کاریز
نصرالله حدادی
پژوهشگر تاریخ تهران
سرانجام به آخرین روزهای مرداد رسیدیم و تنها یک ماه از تابستان را پیش رو داریم و طی این مدت حداقل هفت استان کشورمان با بحران کم آبی شدید روبهرو بودند و استان تهران و شهر 12-10 میلیونی تهران، روزهای سختی را پشت سر گذاشتند؛ البته سخت برای مسئولان و برای تولیدبرق و تصفیه آب و تأمین کافی و وافی آب قابل شرب و خدا کند که ما یک قطره آن را هدر ندادهباشیم و همان بهتر که «آباز دستمان نچکد» تا برلبان و کامهای تشنه بچکد و بریزد و دعا کنیم که سال آبی جدید که از مهر ماه از راه میرسد، آنقدر آسمان ببارد که تمامی سدهای کشورمان لبالب از آب گردند و باز هم یادمان باشد، حتی در آن صورت هم، باید قدر آب را بدانیم.
چند شماره پیش برای شما از هنر ما ایرانیان در آبیاری کوزهای گفتم و از چگونگی باروری هندوانه در خاک کویر نوشتم و امروز میخواهم از یک شاهکار دیگر مان بگویم. کاریز یا همان قنات و نشانی خواهم گرفت از برخی کاریزهای تهران، بخصوص آن دسته از قنواتی که هنوز هم آبدهی دارند و در مظهر خود، صدای شرشرشان، گوشنوازی میکند. هر فعل و انفعالی که برای استحصال آب صورت گیرد- البته بجز قنات- بیش و کم باعث آسیب رسیدن به طبیعت میشود. حفر چاه، بستن سد، تغییر مسیر طبیعی رودخانهها، ایجاد مسیرهای انحرافی در مسیر رودخانهها، وصل سرشاخههای رودخانهها با ایجاد تونل و کارهایی از این دست، یقیناً منافعی همچون انباشت آب در پشت سدها و امکان ذخیرهسازی آب، رسیدن آب به مناطقی که به آب شرب سالم دسترسی ندارند، سیراب کردن دشتهایی که قابلیت کشت و زرع دارند، اما آب کافی به آنها نمیرسد و... دارد، اما آسیبهای وارده به طبیعت آنها نیز بعضاً در برخی از موارد غیر قابل جبران است. و تنها این قنات است که با فکر بکر ایرانی، همگام و همراه طبیعت، بدون آنکه به زمین آسیبی برساند و باعث تخریب در طبیعت شود، آبدهی دارد و حیات بخشی میکند و جای تأسف است که بسیاری از قنوات شهرهای بزرگ عموماً و تهران، خصوصاً در ساخت و سازهای زیرزمینی و رو زمینی که انجام میگیرد، از بین رفتهاند. تا دو دهه پیش، قنات مهرگرد، در روبه روی کوچه مروی در خیابان ناصرخسرو و نزدیک عمارت خورشید (شمسالعماره)، آب زلالی را در جوی آب، به سوی جنوب شهر، روان میساخت.
آب قنات سنگلج، در قلب پارک شهر آب زلالی را به پای چنارهای قطور، پربرگ، سرسبز و دوستداشتنی نخستین بوستان تهران هنوز هم میرساند و اگر گذرتان به پارک قیطریه بیفتد، در پشت عمارت «ویکتوریا مسعود» که امروز نامش فرهنگسرای ملل است، شاهد جاری بودن آب صاف و پاکی میشوید که چون اشک چشم است و این باغ قدیمی تهران را سیراب میسازد. در شرق تهران، در باغی که در روزگاری نه چندان دور، نامش جوادیه بود و به خانه امام جمعه و ایضاً باغی به همین نام معروف و مشهور است و امروز نام فرهنگسرای اشراق را برآن نهادهاند، یک رشته قنات، با چند «سنگ آب» از میان عمارت، به داخل باغ میآید و منظرهای بس بدیع و زیبا را رقم زدهاست.
آب قنوات کاخ موزههای نیاوران و سعدآباد، بهعلت همجواری با کوههای شمال تهران، چنان صدای گوشنوازی را آفریدهاند که به قول قدما: بیاو ببین! قنات فرمانفرما در محله فرمانیه، هنوز هم باغ تابستانی سفارت ایتالیا را سیراب میسازد و مازاد آن در محلههای پایین دست، درختان تشنه کام را سیراب میسازد. در خیابان دولت- شهید کلاهدوز- هنوز هم آب قنات معدلالدوله را میتوانیم در این محله قدیمی شمال شهر تهران مشاهد کنیم و گویا هنوز هم آب قنات سپهسالار، بخشی از محوطه تاریخی مجلس شورای اسلامی را بههمراه مسجد تاریخی آن، سیراب میسازد، اما دیگر خبری از قنات فیروز میرزا نصرتالدوله- فرمانفرما- در محوطه مجلس شورای اسلامی سابق- مجلس سنای اسبق- نیست و آب قنات شاه که تا چهار دهه پیش هم در نزدیکی خیابان ثبت و میدان امام خمینی مظهر مییافت، خشک شده و محوطه تاریخی باغ موزه گلستان، سرسبزیاش را مدیون آب خام چاههای حفر شده در این محوطه زیباست. در آینده، باز هم از قناتهای تهران خواهم گفت./
دیدگاه تان را بنویسید