ابعاد و کارکردهای بانک آب ایران
خلیل کلانتری
استاد دانشکده اقتصاد و توسعه کشاورزی دانشگاه تهران
طاهره شرقی دانشجوی دکتری دانشگاه تهران
طرح مسئله
خشکسالی های طولانی مدت و مدیریت ناکارآمد منابع آب در دهه های اخیر کشور را با بحران جدی در زمینه تامین منابع آب مواجه کرده است. در این دهه ها ٩٧ درصد آبهای سطحی خشک شده اند. بنابراین آینده کشور با مدیریت آبهای زیرزمینی گره خورده است. باید بپذیریم که اینک آب به کالایی اقتصادی، اجتماعی و امنیتی تبدیل شده است و به همین دلیل در هر الگویی برای مدیریت این منابع باید این گونه ملاحظات مد نظر قرار گیرد. در حال حاضر بخش کشاورزی مصرف کننده 90 تا 92 درصد آب در ایران است که نرخ مصرف این بخش نسبت به متوسط مصرف جهانی (70%) و متوسط آسیا (80%) بالا است و این در حالی است که تنها 31% اراضی ایران قابلیت بالقوه برای کشت و زرع را دارند. از این مقدار نیز تنها نزدیک به نیمی از آن جزو اراضی کشت آبی محسوب میشوند، لذا میزان تولید بدست آمده در این اراضی با توجه به نرخ رشد جمعیت و تغییر الگوی مصرف در سبد امنیت غذایی ایران، بسیار مهم و حیاتی است. با توجه به شرایط بحرانی آب دیدگاه خودکفایی در محصولات کشاورزی باید مورد بازنگری قرار گیرد. باید با اتخاذ سیاست های تشویقی کشاورزان را به تولید محصولات کشاورزی که نیاز به آب کمتری دارند ترغیب کرد و از این طریق به اصلاح الگوی کشت پرداخت. با رعایت این الزامات، مدیریت منابع آب باید به صورت جامع و در قالب ایجاد "بانک آب ایران" تحت مدیریت قرار گیرد، تا بتوان با سازوکارهای تدوین شده در این تشکیلات، عرضه و تقاضا را هم در زمان، هم در مکان و هم بر اساس نیازهای توسعهای کشور مدیریت نمود. بر این اساس، در موضوع مدیریت آب باید هم ابعاد زمانی، هم ابعاد مکانی، هم ابعاد موضوعی (کشاورزی، صنعت، شرب )، هم ابعاد توسعهای (اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی) و هم ابعاد تجارت آب (داخلی و خارجی) مد نظر قرار گیرد.
"ایده بانک آب ایران"
تشکیل "بانک آب ایران" و "بانکهای آب حوضههای اصلی آبریز" و زیرحوضهها در جشنواره پژوهشی دانشگاه تهران در اسفند ماه سال 1393 به عنوان "ایده برتر" انتخاب شد. این ایده مستخرج از رساله دکتری خانم طاهره شرقی است که تحت عنوان "تحلیل آثار راهبردی انتقال آب کشاورزی به بخش صنعت و طراحی الگویی برای ساماندهی آن در استان یزد " که با راهنمایی آقای دکتر خلیل کلانتری (استاد دانشگاه تهران) و مشاوره آقایان دکتر علی اسدی (استاد دانشگاه تهران) و دکتر محمود جمعهپور (دانشیار دانشگاه علامه طباطبایی) در بین سالهای 93-1391 به انجام رسیده است. این ایده برای اولین بار در ایران مطرح میشود و میتواند باعث ایجاد یک فرآیند جدید در مدیریت آب در کشور گردد.
تشریح ایده بانک آب ایران:
بر اساس این ایده ابتدا در سطح ملی "بانک آب ایران" تحت مدیریت و نظارت وزارت نیرو، در قالب خزانه آب تشکیل میگردد. هر حوضهی آبریز اصلی و زیرحوضهها نیز دارای "بانک آب" مخصوص به خود خواهند بود که تحت نظارت، قوانین و اصول "بانک آب ایران" فعالیت مینمایند. بر اساس این طرح، "بانک آب" تشکیلاتی است که تمرکز اصلی آن بر روی مدیریت آب است. به عبارت دیگر در این نوع بانک، به جای تصمیمگیری بر روی عرضه و تقاضای پول، بر روی عرضه و تقاضای آب بحث، سیاستگذاری و تصمیمگیری میشود. در این تشکیلات مهمترین ابزارهایی که برای مدیریت جامع آب به کار گرفته می شود ابزارهای پولی، مالی و دانش است. هدف در "بانک آب ایران"، دستیابی به امنیت آبی است. بر این اساس "بانک آب ایران" باید قادر باشد در مکان یا منطقهای که آب به اندازهی کافی برای رفع تقاضا وجود دارد منجر به تقویت رشد اقتصادی و توانمندی کشور در دستیابی به امنیت غذایی، امنیت انرژی و اهداف توسعهی انسانی گردد و در مکانهایی که با کمیابی آب و یا آلودگی و فزونی تقاضا از عرضه آن مواجه میباشند باید بتواند با سازوکارهایی ضمن جلوگیری از تشدید آن، به گونهای ابزارها را در اجرا به کار گیرد که قادر به پاسخگویی برای رفع نیازهای حداقل منطقه فوق باشد و در عین حال مانع از تشدید و بدتر شدن ابعاد توسعهی پایدار کشور گردد. از اینرو "بانک آب" میتواند ابزار مناسبی برای دستیابی به سیاستها و برنامههای توسعهای ایران به صورت بلند مدت باشد و تداوم مدیریت آب و رصد کردن نوسانات آن را به صورت دائمی تحت نظارت و کنترل قرار دهد.
کارکرد "بانک آب ایران"
اگر بخواهیم با دیدگاه سیستمی، کارکرد "بانک آب ایران" را تشریح نماییم. باید ابعاد مختلف آن مورد نظر قرار گیرد. این ابعاد عبارتند از:
1) بعد مکانی: از منظر بعد مکانی، برنامه های آمایش سرزمین باید بر اساس محدودههای حوضههای آبریز و قابلیتها، پتانسیلها و محدودیتهای موجود در آن، با تمرکز بر نهاده آب طراحی گردد. بر این اساس "بانک آب هر حوضهی آبریز" به فعالیتهایی که در آن مکان دارای ارزش اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی بالاتری است، اجازهی صدور یا تمدید مجوز بهرهبرداری از آب را به وزارت نیرو میدهد. بنابراین در قالب این تشکیلات، مدیریت آب در قالب حوضههای آبریز و نه محدودههای تقسیمات اداری- سیاسی انجام میگیرد.
2) بعد زمانی: از نقطه نظر بعد زمانی، از آنجایی که کشت محصولات کشاورزی در تمامی فصول امکان پذیر نیست، لذا کشاورزان میتوانند در فصولی که نیازی به آب ندارند و یا نیاز آنها حداقل میباشد مقداری از آب خود را در اختیار "بانک آب" قرار دهند تا ضمن بهرهگیری از سود بهره مالکانه، بانک آب بتواند نسبت به بهرهگیری اقتصادی از آن در کوتاه مدت برنامهریزی کند.
3) بعد حفاظت: در زمان خشکسالی، "بانک آب ایران" با بهرهگیری از ابزارهای پولی مانند نرخ بهره، قادر خواهد بود که در بخش کشاورزی، از کشت محصولات پرآبخواه جلوگیری کند. با این روش از کشاورزان میخواهد تا به جای کشت، حقابه خود را با حفظ مالکیت بر آن در "بانک آب" سپردهگذاری کوتاه مدت، میان مدت و یا بلند مدت کند تا ضمن حفظ آب در شرایط خشکسالی، دولت بتواند از این آب در فعالیتهای دیگر بهرهگیری کند و در عین حال وضعیت درآمدی کشاورز را نیز جبران کند. البته این رویکرد تنها باید در شرایط بحرانی مانند خشکسالی اتخاذ گردد و نباید منجر به تداوم عدم کشت و افزایش ناامنی غذایی گردد.
4) بعد سلامت: "بانک آب ایران" باید قادر باشد بهرهبرداران از آب در بخشهای مختلف اقتصادی (بخصوص صنعت و کشاورزی که با تمهیدات لازم حداقل آلودگی را در آب مصرفی به وجود میآورند) را با سیاستهای پولی و مالی مورد حمایت قرار دهد که در این خصوص نقش آفرینی سازمان محیط زیست و وزارتخانههای بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و جهاد کشاورزی میتواند راهگشا باشد.
5) بعد موضوعی: "بانک آب ایران" باید بر اساس طرح آمایش سرزمین منطبق با حوضههای آبریز، الگوی مناسب کشت منطقهای، الگوی مناسب توسعهی صنعتی، خدماتی، الگوی مناسب محیط زیست طبیعی و انسانی را مشخص کند تا سهم مناسب آب هر یک از فعالیتهای کشاورزی، صنعتی، شرب، خدمات و محیط زیست را بر اساس حسابداری و ممیزی آب، اسناد فرادستی و آینده پژوهی مرتبط با رشد جمعیت، نرخ رشد اقتصادی، امنیت غذایی و امنیت آبی تعیین کند و بر اساس آن سیاستهای پولی و مالی و حمایتی را در خصوص آب علیالخصوص در ارتباط با کشاورزی مشخص کند.
6) بعد تشویقی: "بانک آب ایران" میتواند با بهرهگیری از سیاستهای پولی و مالی، آب اضافی هر یک از فعالیتهای اقتصادی بویژه کشاورزی (که در اثر بهرهگیری از مدیریت مناسب در مزرعه و یا استفاده از تکنولوژیهای مدرن حاصل شده است) را خریداری کند و یا اینکه سپردهگذاری نمایند و از این طریق بانک آب هر حوضه میتواند نسبت به اولویتهایی که در آمایش سرزمین مطرح میباشد به برنامهریزی اقدام کند.
7) بعد توسعهای: "بانک آب ایران" باید عرضه و تقاضای آب را بر اساس سیاستهای پولی و مالی در هر یک از حوضههای آبریز به گونهای طراحی کند که ضمن حفظ حداقل آب برای حفاظت محیط زیست آن حوضهی آبریز، زمینه توسعه پایدار اقتصادی و اجتماعی آن حوضهی آبریز را بر اساس آمایش سرزمین فراهم کند.
8) بعد تعاملی حوضه آبریز: هر اقدامی که در زمینه مدیریت آب در حوضه آبریز در بخش کشاورزی انجام پذیرد ممکن است اثرات تعاملی بر روی سایر بخش ها داشته باشد. لذا "بانک آب" با بکارگیری ابزار دانش می تواند اثرات تعاملی مدیریت توامان عرضه و تقاضا در هر حوضه آبریز را با حکمرانی آب در نظر داشته باشد که نهایتا منجر به کنترل و محدود ساختن رشد تقاضای آب صنعتی و شرب گردد و در صورت تداوم تقاضا در سایر بخش ها با عنایت به طرح آمایش آبی سرزمین و محدودیت در عرضه آب، بانک آب می تواند به ورود و اشاعه تکنولوژی و نوآوری های مرتبط با آب در عرصه های مختلف اقتصادی و اجتماعی کمک کند.
9) بعد مردمی (نظام اجتماعی): یکی از ابزارهای لاینفک مدیریت توامان عرضه و تقاضای آب، تبدیل نمودن آب به کالایی اجتماعی است. در بانک آب می توان به دلیل افزایش ارزش اقتصادی آب در حوضه آبریز، حضور و نظارت مردمی را در زمینه آب افزایش داد. در حقیقت از آنجایی که به منظور تحریک افزایش مستمر در بهره وری آب در بخش کشاورزی از ابزارهای پولی و مالی در بانک آب استفاده می گردد، لذا آب باقیمانده هر کشاورز در حوضه را می توان در بانک آب، با حفظ مالکیت، سپرده گذاری نمود که منجر به بهبود و یا حفظ سطح درآمد کشاورز خواهد شد. از آنجایی که تداوم سود پرداختی به آن منوط به حفظ آب در حوضه است (همانند سپرده گذاری پولی در بانک که اگر پول وجود داشته باشد سود به آن تعلق می گیرد)، چنین فرایندی هم منجر به کشف و شناسایی چاه های غیر مجاز در حوضه آبریز خواهد شد و هم نظارت و مشارکت مردمی را در حفظ آب در حوضه افزایش خواهد داد و هم به منظور دستیابی به سود بیشتر حاصل از افزایش بهره وری آب، ورود و اشاعه تکنولوژی و نوآوری به عرصه کشاورزی و سایر بخش ها افزایش می یابد و هم حفظ تولید در بخش کشاورزی به منظور تحقق امنیت غذایی مورد توجه قرار می گیرد.
10) بعد دوران بحران: در زمان خشکسالی، بانک آب با بهره گیری از ابزارهای پولی مانند نرخ بهره، قادر خواهد بود که در بخش کشاورزی، از کشت محصولات پرآبخواه جلوگیری کند. با این روش بانک می تواند از کشاورزان بخواهد به جای کشت، حقابه خود را با حفظ مالکیت بر آن در بانک آب سپرده گذاری کوتاه مدت، میان مدت و یا بلند مدت کند تا ضمن حفظ آب در شرایط خشکسالی، دولت قادر به بهره گیری آن در فعالیت های دیگر باشد و در عین حال وضعیت درآمدی کشاورز جبران گردد. البته باید توجه داشت که این رویکرد فقط در شرایط بحرانی مانند خشکسالی باید اتخاذ گردد و نباید منجر به تداوم آن و عدم کشت و افزایش ناامنی غذایی گردد.
11) بعد آموزش، فناوری و بهره وری آب: از آنجایی که نقطه شروع اجرای فرایند جدید مدیریت توامان عرضه و تقاضای آب در حوضه های آبریز در شرایط بحرانی کمبود آب، افزایش بهره وری در آب مصرفی است لذا باید جهت آگاهی کشاورزان از این امر، موجبات آموزش چگونگی مدیریت آب کشاورزی و فناوری های کاربردی را برای اجرای موفقیت آمیز در عمل فراهم ساخت که این امر با پشتوانه صاحبان صنایع و بخش خصوصی قابل تحقق است. بنابراین بانک آب خود منجر به ایجاد ارتباط بین کارآفرینان و صنعتگران با کشاورزان خواهد شد که در این راستا دفاتر ارتباط صنعت و دانشگاه می توانند نقش آفرینی خوبی در این عرصه داشته باشند.
12) بعد تجارت آب: بانک آب می تواند منجر به بهبود فرایند تجارت آب عینی و مجازی بین مناطق داخلی و خارجی حوضه های آبریز گردد. به عبارتی بانک آب می تواند با تغییر در مصرف آب در فعالیت های با ارزش توامان بالاتر اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی منجر به تولید محصول یا خدمات بالاتر با همان میزان آب مصرفی در حوضه ی آبریز گردد و بدین گونه آب مجازی تولید شده برای مبادلات در حوضه های آبریز با حداکثر سازی در بهره وری آب است. از این رو بانک آب می تواند منجر به تغییر در الگوی کشت در بخش کشاورزی و همچنین الگوی تولید محصول و خدمات در حوضه آبریز گردد.
13) بعد کاربری اراضی کشاورزی: از آنجایی که بانک آب، ارزش خاص و ویژه ای به اقدام توامان افزایش بهره وری آب با حفظ تولید کشاورزی خواهد داد لذا فعالیت در بخش کشاورزی به ارزش اجتماعی و اقتصادی خاصی در میان مردم تبدیل خواهد شد و از آنجایی که کشاورز مادامی که به فعالیت کشاورزی مشغول است از سپرده گذاری آب خود منفعت کسب خواهد نمود، لذا تمایل به تغییر کاربری اراضی کشاورزی کاهش خواهد یافت و حتی می تواند در برخی حوضه ها که کشاورزی که دارای پتانسیل مطلوب است و طرح آمایش آب سرزمین آن را نیز تایید می کند روند محبوبیت فعالیت در بخش کشاورزی بهبود یابد. لذا بانک آب می تواند ضمن حفظ کاربری اراضی منجر به تسهیل و توسعه کشاورزی علمی گردد.
14) بعد بازار آب: بانک آب ضمن آنکه خود به عنوان دلال آب بین بخش های مختلف اقتصادی و غیر اقتصادی عمل می کند محرک بازار نوینی در حوضه آبریز برای تبادلات آب فی مابین مردم خواهد شد و از این طریق ارزش اقتصادی و اجتماعی آب افزون تر خواهد شد.
15) بعد عدالت آب: بانک آب می تواند عدالت مکانی بین بهره برداران آب در بالادست و پایین دست حوضه آبریز را ایجاد کند و از این طریق موجبات تعادل مکانی را فراهم سازد. علاوه بر آن بانک آب قادر است با برنامه ریزی زمانی تخصیص آب ( تولید بیشتر صنعت در زمستان که کشاورز نیاز آبی کمتر دارد و تولید کمتر در تابستان که بخش کشاورزی نیازمند آب است) موجبات عدالت زمانی را در فعالیت ها ایجاد کند.
16) بعد انعطاف پذیری سیستم آب: بانک آب قادر است با تغییر در سیاست های پولی ( انبساطی و انقباضی) و با بهره گیری هوشمندانه از آمایش آبی سرزمین منجر به تطبیق پذیری بهتر با تغییرات اقلیمی و تقاضای منطقه ای گردد که نسبت به وضعیت فعلی دارای انعطاف پذیری بیشتری است./
گفتنی است طرح اولیه ایده بانک آب ایران برای نخستین بار در گفت و گوی خبرگزاری کشاورزی ایران با خلیل کلانتری در پنجم اردیبهشت ماه 94 عنوان شد
دیدگاه تان را بنویسید