورد در بین اساتید علوم انسانی هم بسیار دیده میشود.
متاسفانه برخی کنشگران علوم انسانی احساس میکنند، حالا که بحران آب بسیار جدی شده و در سطوح مختلف همه نظری در این مورد اعلام میکنند، آنها هم نباید از این چرخه عقب بیفتند و باید نظرهای خود را برای آگاهکردن جامعه اعلام کنند. در این میان اگر به برخی از این بزرگواران اعتراض کنید که بر مبنای کدام مطالعه و با کدام معیار و منطقی چنین نظری را اعلام میکنید، یا پاسخی برای گفتن ندارند یا از موضع قدرت حمله میکنند و شما را با برچسبهای مختلفی همراه میکنند.
اگر سری به کتابخانههای دانشگاهها بزنیم و از میان پایاننامههای علوم انسانی به دنبال پایاننامهای باشیم که بحران آب را بهعنوان مسالهای اجتماعی بررسی کرده باشد، بگردیم یا در میان مجلات علوم اجتماعی به دنبال مقالهای باشیم که پژوهشی میدانی انجام داده باشد و مبتنی بر دادههای میدانی اظهارنظر کرده باشد با فقری مواجه خواهیم شد که در این بخش وجود دارد. متاسفانه تعداد پژوهشهای قابل اعتنا که بتوانند اثرات اجتماعی و فرهنگی بحران آب را بسنجند بسیار محدود است.
محدودیت این پژوهشها دلیل اصلی برای ناکامی تلاشهای اجتماعی برای مبارزه با بحران آب است. مهمترین ضعف کمپینهایی که تا کنون تشکیل شده است، دانش محدود فعالان در این کمپینهاست. در این میان به دلیل دانش کم فعالان این کمپینها، نهادهای دولتی از آنها سوءاستفاده میکنند و مهمترین عوامل بروز بحران آب مشخص نمیشوند. در تشکیل کمپینها باید بر اصل مطالعات پیشینی تأکید شود و تا وقتی دانش کافی در مورد یک موضوع وجود ندارد، نباید کمپین راهاندازی کرد. تشکیل کمپین برای مقابله با مسائل اجتماعی رویکرد اشتباهی نیست، اما نباید در راهاندازی کمپینها متوقف شد و باید وجوه عینی کمپینها را تقویت کرد. برای مثال اصل ٢٧ قانون اساسی اجازه تجمع را به گروههای اجتماعی با برخی محدودیتها داده است، آیا نباید در این مورد که اهمیت فراوانی دارد تجمعی اعتراضی با رعایت اصول قانونی برنامهریزی شود؟ آیا نمیتوان به دولت و به خصوص مجلس شورای اسلامی که برخی تصمیمهای آنها از مهمترین دلایل بروز بحران آب برای کشور بوده، اعتراض کرد؟
دیدگاه تان را بنویسید