نگران بازگشت بیماری هلندی
بهمن دانایی
هلندیها در اواخر دهه 1950 بود که تلاش کردند گاز و نفت موجود در دریای شمال را استخراج و صادر کنند که نتیجه اکتشاف و استخراج نفت و گاز طبیعی در دهه 1960، افزایش ناگهانی درآمدهای حاصل از صادرات این دو محصول برای این سرزمین کوچک بود. افزایش درآمدهای ارزشی در هلند چند پیامد منفی داشت: نخستین عارضه آن کاهش ارزش پول هلند بود، زیرا باید ارزهای سرازیر شده به کشور تبدیل به پول ملی میشد تا دولت بتواند آن را در داخل هزینه کند. کاهش ارزش پول ملی به نوبه خود واردات را ارزان کرد و در برابر این واردات ارزان و پرحجم، تولید داخلی آسیب دید زیرا نمیتوانست به سرعت هزینههای خود را کاهش دهد. این بیماری در اقتصاد که برای نخستین بار نمایان شد در تاریخ اقتصاد معاصر به نام اقتصاد هلندی مشهور شد و اقتصاددانان بارها به مدیران دولت در کشورهای صادرکننده نفت هشدار دادهاند که مواظب بیماری هلندی باشند. اقتصاد ایران که درآمدهای ارزی حاصل از صادرات نفت در آن بخش اصلی درآمدهای ارزی کل کشور است استعداد دارد تا بیماری هلندی وارد تن و جان آن شود. در حالی که اقتصاددانان به سیاستمداران یادآور میشدند که وسوسه نشده و درآمدهای بادآورده ناشی از رشد ناگهانی درآمد نفت را وارد اقتصاد نکنند، اما این وسوسه تاکنون دستکم در دو مقطع به جان سیاستمداران افتاد و اقتصاد ایران به بیماری هلندی مواجه شد. بار نخست در اوایل دهه 1350 بود که قیمت نفت در بازارهای جهانی به طور ناگهانی رشدهای شتابان را تجربه کرد و درآمد ایران از صادرات نفت را افزایش داد.
دولت وقت در آن سالها با تغییر ماهیت برنامه 5 ساله عمرانی پنجم ارز را وارد اقتصاد کرد و به تورم دامن زد. این بیماری هلندی تزریق شده به تن و جان اقتصاد ایران راه را برای تضعیف بنیادهای اقتصاد ملی هموار کرد.
در حالی که اقتصاد ایران روندی عادی را از سال 1368 تا نیمه دوم سال 1386 سپری میکرد در نیمه دوم دهه 1380 بار دیگر قیمت نفت در بازارهای جهانی به صورت انفجاری به سمت بالا صعود کرد. دولت وقت خرسند از اینکه درآمدهای رویایی به دست آورده است و بدون توجه به هشدارهای اقتصاددانان و دلسوزان این مرز و بوم اشتباه دهه 1350 را با شدت بیشتر تکرار کرد.
در نیمه دوم دهه 1380 بود که واردات ناگهان با شتاب افزایش یافت و دولت وقت با این توجیه که باید مردم رفاه بیشتری به دست آورند و برخی از صنایع توانایی رقابت با واردات را ندارند و باید آنها را با رقابت در حوزه واردات سبک کرد، دستوری داد که بنیانهای تولید ملی تضعیف شد.
به طور مثال داستان تلخ شکر در 1385 رخ داد که دولت دستور داد واردات این کالا با ارز ارزان و تعرفه صفر آزاد شود و بخش خصوصی نیز از فرصت طلایی استفاده کرد و صدها میلیون دلار شکر وارد کشور شد و یکی از بدترین دوران صنعت قدیمی و اصیل قند و شکر رقم خورد.
نگرانی سه باره
اقتصاددانان، فعالان اقتصادی و مدیران بخش خصوصی و کسانی که با روندهای اقتصادی ایران آشنایی دارند اکنون و در آستانه رسیدن مذاکرات هستهای به نقطه عطف و افزایش احتمال توافق، به دولت یازدهم هشدار میدهند که مواظب موج سوم بیماری هلندی باشد. در شرایط تشدید تحریم اقتصاد ایران در اوایل دهه 1390، بخش قابل اعتنایی از منابع ارزی ایران که استاندار تهران آن را 180 میلیارد دلار میداند به طور اجباری پسانداز شده است و اکنون بیم آن میرود که آزاد شدن آن موقعیت اقتصاد را به حالت نامساعد برساند.
با توجه به میانگین فروش نفت در دهه اخیر که سالانه 60 میلیارد دلار گزارش شده است 180 میلیارد دلار یعنی فروش 3 سال نفت و کارشناسان میدانند که این میزان درآمد ارزی تازه میتواند چه بلایی بر سر اقتصاد آورد. با توجه به اینکه دولت یازدهم مثل هر دولت دیگری در ایران در معرض تهدید وسوسههای خرج کردن ناگهانی درآمدها قرار دارد باید از هماکنون نسبت به شرایط بیماری هلندی هشدار داد. در صورتی که دولت بخواهد این میزان درآمد را برای افزایش محبوبیت به واردات اختصاص دهد چارهای ندارد جز اینکه ارز را در بازار ایران بفروشد و تبدیل به ریال کند که معنای آن کاهش نرخ ارز است.
کاهش نرخ ارز راهی برای افزایش واردات و دادن رانت دوباره به برخی افراد و نهادهاست که با آن انواع کالاهای مصرفی از جمله قند و شکر، برنج، ذرت، روغن نباتی و... وارد کند و صنعت تازه از بند رسته قند را دوباره در سرازیری قرار دهد.
در شرایطی که پایمردی تولیدکنندگان صنعت قند و شکر در 10 سال اخیر موجب حفظ و توسعه این فعالیت مفید شده است نباید وسوسه سیاستمداران برای خرید محبوبیت منجر به برگشت بیماری هلندی شده و صنایع کشاورزی را دوباره رهنمون دره مرگ کنیم.اقتصاددانان محترم جامعه ایرانی در این روزها وظیفه دشواری برعهده دارند و باید دولت را متقاعد کند دچار وسوسه نشود.
اعضای محترم هیات رییسه اتاقهای بازرگانی ایران و تهران نیز باید با برگزاری نشستها و همایشها و صحبت با مدیران دولت به ویژه مدیرانی که در معرض ابتلا به وسوسه هستند راه را بر برگشت بیماری هلندی ببندند.
نمایندگان محترم مجلس نیز وظیفه دارند که دولت محترم را متقاعد کنند که از ریسک مبتلا شدن دوباره به خطر بیماری هلندی اجتناب کنند. جامعه عاقل و خردمند از یک پدیده چند بار آسیب نمیبیند./
دیدگاه تان را بنویسید