بحران آب نتیجه حکمرانی بد بر طبیعت است
فاطمه ظفرنژاد٭ بحران آب مدتهاست در کلانشهرهای ایران بروز کرده که عامل اصلی آن در حقیقت حکمرانی ناکارآمد آب و مدیریت نادرست منابع طبیعی است. در حقیقت پیدایش کلانشهرهای ناپایدار و آلوده و پرازدحام از ساخت سد کرج در دهه ٣٠ و بر پایه یک الگوی توسعه نابومی و تقلیدی آغاز شد. وقتی میگوییم نابومی یعنی با بومساخت و بومشناسی ما بیگانه است و میتواند به پیامدهای بومشناختی گستردهای بینجامد. الگوی توسعه تقلیدی در دهه ٣٠ آغاز به ساخت سد کرج کرد. آبی که متعلق به کشاورزان و باغداران کرج و شهریار بود با هزینه بسیار سنگین و با پیامدهای گسترده بر زیستبوم غصب و در دسترس تهرانیها گذاشته شد تا به شیوه ناسازگار با فرهنگ مصرف صرفهجویانه ایرانی و ناسازگار با ویژگیهای بومشناختی سرزمین به مصرف نامولد برسد. سپس حقابه کشاورزان ورامین، طالقان و... را نیز غصب کردیم تا سدهای لتیان، لار، طالقان، ماملو و... ساخته و برای مصرف زیاد و نامولد شهری اختصاص داده شود. این بیعدالتی به جوامع بومی مولد و به خاک سیاه نشستن آنها را توسعه نام گذاشتیم. عملیات ساختوساز در آبخیز کهنسال زایندهرود در سال ١٣٣٣ با احداث سد اول کوهرنگ و انتقال آب از سرشاخههای دز و کارون به زایندهرود آغاز شد.
در سالهای ١٣٤٧-١٣٤٢ سد زایندهرود چادگان از سوی شرکتهای فرانسوی ساخته شد و آبگیری این غول ٥/١ میلیارد مترمکعبی در سال ١٣٤٨ آغاز شد. در همان سالها، روستای شاخ کنار با از دست دادن حقابه کشاورزیاش که در مخزن سد در بالادست ضبط و غصب شده بود متروکه شد چون کشاورزان دستشان بهجایی بند نبود. سازمان آب اصفهان چنین حکم کرد که حقابه کشاورزان به صنعت بسیار پرنیاز به آب فولاد اختصاص داده شود. این کار با الفبای توجیه اقتصادی از یکسو، با عدالت اجتماعی از سوی دیگر و از همه مهمتر با توسعه پایدار مغایر بود. صنایع فولاد باید در کنار آبهای نامتعارف مثلا در کنار خلیجفارس ساخته شود تا از توجیه نسبی برخوردار شود نه در نقطهای کمآب با حقابههای کشاورزان تامینکننده امنیت غذایی. برای آبی که پشت سد جمع شده بود مصارف دیگری نوشته شد. ورزنه در ٣٠ کیلومتری تالاب گاوخونی، شهری با یادمانها و غنای معماری- هنری که از ١٣٤٧ شهرداری داشت با از دست دادن حقابه پنبهزارها و گندمزارهایش، صنایع وابسته به کشاورزی و پارچهبافی را نیز از دست داد و با جمعیت اندک فعلی میرود در غبار تاریخ ناپدید شود.
ما با مدیریت غلط آب و سدسازی شهرهای زیبا، هویت چند هزارساله را متروکه کردیم و سبب رشد سرطانی کلانشهرهای مصرفزده، نامولد، بیهویت، نازیبا و پرمعضل در پیرامون آنها شدیم. اینک خشکی به شهر تاریخی اصفهان رسیده است که با بناهای تاریخی و معماری زیبایش بخش بزرگی از اهمیت گردشگری خود را از دست میدهد. با ادامه سدسازی و ساخت شش سد دیگر از سوی شرکت آب منطقهای اصفهان، تالاب ٤٧٠ کیلومترمربعی گاوخونی که منبع معیشت، درآمد ماهیگیری و گردشگری مردم بود خشکید و اینک به آن کویر ورزنه میگویند. نقش تالاب در تعدیل اقلیم و اهمیت و ارزش زیستگاههای جانوری-گیاهی آن نادیده گرفته شد که از مصادیق بیابانزایی است و گذشته از آن غبار برخاسته از تالاب و رودخانه خشکیده اصفهان را یکی از آلودهترین شهرها ساخته است.
در سال ١٣٧٥ بنده در مقالهای که در نشریه آب و توسعه چاپ شد در برآورد آب تجدیدپذیر، آب زیرزمینی را به سبب کاهش سالانه پنج، شش میلیون مترمکعب تجدیدناپذیر ارزیابی کردم یعنی حکمرانی آب کشور باید به شیوه جامع به ارزیابی منابع گوناگون آب و توقف برداشت بیش از نرخ پایداری سفرهها میپرداخت. در واقع دولتمردان باید مدیریت ساختوساز را رها میکردند و در تلفیق با دیگر منابع طبیعی، به مدیریت تقاضا میپرداختند. این کاهش نزدیک به دو دهه ادامه یافت و امروز تهی شدن سفرهها را شاهدیم و افت خطرناک سطح زمین در پی آن.
حکمرانی آب دهههای طولانی در دست شرکتهای سدساز ماند بهگونهای که جانبدارانه هیچ نقد و هشداری را نپذیرفتند و به کمک دانش جزءنگر و بیگانه با جامعنگری، بر وخامت اوضاع افزودهاند. این حکمرانی بد، پیشبینی خشکیدن دریاچهها و تالابها را که در نامهها و مقالههای بسیاری بازتاب یافته نادیده گرفت و به مدیریت تامین آب (بهجای مدیریت تقاضای آب) تنها با رویکرد سدسازی ادامه داد. نتیجه اینکه امروز دشتهایی داریم که به سبب افت سفرههای زیرزمینی تا ٢٠، ٣٠ متر و گاه بیشتر، افت خطرناک سطح زمین را دارند. تهی شدن سفرهها نتیجه حکمرانی بد بر منابع آب است با پیامدهای سنگین بر جوامع بومی مولد و ارزشمند، بر امنیت غذایی و به ناگزیر بر امنیت ملی.
مدیریت یکپارچه آب و منابع طبیعی و حذف مدیریت ساختوساز آن مهمترین اقدامی است که دهههاست توصیه خبرگان بوده است. بخش برق باید با حذف مدیریت سازهای و ساخت برقابی، با وزارتخانه دیگری مانند نفت ادغام و با گسترش خورشیدیها از وظایف دیوانی حذف شود. یکپارچهسازی مدیریت کلان آب و رفع پراکندگی آن در دستگاههای مختلف با نقش پایش و نه تصمیمگیری. تغییر رویکرد حکمرانی آب از ساختوساز به رویکرد نرمافزاری به معنای پرهیز از هرگونه انتقال حوضهای، سدسازی، ساختوساز با نام آبخیزداری، سد زیرزمینی. خودداری از ادامه ساخت و آبگیری سدها که به وخیمتر شدن وضع پیکرههای آبی و افزایش ریزگرد میانجامد.
اصلاح سامانه قانونگذاری نیز ویژگی دیگری است که میتواند با برداشتن موانع، باعث ورود خبرگان جوامع بومی مولد که عاملان خودکفایی کشاورزی و تامینکنندگان امنیت غذایی کشور هستند شود، در واقع استفاده بلافصل از نظرات این خبرگان در تصمیمگیریهای کلان نیز یکی از ویژگیهای توسعه پایدار است. احیای مدیریت بومی جوامع مولد بر منابع آب و حذف تصمیمگیری از بالا به پایین مهندسان و دیوانیان که برای مردم بومی مولد حافظ امنیت غذایی فاجعهبار بوده به همراه احیای دانش بومی بهویژه در تمدنهای کهن از مهمترین دستورات توسعه پایدار است.
احیای قنات، برداشت حسابشده از رودها، احیای گردآوری باران که امروز در سراسر دنیا اجرا میشود، بازبینی برنامه دانشگاهها در این رابطه، جلب مشارکت خبرگان بومی و انجمنهای کشاورزان، باغداران و دیگر جوامع مولد حوضههای آبی و نظرخواهی و مشارکت دادن آنها در تصمیمگیری برای اصلاح میتواند بسیار کارساز باشد. با بررسی و بازبینی منابع و مصارف آب در حوضههای آبخیز و برنامهریزی کاهش مصرف با مشارکت فعال خبرگان جوامع بومی در برنامهریزی، بازکردن گامبهگام دریچه سدها در یک دوره حداکثر پنجساله و سپس خالی کردن دریاچههای مصنوعی ایجادشده که به کارکردهای طبیعی رودخانهها و دریاچهها و تالابها آسیب زیادی زده است و در پایان برچیدن سدها و بازگشت به روند طبیعی گذشته بهترین راهها برای داشتن یک حکمرانی صحیح و داشتن توسعهای پایدار است.
٭کارشناس حوزه آب، کشاورزی و توسعه پایدار
دیدگاه تان را بنویسید