خوب و بد سدهای زیرزمینی از نگاه کارشناسان

مجری طرح ملی تحقیقاتی سدهای زیرزمینی بر این باور است که این سدها نجات بخش منابع آب کشور بوده و این تکنولوژی در آفریقا انقلابی ایجاد کرده است، اما مدیر مؤسسه پژوهشی راهبرد دانش پویا می‌گوید که به‌دلیل محدودیت‌های مکان‌یابی برای اجرای سدهای زیرزمینی، تکنولوژی ساخت این سدها در دنیا فراگیر نشده است. بنابراین سدهای زیرزمینی نمی‌توانند تامین کننده منابع آب کشور باشند.

سد زیرزمینی به سازه‌هایی گفته می‌شود که در مسیر حرکت آب‌های زیرزمینی ایجاد شده و جریان آب زیرزمینی را برای مصارفی خاص منحرف می‌کند. 19 دیماه سال گذشته بود که محمد حسین رفیعی مبادی، مدیرکل دفتر کنترل سیلاب و آبخوان‌داری سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری از احداث ۲۳ سد زیرزمینی در کشور خبر داده بود. وی گفته بود که به جز سدهای ساخته شده فعلی، 6 سد زیرزمینی دیگر هم در استان سمنان ساخته خواهد شد. به نظر می‌رسد نهضت ایجاد سدهای زیرزمینی در ایران آغاز شده زیرا به دنبال انتشار این خبر، فرماندار شهرهای مختلف با تصور اینکه نسخه علاج بخشی برای بی‌آبی مناطق تحت مدیریت خود یافته‌اند، خواستار اجرای چنین طرح‌هایی در مناطق مختلف ایران شدند. اما سئوال اینجاست که آیا ساخت سدهای زیرزمینی تبعات منفی برای منابع آب زیرزمینی کشور نخواهد داشت و یا اینکه اجرای این طرح‌ها، در سایر کشورهایی با نتایج مثبتی همراه بوده است؟

سد زیرزمینی عامل تحول آفریقا

میر مسعود خیرخواه زرکش، مجری ملی طرح تحقیقاتی سدهای زیرزمینی در گفتگو با «فرصت‌امروز» در پاسخ به پرسش‌های مطرح شده، می‌گوید: سدهای زیرزمینی در آمریکا، برزیل، هندوستان و شاخ آفریقا اجرا شده و اساسا مبنای تحول در آفریقا و ایجاد جنگل در آن منطقه، استفاده از تکنیک باتری خورشیدی و سدهای زیرزمینی بوده است.

وی ادامه می‌دهد: به دلیل سادگی این تکنیک و قیمت ارزان آن، مردم هندوستان بدون استفاده از کمک‌های دولتی به صورت داوطلبانه اقدام به اجرای سدهای زیرزمینی می‌کنند.

خیرخواه زرکش با اشاره به اینکه دولت نهم -در زمان وزارت محمدرضا اسکندری- بودجه‌های مناسبی به احداث سدهای زیرزمینی اختصاص داده است، بیان می‌کند: تخصیص بودجه به طرح ملی تحقیقاتی سدهای زیرزمینی در زمان وزارت خلیلیان متوقف شد زیرا چنین طرح‌‎هایی سیاسی نیستند و نمی‌توان روی آنها مانور تبلیغاتی داد.

وی پتانسیل ایران برای ساخت سدهای زیرزمینی را حدود سه هزار سد اعلام کرده و می‌گوید: هزینه ساخت سدهای زیرزمینی قابل مقایسه با سدهای رو زمینی بزرگ نیست. سه هزار سد زیرزمینی را با اعتبارات دو تا سه سد بزرگ می‌توان ساخت.

مجری ملی طرح تحقیقاتی سدهای زیرزمینی، به صفر رسیدن تبخیر و تعرق در سدهای زیرزمینی را یکی از مزایای این سازه‌ها معرفی کرده و عنوان می‌کند: در سدهای رو زمینی تبخیر یکی از معضلات جدی بوده و رسوبات 50 تا 60 درصد حجم مخازن را اشغال می‌کنند. در صورتی که رسوب برای سد زیرزمینی مشکلی ایجاد نکرده و مخزن سد را توسعه می‌دهد.

در حالی وی مدعی است که رسوب بخش عمده سدهای بزرگ را اشغال کرده و حجم مخزن سد را با مشکل مواجه می‌کند که محمد حاج رسولی‌ها مدیر عامل شرکت مدیریت منابع آب ایران اعلام کرده که سالانه فقط نیم درصد از حجم سدهای کشور با رسوبات پر می‌شود و مشکل رسوب‌گذاری بیش از حد، فقط در سه سد بزرگ کشور گزارش شده است.

خیرخواه مدعی است که سدهای زیرزمینی برای تغذیه قنات‌ها مناسب هستند. ضمن آنکه سد زیرزمینی در محل مصرف ساخته می‌شود و هزینه انتقال آب برای آن پرداخت نمی‌شود.

سدهای زیرزمینی تبخیر ایجاد می‌کنند

علی اصغر قبادی، مدیر کل دفتر بررسی‌های اقتصادی شرکت مدیریت منابع آب ایران بر خلاف خیرخواه که تبخیر را در سدهای زیرزمینی صفر می‎داند، بر این باور است که در صورت اجرای نادرست سدهای زیرزمینی، آب به سطح زمین نزدیک شده و تبخیر می‌شود. درحالی‌که قبل از احداث این سدها، تبخیر در حد صفر بوده است.

وی به «فرصت‌امروز» می‌گوید: با ایجاد سد زیرزمینی حق‌آبه افرادی که در پایین دست مسیر حرکت آب قرار دارند، مختل می‌شود. بنابراین اگر در اجرای چنین طرح‌هایی جامع‌نگری وجود نداشته باشد، ممکن است شاهد اقدامات ناشیانه‌ای باشیم.

قبادی به عنوان یک متخصص آب زیرزمینی عنوان می‌کند: سدهای زیرزمینی برای حاشیه کویرها که آب زیرزمینی وارد مناطق شوره‌زار شده و هدر می‌رود، مفید هستند.

وی تاکید می‌کند: سد زیرزمینی با سدهای بزرگ از نظر تامین آب قابل مقایسه نیستند. ممکن است کسی با احداث سد رو زمینی قصد داشته باشد آب را به داخل زمین نفوذ دهد. این اقدام درستی است و در آبخیزداری از آن استفاده می‌شود اما سد زیرزمینی جریان طبیعی آب در زیر زمین را برای استفاده‌ای خاص مختل کرده و حق‌آبه پایین دست را با مشکل مواجه می‌کند.

این کارشناس آب زیرزمینی اضافه می‌کند: سد زیرزمینی فقط در مناطقی باید ایجاد شود که ببینیم آبی هدر می‌رود و به طور طبیعی نمی‌توان از آن استفاده کرد. ایجاد این سد فقط در شرایط خاص توجیه دارد.

سد زیرزمینی جایگزین مناسبی برای سدسازی نیست

داوود رضا عرب، مدیر موسسه پژوهشی راهبرد دانش پویا هم به «فرصت‌امروز» می‌گوید: اگرچه با سدسازی مخالف هستم اما سدهای زیرزمینی جای سدهای بزرگ را نمی‌توانند بگیرند.

وی ادامه می‌دهد: سدهای زیرزمینی احجام خیلی کوچکی دارند و مکان‌یابی آنها نیز کار ساده‌ای نیست. به همین دلیل در دنیا توسعه نیافته‌اند.

این مدرس دانشگاه عنوان می‌کند: سدهای زیرزمینی فقط در مناطقی ساخته می‌شوند که سنگ کف داشته باشد و آب در زمین نفوذ نکند، سنگ کف هم باید فاصله زیادی با زمین نداشته باشد. حداکثر عمق سنگ کف باید 20 تا 30 متر باشد.

وی ادامه می‌دهد: طول سنگ کف هم نباید زیاد باشد زیرا احداث سد را غیر اقتصادی می‌کند. ضمن آنکه دانه‌بندی خاک هم باید به شکلی باشد که فضای خالی بین دانه‌های خاک وجود داشته باشد. در خاک‌های سنگین و رسی نمی‌توان سد زیرزمینی ایجاد کرد زیرا آب را جذب کرده و حرکت آب مختل می‌شود.

عرب با اشاره به احتمال زه‌دار شدن زمین می‌گوید: اگر آب در اثر ساخت سد به لایه‌های بالایی زمین راه یابد، گیاهانی که در بالای سد قرار دارند از بین می‌روند. همچنین اگر آب زیرزمینی رسوب داشته باشد، هزینه‌های ایجاد سد چندین و چند برابر می‌شود.

وی بر این باور است که نقاط زیادی در ایران برای احداث سدهای زیرزمینی وجود ندارد و حتی اگر این نقاط را پیدا کنیم، ممکن است از محل مصرف فاصله زیادی داشته باشند.

مدیر موسسه پژوهشی راهبرد دانش پویا اضافه می‌کند: انتقال آب از سد زیرزمینی به محل مصرفی که 50 تا 100 کیلومتر دورتر از محل احداث سد واقع شده، اقتصادی نیست زیرا در این سیستم نیاز به پمپاژ آب داریم اما در سدهای رو زمینی، انتقال با لوله و به سادگی انجام می‌شود./

لیلا مرگن - فرصت امروز

انتهای پیام

دیدگاه تان را بنویسید