فرهنگسازی الزامهای زنجیره تولید در صنعت طیور
امید امینی
رئیس گروه امور مرغ گوشتی دفتر امور طیور و زنبور عسل معاونت امور تولیدات دامی وزارت جهاد کشاورزی
در خبرها آمده بود: "معاون وزیر جهاد کشاورزی در امور تولیدات دامی سال 1394 را سال فرهنگسازی و رونق زنجیرههای تولید در بخش دام و طیور اعلام کرد." (خبرگزاری کشاورزی ایران (ایانا) - 16 فروردین 94)
بهنظر میرسد روند افزایش تولیدات طیور بهگونهای است که ادامه روند موجود و تبعیت از ساختار فعلی کسب و کار -که سنت چند دهه گذشته است- پاسخگوی توسعه پایدار این صنعت نبوده است، از این رو صنعت طیور کشور در آستانه ایجاد تغییرات مهمی قرار دارد که این تغییرات میتواند با دو هدف عمده طرحریزی و اجرا شود: نخست اینکه نیاز به ساختاربندی مناسب کسب و کار صنعت احساس میشود؛ زیرا ساختارهای سنتی با توجه به پیشرفت روزافزون تکنولوژی در زمینه تأمین، تولید و توزیع مرغ از یکسو و نیز پیشرفتهای مدیریتی در زمینه نحوه اداره بنگاههای فعال در صنعت مرغ، از کارآیی چندانی برخوردار نبوده و حتی در مواردی از آزادسازی ظرفیت بالقوه و نیز دستیابی به مزیتهای رقابتی ممانعت به عمل میآورند.
دومین هدف طرحریزی و اجرای تغییرات، دستیابی به توسعه پایدار همراه با رقابتپذیرتر کردن صنعت مرغ کشور است، بهگونهای که حجم تسهیلات بانکی و یارانهها از یکسو و نیز نگاه به صادرات و استفاده از ظرفیت موجود و توسعه یافته از سوی دیگر شکل گیرد. در صورتی که ساختار مناسبی برای کسب و کار در صنعت مرغ طراحی و اجرا نشود، عملاً توسعه ظرفیت در بخشهای مختلف صنعت با مخاطرات زیادی روبهرو شده و حتی میتواند ناپایداریهای شدیدتری را ایجاد کند. این ناپایداریها در کسب و کار به ورود و خروج افراد با تجربیات مختلف در صنعت مرغ منجر میشود و در نهایت ضرر و زیان به دولت و مردم را در پی خواهد داشت.
وضعیت صنعت طیور از حیث رشد تولید و وجود زیرساختها، موقعیت مناسب و قابل قبولی دارد، اما رشد در کیفیت تولید، همگام و همسو با رشد در سایر جنبهها نبوده است. وجود ظرفیت خالی قابل توجه در حلقههای تولید مرغ کشور، معضل بزرگی است که نمیتوان از آن چشمپوشی کرد؛ بهطوریکه با بهکارگیری این ظرفیت میتوان بدون سرمایهگذاری برای احداث واحدهای جدید، تولید را بهطور قابل ملاحظهای افزایش داد. ناهماهنگی میان حلقههای مختلف، نوسانات زیاد و وجود ریسک بالا در تولید، از دیگر مشکلاتی بهشمار میرود که آشکارا در صنعت وجود دارد.
از سوی دیگر، ساختار فعلی تولید مرغ در کشور و ماهیت زنجیره آن، زمینه ساز ظهور مشکلات پیشگفته شده است و بدون تغییر در ساختار کسب و کار، حل آنها امکانناپذیر بهنظر میرسد. علاوه بر این، تمرکز صنعت در سالهای اخیر بیشتر بر رشد و ارتقاء هریک از اجزاء صنعت بوده است و با وجود بهبودهای نسبی، این ارتقاء به بهبود زنجیره تولید منجر نشده است. بر اساس این دیدگاه، تمرکز بر سوددهی انفرادی حلقهها در حالت مجزا، تا اندازهای میتواند باعث بهبود عملکرد زنجیره تأمین شود و باقیمانده این بهبود در گرو تعاملات با لایههای قبلی و بعدی زنجیره است.
بهعنوان مثال: مزرعهای گوشتی ممکن است از فناوری پیشرفته و متخصصان کارآمد برای تولید استفاده کند و بدینوسیله فرآیند پرورش را تا حد مطلوبی بهبود دهد، اما همچنان بخش عمدهای از عملکرد فنی و مالی آن به ورودیهای مزرعه (جوجه یکروزه، دان، دارو و واکسن) و لایه بعد از آن (کشتارگاه) وابسته است. چه بسا ممکن است این مزرعه در پی وجود ریسک و تنش در ورودیها و خروجی خود، از صحنه تولید حذف شود. این مسئله محدود به مزارع پرورش نیست، بلکه برای سایر اجزاء صنعت نیز صادق است. در سالهای اخیر به مقوله "تعامل میان اجزاء زنجیره" کمتر توجه شده است و عدم تغییر در ساختار توسط تولیدکنندگان، اثر نامطلوبی بر کل صنعت به جای گذاشته است.
با توجه به موضوعات یادشده طرح پژوهشی "شناخت، تجزیه و تحلیل صنعت طیور با هدف تعیین ساختاری کارا و اثربخش برای کسب و کار" به کارفرمایی معاونت امور تولیدات دامی، نظارت مؤسسه پژوهشهای برنامهریزی و اقتصاد کشاورزی و اجرای دانشگاه علم و صنعت ایران در پنج فاز طراحی و انجام شد. در فاز نخست پروژه، ابتدا صنعت طیور ایران بررسی و در ادامه صنعت طیور چهار کشور آفریقای جنوبی، برزیل، تایلند و ترکیه از حیث ساختاری واکاوی شد.
شناخت اتمسفر صنعت طیور
شناخت اتمسفر صنعت از دیگر موضوعاتی بود که در فاز اول به آن پرداخته شد. در مطالعه اتمسفر، با شناسایی و کاوش در وظایف نهادهای اثرگذار بر صنعت، نحوه مدیریت و پشتیبانی صنعت و چگونگی هدایت حرکت جمعی بنگاههای کسب و کاری در رسیدن به اهداف تعریف شده برای صنعت مورد مطالعه قرار گرفت. همچنین نحوه تعامل نهادها با بنگاههای کسب و کاری و نیز تعامل نهادها با یکدیگر بررسی شد. تعداد بسیار زیادی از نهادهای اثرگذار بر صنعت شناسایی شدند که در هشت دسته نهادهای زیرمجموعه وزارت جهاد کشاورزی، سازمان دامپزشکی، نهادهای زیرمجموعه وزارت صنعت معدن و تجارت و اقتصاد، نهادهای مالی اعتباری و بیمه، نهادهای نظارتکننده، تشکلها، سازمانهای غیردولتی و سایر نهادها تقسیمبندی شدند. در این میان، وزارت جهاد کشاورزی، سازمان دامپزشکی و وزارت صنعت، معدن و تجارت بهدلیل بیشترین اثرگذاری بر صنعت، تمرکز غالب بر مطالعه این سه نهاد قرار گرفت. علاوه بر اینکه سیاستهای حمایتی و قوانین مصوب اثرگذار بر صنعت نیز شناسایی شدند.
نتایج مطالعه صنعت طیور کشورهای منتخب
مطالعه صنعت طیور کشورهای منتخب که با محوریت شناسایی ساختارهای تولید در این کشورها انجام پذیرفت، زمینه را برای مقایسه وضع صنعت طیور ایران با صنعت طیور این کشورها مهیا کرد. نتایج مطالعه این کشورها حاکی از آن است که ساختار تولید مرغ گوشتی در آنها بهطور عمده بهصورت یکپارچه عمودی و پرورش قراردادی (با تفاوتهای جزئی) است. کاهش ریسک تولید، انتقال دانش و فناوری به بخشهای مختلف، کنترل مؤثر بهداشت و بیماریها و ایجاد بستر مناسب برای صادرات از مهمترین مزایایی محسوب میشود که ساختار یادشده برای این کشورها به ارمغان آورده است.
با این وجود، این ساختار علاوه بر مزایای بسیار آن، محدودیتهایی هم داشته است. یکی از آنها افزایش درجه تمرکز بازار است. نکته مهم آن است که در کشورهای پیشگفته، شکلگیری این ساختارها توسط تولیدکنندگان صورت گرفته است. چنانکه در تایلند کارخانههای تولیدکننده خوراک و در برزیل کشتارگاهها، شروعکننده این حرکت بودهاند و دولتها تسهیلات و زیرساختهای لازم را برای سرمایهگذاری و ایجاد ساختارهای آن و نیز زمینههای صادرات را فراهم کردهاند.
شناسایی وضعیت فعلی صنعت طیور ایران و مقایسه آن با کشورهای یادشده، همگی گواه این است که تغییر در ساختار صنعت طیور میتواند از طرفی کارایی زنجیرههای تولید را به میزان محسوسی ارتقا بخشد و هزینههای نامطلوب و اضافی را به میزان مؤثری کاهش دهد و از طرف دیگر، در اثر بخشی زنجیرههای تولید و دستیابی آنها به اهداف مورد نظرشان نقش عمدهای داشته باشد.
تحلیل وضع وجود ساختارهای صنعت طیور
فاز دوم این پژوهش با هدف تحلیل وضع موجود ساختارهای صنعت طیور کشور طراحی شده است. در این مرحله با استفاده از اطلاعات جمعآوری شده در فاز اول و بهکارگیری ابزار مدلسازی و شبیهسازی مناسب، جنبههای مثبت و منفی ساختارهای موجود صنعت طیور کشور و مشکلات آن شناسایی، تحلیل و ارزیابی شده است. بدینمنظور، در فاز دوم با سمتگیری هدف فاز سوم پروژه (تعیین استوارترین و مناسبترین ساختار) و با در نظر گرفتن هدف نهایی پروژه در تعیین ساختاری کارا و اثربخش رویکرد استواری بهمنظور تحلیل ساختارهای موجود صنعت طیور انتخاب شده است. بر اساس رویکرد استواری، عدم قطعیتهای تأثیرگذار بر صنعت و همچنین معیارهای ارزیابی مشکلات ساختاری صنعت شناسایی و تعیین شدند.
رویکرد استواری با استفاده از ابزار مدلسازی و شبیهسازی، از سه جنبه اصلی مالی، رفتاری و واکنشی ساختارهای موجود را مورد بررسی قرار داده است. نتایج این بررسی، میزان تأثیر مشکلات ساختاری را بر گونههای ساختاری تحلیل کرده، به نحو مؤثری آنها را مورد ارزیابی قرار میدهد.
هدف از فاز سوم این پژوهش، ترسیم ساختار مطلوب صنعت طیور کشور و به عبارت دیگر انتخاب استوارترین و مناسبترین ساختار است. فعالیتهای این فاز بر مبنای دو بُعد اساسی پایهریزی شده است. بعد نخست، شناسایی استوارترین ساختار است که برای انجام آن از نتایج تحلیلهای فاز دوم استفاده شده است. در این فاز، با استفاده از معیارهای استواری شناسایی شده در فاز قبل، استواری انواع ساختارها با استفاده از یک رویکرد سه مرحلهای بر مبنای روش تصمیمگیری با معیارهای چندگانه TOPSIS، اندازهگیری شده است. بعد اساسی دوم، شناسایی مناسبترین ساختار برای صنعت طیور است. مناسبترین ساختار، ساختاری است که بتواند با وجود شرایط محیطی حاکم بر صنعت طیور، بهراحتی شکل بگیرد و پس از شکلگیری به مدت طولانی به حیات خود ادامه دهد. این تعریف با واژه امکانپذیری مطابقت دارد. مناسبترین ساختار صنعت طیور در واقع همان امکانپذیرترین ساختار آن است.
تعیین امکانپذیری ساختارها
بهمنظور تعیین امکانپذیرترین ساختار از مدل مانایی سیستمها (VSM) و مدل ارزیابی شرایط محیطی (PESTEL) استفاده شده است. ضمن آنکه معیارهای امکانپذیری بر اساس این مدلها با استفاده از دیدگاههای خبرگان صنعت و به کمک روش دلفی استخراج شده است. پس از این مرحله، میزان معیارهای امکانپذیری هریک از ساختارها، با استفاده از پرسشنامههایی توسط خبرگان صنعت تعیین شد.
ساختار مطلوب "پرورش قراردادی"
جمعبندی و ادغام نظرات خبرگان درباره امکانپذیری ساختارها، با استفاده از روش تصمیمگیری گروهی TOPSIS صورت گرفت. بدینترتیب مناسبترین یا همان امکانپذیرترین ساختار صنعت طیور نیز تعیین شد. جهت تعیین ساختار مطلوب (ساختاری که هم از نظر استواری در وضع مطلوبی باشد و هم از نظر امکانپذیری وضعیت مناسبی داشته باشد) نتایج وضعیت ساختارها از حیث استواری و امکانپذیری با یکدیگر ترکیب شده، با فیلتر نهایی نتایج، ساختار مطلوب صنعت انتخاب شده است. در فاز سوم پروژه، "ساختار پرورش قراردادی" بهعنوان ساختار مطلوب صنعت طیور کشور تعیین شد.
هدف از فاز چهارم این پژوهش، ارائه راهکارها و سیاستهای مورد نیاز بهمنظور دستیابی به ساختار مطلوب صنعت طیور کشور است. در این فاز، از نتایج مدلها و گزارش فازهای پیشین استفاده شده است تا چشمانداز، اهداف، شکافها، موانع و مشکلات دستیابی به اهداف، راهکارها و سیاستهای مورد نیاز بهصورت علمی شناسایی، طراحی و تدوین شوند. همچنین برای تأیید اعتبار نتایج این فاز، بهدلیل اهمیتی که نتایج فاز چهارم دارد، از دیدگاهها و پیشنهادهای خبرگان و صاحبان نظر در صنعت طیور به دفعات استفاده شده است. بهرهمندی از نظرات خبرگان در مرحله نهایی این گزارش از یک متد نظامیافته به نام NGT1 صورت گرفته است که قابلیت اخذ نظرات بهصورت منظم و قابل استفاده را دارد. در نهایت با هدف تغییر در ساختار کسب و کار صنعت طیور کشور بر اساس مطالعه انجامشده الزامات و راهکارهای لازم تدوین و نقشه راه ترسیم شد.
ویژگیهای ساختار مطلوب :
ساختار مطلوب صنعت باید دو ویژگی کلی داشته باشد: نخستین ویژگی، عملکرد مناسب ساختارها بهویژه تحت شرایط عدم قطعیت است. به عبارت دیگر، اگر قرار است صنعت طیور کشور ساختاری را انتخاب کند که در آیندهای نزدیک قصد نیل به آن را دارد، این ساختار باید از شاخصهای عملکردی مناسبی برخوردار باشد. شاخصهایی مانند بازده سرمایهگذاری بالا، انعطافپذیری مناسب تولید، قابلیت اطمینان بالا برای مصرفکننده نهایی و هماهنگی زیاد بین بخشهای مختلف تولید. همچنین ساختار مطلوب باید در مواجه با عدم قطعیتهایی که در صنعت رخ میدهد، دارای پایداری نسبی بوده و دچار تزلزل نشود. همانطور که در گزارش فاز دوم به تفصیل بیان شد برای بررسی این موضوع، تئوری استواری (Robustness) میتواند یک ابزار راهگشا باشد. با استفاده از اطلاعات بهدستآمده از تحلیلهای استواری ساختارها در فاز دوم و ادغام آنها بهصورت علمی میتوان به بعد (ویژگی) نخست ساختار مطلوب (استواری) دست یافت.
با این حال، عامل دومی هم در انتخاب یک ساختار مؤثر است و آن امکان شکلگیری و بقاء ساختار مورد نظر است. به عبارت دیگر، ساختاری که از لحاظ عملکردی بسیار مناسب باشد؛ اما با توجه به شرایط فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و سایر شرایط محیطی کشور، امکان شکلگیری و اجرا نداشتهباشد، نباید بهعنوان ساختار منتخب صنعت انتخاب شود. درحقیقت، صنعت طیور کشور برای انتخاب ساختار مطلوب، باید همواره دو موضوع را بهصورت همزمان در نظر داشته باشد: نخست عملکرد مناسب ساختار تحت شرایط عدم قطعیت یا استواری ساختار و دیگر سازگاری با محیط یا امکانپذیری ساختار./
دیدگاه تان را بنویسید