کشاورزی کتاب محور

محسن حاجی زین العابدینی

کدخبر: 23066

عضو هیأت علمی گروه علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه شهید بهشتی

"تو در یک شب این کتاب را مطالعه می کنی، ولی من موی سر خود را در نگارش آن سفید کرده ام" (مونتسکیو، نویسنده کتاب "روح القوانین")

اصولا وقتی صحبت از کتاب می شود، نا خودآگاه کلماتی چون فرهنگ، پیشرفت، کمال، توسعه و تعالی به ذهن متبادر می شود. این مفاهیم همه در یک راستا هستند و ناظر بر وجه فکری و قوای دماغی انسان که فقط در سایه کتاب و ارتباط با آن فعال می شوند. فعالیتی که هم از کتاب تاثیر می گیرد و هم بر کتاب تاثیر می گذارد. یعنی وقتی جامعه ای فرهنگ مدار شد و مسائل فرهنگی نخستین دغدغه اهالی آن به شمار آمد، لاجرم کتاب نقش موثری در زندگی افراد آن بازی می کند و مطالعه آن به عنوان راهی برای غلبه بر مشکلات گسترش می یابد. از سوی دیگر، این جامعه باید برای موانع پیش رو راه حل هایی بیابد که این راه حل ها در قالب کتاب نمود پیدا می کنند.

البته باید در ابتدای صحبت نکته ای را در باب کتاب متذکر شد. انسان ها، سال های سال است که با مصداق کتاب، یعنی نوشته ای بر روی کاغذ در یک زمینه موضوعی که دارای جلد و طرح خاصی است، زندگی کرده اند. هر وقت اسم کتاب به میان می آید همین مصداق در ذهن همه شکل پیدا می کند. حال آنکه تعریف کتاب از منظر تخصصی کتابداری و اطلاع رسانی، چنین چارچوب محدودی ندارد. بلکه هر وسیله ای که بتواند دانشی را در خود ضبط کرده و قابل استفاده برای دیگران باشد، نام کتاب بر آن قابل اطلاق است. پس ما با دو تعریف عام و خاص کتاب مواجه هستیم. در تعریف خاص، کتاب همان چیزی است که همگان می شناسند. اما در تعریف عام به هر ابزاری اطلاق می شود که اطلاعاتی را در خود جای داده و هدف از تهیه آن، استفاده از محتوای آن است. بر اساس این تعریف، سنگ نوشته ها، حکاکی روی دیوار غارها، لوح های گلین، طومارهای پاپیروسی، پارچه نوشته های اولیه، نسخه های خطی و دست نویس، منابع چاپ سنگی، لوح های فشرده، دیسکت ها، منابع الکترونیک و دیجیتالی، سایت های اینترنتی و... همه و همه کتاب به شمار می آیند.

اگر چنین نگرشی داشته باشیم و این تعریف را اصل بگیریم، لاجرم نوع نگاه ما در رویارویی با کتاب و مسائل مرتبط با آن متفاوت خواهد بود. یعنی ما از یک دایره محدود رها شده و در گستره ای عظیم تر که موضوع علم اطلاعات و اطلاع رسانی است قرار می گیریم. و بر این مبنا، برای تهیه و تدوین کتاب ها، اصحاب تهیه و تدارک کتاب به معنای عام آن مد نظر ما قرار می گیرد.

سخن گفتن در باب کتاب، شاید چندان مطلوب نباشد چرا که تاکید و تبیین امری روشن و بدیهی است. کمتر کسی را در عصر کنونی که یکی از نام های آن "عصر اطلاعات و ارتباطات" است، می توان یافت که نسبت به کتاب و ارزش و جایگاه آن شک یا سخنی داشته باشد. از اینها مهم تر اینکه کتاب در دین مبین اسلام آن قدر پر ارج شمرده شده است که معجزه خاتم پیامبران قرار داده شده است. در کتاب مقدس قران هم تاکید شده است که این کتاب تعالی و رستگاری است. یعنی اثری است که انسان را به تعالی و پیشرفت همه جانبه که هدف غائی هر انسان و زندگی است می رساند.

محمود مصاحب در اثر مختصری با عنوان "کتاب در ایران" چنین می نویسد:

بدون شک، اساس ترقی و تمدن واقعی امروزه را باید در ترویج فرهنگ و دانش جستجو نمود و حصول این منظور فقط و فقط از راه مطالعه ی کتب و آثار متفکران دنیا و بهره گرفتن از آنها ممکن گشته است و بس. زیرا تنها از خلال سطور کتاب است که می توانیم در مدتی قلیل ثمره و نتیجهی یک عمر تجربه و دانش بزرگان جهان را -در هر رشته و فنی که باشد- به دست آوریم. از اینجا معلوم می شود که پیشرفت و تکامل ملل، بستگی مستقیم و نزدیک با انتشار کتب حاوی علوم و فنون دارد. با توجه به اینکه هیچ نکته و موضوعی نیست که در کتاب مورد بحث و موشکافی قرار نگرفته باشد، لاجرم در دنیای متمدن امروز، هیچ انسانی از مطالعه کتاب بی نیاز نیست.

همان گونه که اشاره شد، اساسا توسعه و پیشرفت به یک دلیل پیش می اید و آن دلیل هم استفاده از تجربیات گذشتگان برای ساختن آینده است. به این معنی که هر نسلی در طول عمر خود تلاشهای علمی زیادی انجام می دهد و کشفیات و اختراعاتی را پدید می آورد. اما هیچ عمری این اجازه را نمی دهد که افراد و نسل ها بتوانند تا آخرین مراحل یک علم پیش رفته و تمامی زوایای پنهان آن را آشکار سازند. بلکه در هر دوره بسته به توان و تلاشی که به کار گرفته می شود بخشی از یک علم یا اختراغ تکمیل می شود. همچنان که در تاریخ علم شاهد بوده ایم که بسیاری از اختراعات مانند ماشین بخار، تلفن، برق و... به صورت اولیه ایجاد شده اند و در طول زمان تکامل یافته و محصولات پیچیده و دقیقی بر اساس آنها ساخته شده تا به ما رسیده است. چنان که ذکر شد توسعه و پیشرفت بر تجربه ها و یافته های گذشتگان استوار است. تجربه ها و یافته های علمی گذشته هم بر محملی به نام کتاب، با معنی عام آن، مضبوط است.

پژوهشگران و دانشمندان در حوزه موضوعی و تخصصی خود به مطالعه مطالب گذشته پرداخته و پس از تسلط بر آنها و با شناخت نقاط ضعف احتمالی در رفع نقایص آنها تلاش می کنند و اگر در این راه توفیق یابند، توسعه علمی در آن زمینه ایجاد کرده اند. و این سلسله تا نهایت دنیا ادامه خواهد داشت. از سوی دیگر، حاصل تمامی تلاش های علمی و زحمات شبانه روزی یک دانشمند برای ماندگاری و انتقال به نسل های هم عصر یا اعصار دیگر، باید مکتوب ومضبوط شود چه در غیر این صورت به فراموشی سپرده خواهد شد. چنان که اکنون شاهد هستیم که تنها بخشی از علوم قدیمه قابل شناسایی و استفاده است که مکتوباتی از آن ها در اختیار بوده است. صاحب نظران معتقدند تا تمامی نسخه های خطی و نوشتاری قدیم دنیا شناسایی نشوند، امکان نگارش کامل تاریخ علم وجود ندارد. چه بسا که با کشف نسخه یا نوشته ای جدید، تاریخ یکی از کشفیات علمی که برای مثال در آخرین نسخه کشف شده قبلی هزار و صد سال قبل از میلاد ذکر شده بود، اکنون به هزار و دویست سال قبل از میلاد تغییر یابد.

بخش کشاورزی در عصر حاضر که بخشی حیاتی در زندگی بشر به شمار می آید، تنها با تکیه بر پژوهش های علمی می تواند پاسخگوی نیازهای متنوع و گسترده جمعیت کره زمین باشد. در گذشته، هر خانواده یا منطقه بر اساس نیازهای واقعی خود به کشاورزی دست می زد و به اندازه رفع نیاز و در برخی موارد اندکی مازاد بر نیاز تولیدات کشاورزی داشت. اما اکنون گستردگی و پیچیدگی های جامعه ها از یک سو و مسائل مدیریت مالی و اقتصادی، می طلبد که همه فعالیت های بخش کشاورزی مبتنی بر اصول علمی صورت گیرد. چرا که برای تولید زیاد، ارتقاء کیفیت، هزینه کمتر، صرفه اقتصادی، کاهش ضایعات، رعایت استانداردهای بهداشتی و غیره، تنها روش مطمئن و قابل اتکا روش علمی است. چنانکه ذکر شد، هر گونه فعالیت علمی نیز متکی و مبتنی بر کتاب و یافته های علمی و پژوهشی است. وقتی صحبت از توسعه پایدار و همه جانبه می شود، آن هم در بخشی حیاتی مانند کشاورزی، دیگر نمی توان با تکیه بر روش های سنتی و بدون مطالعه و اطلاع از پیشرفت های علمی روزآمد جهانی اقدامی انجام داد.

در توسعه علمی بخش کشاورزی از یک سوی نیاز داریم که مواد اولیه پژوهش های علمی خود را تامین کنیم و از سوی دیگر باید یافته ها و توانایی های خود را با نام خود به همه معرفی کنیم. همه این ها هم در قالب کتاب به معنای عام آن تبلور می یابد. یعنی هر پژوهشی که بخواهد صورت بگیرد ابتدا باید کتب و آثار گذشتگان در آن زمینه را مورد بررسی قرار دهد و ضمن استفاده از تجربیات و یافته های آنان، موضوع جدیدی را طرح کند. اگر این اطلاعاتِ مکتوب گذشته به خوبی درک شده و با اطلاعات جدید تلفیق شود، محصولات و یافته های نوین علمی را در قالب کتاب به معنای عام آن تولید می کند. این کتاب جدید و دانش نهفته در آن، ثروتی است که با عنوان "دارایی اطلاعاتی" از آن یاد می شود. اینجا است که شعار جهانی "اطلاعات قدرت است" معنا می یابد. یعنی ما یافته های علمی در اختیار داریم که حاصل دانش، تجربه، سرمایه گذاری و تلاش های ویژه ما است که به هر دلیل، دیگران قادر به دستیابی به آن نبوده یا نیستند. به همین دلیل مجبور هستند با پذیرش شرایط ما همه یا بخشی از یافته های ما را به دست بیاورند.

تاثیر کتاب نویسی یا تولید کتاب بر توسعه علمی بخش کشاورزی از این نظر قابل بررسی است که کتاب, محور هر فعالیت علمی و پژوهشی به شمار می آید. مطمئنا اگر قرار باشد کتابی تولید شود، باید حتما مطالعات گسترده ای از قبل صورت گرفته باشد تا عصاره علوم و دانش پدید آمده بر اثر این مطالعه و یافته های نهایی آن مطالعات به صورت کتاب منتشر شود. این مطالعات با تمرکز بر موضوع یا مشکلی خاص، باعث می شوند که آن موضوع مورد بررسی کامل گرفته و دانشی تخصصی تولید شود که به نوعی باعث جلو بردن مرزهای دانش آن حوزه تخصصی می شود. برای مثال با کشف عامل یک آفت کشاورزی یا روش غلبه بر آن، در آن زمینه موضوعی توسعه و پیشرفتی حاصل می شود که مجموع این یافته های جزئی، توسعه و پیشرفت کشاورزی در سطح کلان را به دنبال دارد.

حال اگر کتاب را به عنوان یک محور در ارتباط با توسعه علمی و توسعه منابع انسانی کشاورزی در نظر بگیریم، پیامدهای زیر در این ارتباط قابل حصول است که باید مورد عنایت و بررسی قرار گیرد:

۱. منابع انسانی: قطعا در فرایند تولید منابع اطلاعاتی کشاورزی، که گاه ممکن است بسیار طولانی باشد، عوامل متعددی درگیر هستند. از گروه پژوهشگری و نویسنده یا نویسندگان گرفته تا ویراستاران و مترجمان، عوامل نشر، عوامل توزیع و ... که همه و همه در حال تعامل با دانشی تخصصی هستند. این تعامل خود پی آمدهایی برای آنها دارد که در ادامه به آنها اشاره می شود:

افزایش دانش فردی: دانش فردی آنها افزایش پیدا می کند که در نوع خود "گنجی نهانی" به شمار می آید. چرا که هر چه دانش فردی متخصصان افزایش پیدا کند، زمینه دستیابی به آثار علمی و کشفیات بیشتر فراهم آمده است؛

افزایش دانش جمعی: در نتیجه پژوهش و غور و تامل در کتاب ها، افراد بر یکدیگر تاثیر گذاشته و دانش جمعی افراد همکاردر گروه های علمی ارتقا پیدا می کند. تعامل افراد و همکاریهای علمی در محیط های دانشگاهی و پژوهشی با اصطلاح "دانشگاه نامرئی" معرفی می شود. یعنی همین تبادل یافته ها و تجربیات شخصی افراد با هم باعث ایجاد انگیزه ها یا موضوع های جدید پژوهشی شده و هرگاه با مشکلی علمی در طول پژوهش برخورد کردند، قادر خواهند بود مشکلات را با همفکری های علمی رفع کنند.

ارتقاء شخصیتی: محیط و فضایی علمی ایجاد می شود که عواقب فرهنگی خاص خود را در پی خواهد داشت. به این معنی که وقتی افراد در فضایی که بحث علم و دانش و مطالعه و فرهنگ در آن جاری است قرار می گیرند، ارتقاء شخصیت می یابند. دغدغه های سطح پائین آنها تغییر کرده و به دغدغه هایی با صبغه علمی جایگزین می شود. چنین فضایی، باعث می شود که افراد فقط به کسب درآمد یا گذراندن کاری اداری و وظیفه ای معین شده اکتفا نکرده و به اهداف عالی تری بیاندیشند؛

ایجاد زمینه های بروز خلاقیت: وقتی افراد در قالب کار گروهی به مطالعه و بررسی می پردازند بر همه زوایای موضوع مسلط شده و نقایص موجود را به راحتی می شناسند. در این حالت برای غلبه بر کاستی ها تلاش کرده و خلاقانه برای حل مساله تلاش می کنند. این مساله مداری و تسلط موضوعی، زمینه های تفکر خلاق و راه حل یابی ابتکاری را تقویت کرده و باعث بروز خلاقیت های فردی و علمی افراد می شود.

۲. انتقال تجربیات منحصر به فرد: برخی از تجربیات در زمینه کشاورزی وجود دارد که در دنیا منحصر به فرد است. برای مثال، تجربه کشت و برداشت یک رقم خاص زعفران، برنج یا چای که فقط در جغرافیا و اقلیم ایران به دست می اید، می تواند موضوعی برای طرح شدن در سطح جهان باشد. همینطور روشهای سنتی تهیه گیاهان دارویی، مبارزه با آفات گیاهی، درمان بیماریهای دام و طیور محلی، شیوه های سنتی تهیه بذرهای بهتر و ... همه و همه موضوعاتی هستند که اگر در قالب کتاب منتشر شوند، می توانند بسیار مورد استقبال جامعه جهانی قرار گیرند؛

۳.جزوه­ های ترویجی: تهیه و تولید جزوه های ترویجی که هم اکنون در سطح "سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی" وزارت جهاد کشاورزی صورت می گیرد، تاثیر بسیار زیادی در گسترش روشهای علمی کشاورزی به صورت عملیاتی دارد. این جزوه ها که از مصادیق کتاب به شمار می آیند، یک محصول، روش یا فناوری ویژه کشاورزی را مورد توجه قرار داده و به زبانی ساده و قابل فهم برای همگان، مسائل مختلفی را در ارتباط با موضوع مورد بحث مطرح می کنند؛

۴. بازاریابی و درآمدزایی: تولید کتاب های علمی در زمینه کشاورزی باعث می شود که محصولاتی با کیفیت بالاتر و بهتر تولید شود. هر چه کیفیت محصولات بالاتر باشد، دستیابی به بازارهای فروش بهتر و بیشتر ممکن می شود. در صورتی که محصولات ما بتوانند به بازارهای خوب راه پیدا کنند، فروش بیشتر و بهتر و در نتیجه درآمد بالاتری را شاهد خواهیم بود. با درآمدهای کسب شده از طریق به کارگیری روش های علمی کشاورزی، می توانیم شرایط را برای پژوهش های بیشتر و در نتیجه دستیابی به درآمد بالاتر مهیا کنیم.

۵. تولید علم: اکنون که تولید علم گسترش یافته و یکی از مهم ترین ملاک های ارزیابی کشورها، میزان تولید علم آنها در سطح جهان مطرح است، فعالیت های علمی به تولید علم منجر شده و شرایط کشور را از نظر جایگاه علمی ارتقاء خواهد داد.

۶. فروش اطلاعات: تجربیات ارزشمندی که در بخش کشاورزی وجود دارد می تواند به عنوان کالاهای اطلاعاتی مورد استفاده قرار گیرد. با گردآوری، پالایش، مناسب سازی اطلاعات و انتشار آنها، می توان به فروش این اطلاعات تخصصی و انحصاری اقدام کرده و درآمدزایی نمود؛

۷. حضور در شاخص‌های توسعه جهانی: از مهم ترین شاخص های توسعه علمی در سطح بین‌المللی میزان انتشارات یک کشور در سطح بین المللی است. قطعا کشورهای دیگر از وضعیت داخلی کشور ما اطلاع ندارند و کتاب های منتشر و توزیع شده، معرف کشور در خارج از مرزها به شمار می آیند. این منابع می توانند وضعیت کشور ما را در رتبه بندی های علمی جهان ارتقا داده و جایگاه مطلوبی را برای ما رقم بزنند. در نتیجه دستیابی به جایگاه مناسب تر علمی در سطح بین المللی، بسیاری از امکانات و موقعیت ها در اختیار کشور قرار خواهد گرفت که رشد و توسعه بیشتر را در پی خواهد داشت؛

۸. غنای محتوایی: استفاده از کتاب به معنای عام آن، در مطالعات و پژوهش های کشاورزی بر غنای محتوایی دانش این حوزه می افزاید و دستیابی به مرزهای جدیدتر تخصصی را در پی خواهد داشت؛ کشاورزان نیز با استفاده از کتاب ها و منابع علمی قادر خواهند بود دانش و تجربه را با هم تلفیق کرده و محصولاتی با کیفیت و کمیت بالاتر به دست آورند.

۹. زندگی بهتر با کتاب: اصولا کتاب، مهمترین عامل دستیابی به زندگی بهتر و آرامش درونی است. کسی که با کتاب زندگی می کند (می خواند یا می نویسد)، یعنی در دنیای فکری و معنوی سیر می کند از آرامش فکری بیشتری برخوردار است. از ملزومات چنین دنیایی آرامش و بلند اندیشی است. کسی که با کتاب سروکار دارد، تلاش می کند با معیارهایی که از کتابهای خوب به دست آورده زندگی را سر و سامان دهد. به همین دلیل چه در جایگاه کاری و چه در جایگاه زندگی خصوصی، فردی است مشتاق کار، درارای وجدان کاری و مسئولیت پذیر. اگر نیروهای انسانی از مزایای کتاب بهره بگیرند و همه به نوعی با کتاب مرتبط باشند، محیط کاری بهتر و در نتیجه کارایی بالاتری خواهند داشت.

قطعا کتاب محوری دارای مزایای بی شماری است که در بالا تنها به بخشی اندک از آنها اشاره شد. اما جا دارد در اینجا به این نکته مهم اشاره شود که اگر چه کتاب محوری مزایای فراوانی دارد اما وقتی این‌ها مزیت است که با کتاب های خوب سر و کار داشته باشیم. کتاب هایی که زمینه رشد و تعالی چه در زمینه های علمی و چه در زمینه های معنوی را فراهم می آورند. هر کتابی و هر فعالیت مرتبط با کتابی را نمی توان عامل توسعه و تعالی به شمار آورد. چه بسیاری کتاب هایی که نه تنها کمال و سعادتی را پیش نمی آورند که خود باعث خطا و در افتادن در چنگال گمراهی می شوند.

نکته­ دیگری که در اینجا اشاره به آن ضروری است این است که اکنون بسیاری از یافته های علمی و فرهنگی بشر به صورت دیجیتالی و الکترونیکی در آمده است. یعنی اینکه اطلاعاتی در حجم و گستردگی بیشتر و فقط در قالب الکترونیکی از طریق اینترنت قابل استفاده است. اگر بپذیریم که کل داشته های تمدنی بشر، همین هایی است که مکتوب و منتشر می کند و برای آیندگان به ارث می گذارد، می توانیم ادعا کنیم که جهان به سوی دیجیتال سازی میراث های علمی و فرهنگی خود می رود. به تعبیر دیگر حاصل بررسی های علمی در قالب کتاب های الکترونیکی و غیر چاپی منتشر شده و قابل استفاده هستند.

این دیجیتالی سازی بر حوزه مطالعات علمی کشاورزی نیز تاثیر گذارده است. یعنی اگر در گذشته از کتاب نویسی به معنای متعارف آن صحبت می کردیم، اکنون از تولید منابع دیجیتالی صحب می کنیم. اگر چه اصل و قالب کلی همان قالب تولید کتاب سنتی است، یعنی مولف یا مولفانی باید به مطالعه پرداخته و حاصل مطالعات خود را بنویسند تا قابل استفاده برای دیگران باشد. اما تفاوت هایی از نظر تولید، استفاده، نحوه انتشار و دسترس پذیری، مقبولیت در بین کاربران، شیوه های نگهداری و .... پیدا کرده است. بنابراین، دیگر نمی توان به همان قالب های سنتی و تولید منابع به شکل چاپی پرداخت، چرا که نیازهای مخاطبین تغییر کرده و از منابع چاپی و غیر الکترونیکی استقبال چندانی نمی کنند. همچنین اگر بخواهیم در میراث علمی و تمدنی جهانی در آینده جایگاهی داشته باشیم، ناگزیر هستیم که با موج دیجیتال سازی جهانی هم آوا باشیم.

سخن آخر اینکه، تنها راه و مطمئن ترین راه دستیابی به توسعه و تعالی همان راهی است که کتاب محور آن است. یعنی نمی توان تصور کرد که جامعه و کشوری بخواهد به توسعه، البته توسعه همه جانبه و مثبت، دست یابد و نقش کتاب را نادیده بگیرد. همه آنچه که می خواهیم در کتابها نهفته است. شاید به گونه ای بتوان گفت که اگر متکی بر کتاب باشیم، نه به طور کامل و مطلق، اما تا حدودی از آموزش های رسمی نیز بی نیاز خواهیم بود. چرا که اساتید و معلمین هم دانسته های خود را از کتاب ها به دست آورده اند.

به هر روی زندگی با کتاب و سودای کتاب، سودایی است که اگر منفعت آن به سرعت و با چشم معمولی قابل رویت نیست، اما نه تنها ضرری در آن نیست که منافع بلند مدت آن تضمینی و به دور از هر گونه ریسکی است.

و سخن را با کلام استاد عبدالحسین آذرنگ (۱۳۷۷، ص. ۱۳) در باب کتاب به پایان می بریم: "کتاب، آیینه دل و روح است، و دل و روح آدمی به بند عشق گرفتار می شود و عشق که سرچشمه همه نیروهای ثمربخش زندگی است، سرشتش از بدگمانی، بی اطمینانی و نبودن تفاهم گریزان است. کتاب، در یک کلام، فرزند خلف عشق است و رشد و بالیدن آن در گرو تابش بی دریغ مهر فرهنگی و آسمانی باز و زمینی فراخ که بتوان زیر آن آسود و بر روی این غنود. کشورهایی که به سوی سیاست ­های تفاهم­جویانه در زمینه کتاب گام بر می دارند، چشم اندازی گسترده را فراروی نسلهای حال و آینده خود می گشایند. گشودن افق های اکنون، آفریدن دنیاهای جدید فرد است. نسلی که چنانی دنیایی باید بسازد، باید در فضای هم اینک ما، با کتاب و همراه با کتاب رشد کند ".

"کتاب بهترین همدم است. اگر از یارانت افسرده شده ای با او خلوت گزین. اسرارت را نگه می دارد و به جاده­ی صواب و حکمت راهنمائیت می کند" (متنَبی، شاعر بزرگ عرب)

"کمال انسانی تنها از راه خواندن کتاب صورت می گیرد" (فرانسیس بیکن)

"شهر بدون حکومت زندگی می کند ولی بدون کتاب نمی شود" (ابراهام لینکلن)

"انسان در کتاب چیزهایی می­بیند که چشم نمی تواند آنها را مشاهده کند" (آناتول فرانس)

همنشینی به از کتاب مخواه که مصائب بود گه و بیگاه.../

انتهای پیام

دیدگاه تان را بنویسید