جنگل‌های 15 هزار ساله کردستان و ضرورت حفاظت تخصصی

بر اساس بررسی‌های دیرینه‌شناسی، جنگل‌های استان کردستان حدود 15 هزار سال قدمت دارند که اصلی‌ترین عنصر اساسی این جنگل‌ها درخت بلوط است.همچنین مراتع کردستان نیز خصوصیات منحصر به‌فردی دارد و می‌تواند به عنوان آشیان‌های اکولوژیکی و یک منبع با ارزش ذخیره ژنتیکی مورد توجه قرار گیرند که در این خصوص می‌توان مراتع سارال در دیواندره، سرشیو در سقز، شاهو در کامیاران و کوسالان در مریوان و سروآباد اشاره نمود. اما متاسفانه به دلیل عدم رعایت اقدامات حفاظتی این ذخایر زیست محیطی هم اکنون در معرض تهدید هستند...

کدخبر: 2189

جنگل‌ها و مراتع یکی از بزرگترین نعمت‌های خدادادی است که ضرورت حفظ و حراست از آن و نیز امانت‌داری برای نسل‌های آینده یکی از وظایف مهم و حیاتی برای همه انسان‌هاست.

اهمیت جنگل‌ها و مراتع از سه منظر تبیین شده‌است؛ ارزش بیولوژیکی (‌حفاظتی و زیستی‌)، ارزش اقتصادی (‌تولیدی‌) و ارزش اجتماعی (‌تفریحی و تفرجی‌) که از این میان ارزش و نقش حفاظت آن بیش از ارزش اقتصادی‌اش مهم و قابل توجه می‌‌نماید.

نقش جنگل‌ها و مراتع بر هر انسانی پوشیده نیست اما باید توضیح داد که اثرات مثبتی که جنگل‌ها و مراتع در تعدیل آب و هوای یک منطقه دارند، باعث اعتدال دمای هوای آن مناطق می شود.

از دیگر نقش‌ها می توان به حفظ آب، خاک و جلوگیری از فرسایش بادی و آبی اشاره کرد که عدم توجه به حفظ پوشش‌‌گیاهی منجر به هدر‌رفتن حجم عظیمی از خاک شده که در حقیقت سرمایه اصلی هر منطقه می‌باشد.

مرتع و جنگل در تغذیه آب‌های زیرزمینی تأثیر بسزایی داشته به طوری که ضربه‌های باران را خنثی می‌کند و از جاری شده سیل‌های ویرانگر جلوگیری کرده و علاوه بر آن در جلوگیری از آلودگی هوا و بهداشت محیط جنگل و مرتع نقش بسزایی دارد.

بنابراین سوای این موارد، جنگلها باید به گونه‌ای مدیریت شوند که از جنبه اکولوژیک، همیشه زنده و پایدار باشند تا بتوانند نیازهای اجتماعی، اقتصادی، اکولوژیکی، فرهنگی و روحی نسل‌های فعلی و آینده را پاسخ دهند.

گفتنی است مساحت جنگل‌های استان کردستان بیش از 373 هزار هکتار است.

جنگل‌ها:

جنگل‌های استان کردستان که بخش عظیمی از جنگل‌های غرب کشور و زاگرس شمالی را شامل شده که در حوضه آبریز رودخانه‌های سیروان و زاب و نیز شهرستان‌های بانه، سروآباد، مریوان، کامیاران و بخشی از سنندج گسترش دارد.

مساحت جنگل‌های استان بر اساس پوشش گیاهی استان که با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای لندست تهیه شده‌است 373 هزار و 327 هکتار می‌باشد که حدود 9/12 درصد از سطح کل استان کردستان را تشکیل می‌دهد.

این مساحت شامل؛ جنگل‌های انبوه در مقیاس 85 هزار و 704 هکتار، جنگل‌های نیمه‌انبوه 188 هزار و 890 هکتار، جنگل‌های تنک 95 هزار و 611 هکتار، بیشه‌زار 1021 هکتار، جنگل‌های دست‌کاشت 2100 هکتار می باشد.

بر اساس بررسی‌های دیرینه‌شناسی، جنگل‌های استان کردستان حدود 15 هزار سال قدمت دارند و اصلی‌ترین عنصر اساسی این جنگل‌ها بلوط می‌باشد.

« از نظر جنگل‌شناسی این جنگل‌ها جزو جنگل‌های تیپ مدیترانه ای، مناطق معتدل نیمه‌مرطوب به شمار می‌آیند. توده‌های انبوه جنگل‌های دانه‌زا بوده که اهمیت تاج پوشش آن‌ها در حفاظت آب و خاک بسیار با ارزش است و گونه‌های غالب این جنگل‌ها بلوط و پسته وحشی می‌باشد.»

دیرزیستی این جنگل‌ها حدود 800 تا 1000 سال است و رشد سالیانه متوسط کمتر از 6/0 متر مکعب در هکتار است اما بر اساس تجزیه و تحلیل آماری در چند سال گذشته حجم برداشت مصارف روستایی خیلی بیشتر از رویش سالانه جنگل‌ها برآورد شده‌است، به همین دلیل روز به روز از موجودی جنگل‌ها از نظر کمی و کیفی کاسته می‌شود.

آبخیزداری:

آبخیزها از‌جمله زیربنایی‌ترین تقسیمات جغرافیای طبیعی هستند که دربرگیرنده مجموعه‌ای پویا از جلوه‌های حیاتند. این پهنه شامل ارتفاعاتی است که برف و باران بر آن فرو می‌ریزد، نهرهایی که آن‌ها را هدایت می‌کنند، رودها و رودخانه‌یی که آن‌ها را جمع می‌کنند، خاک، گیاهان و رستنی‌ها، جانوران و

سایر موجودات زنده، سفره و منابع آب زیرزمینی و انسان‌هایی است که در آن زندگی می‌کنند، حفظ تعادل در این مجموعه طبیعی متضمن شادابی اجتماعات انسانی و کاهش بلایای طبیعی همچون سیل و خشکسالی است.

نزدیک به 3 میلیون هکتار حوزه‌های آبخیز در استان وجود دارد

استان کردستان دارای 5 حوزه اصلی آبخیز اصلی به مساحت 2 میلیون و 895 هزار و 135 هکتار می‌باشد ؛ حوزه سفید‌رود با بیشترین مساحت، معادل 37/84 درصد استان، شهرستان‌های دهگلان، دیواندره، بیجار و قروه را تحت پوشش خود دارد.

حوزه سیروان با 787 هزار و 858 هکتار معادل 21/27 درصد کل حوزه‌های استان همراه با حوزه زاب که 129 هزار و 639 هکتار مساحت دارد شهرستان‌های سنندج، مریوان، سروآباد، بانه و کامیاران را پوشش می‌دهد.

حوزه زرینه‌رود با مساحت 522 هزار و 271 هکتار معادل 24/18 درصد استان شامل محدوده شهرستان سقز می باشد.

و در نهایت حوزه کرخه با 49 هزار و 167 هکتار مساحت 7/1 درصد استان تنها بخشی از شهرستان کامیاران را در بر می‌گیرد.

گفتنی است دو حوزه فرعی سیمینه‌رود و قزلچه‌سو به ترتیب در داخل حوزه‌های زرینه‌رود و سیروان واقع شده‌اند.

وجود شرایط توپوگرافی و شرایط اقلیمی خاص با حجم تقریبی سالانه 14 میلیارد متر‌مکعب نزولات جوی، در کنار خصوصیات زمین‌شناسی و حضور انواع مختلف فرسایش آبی و همچنین واقع‌شدن بخش عمده‌ای از سرشاخه 5 حوزه آبریز کشوری در استان، بارزترین مشخصاتی است که استان کردستان را از نظر آبخیزداری به عنوان یکی از مهم‌ترین قلمروهای تولید آب و آبخیز کشور حائز اهمیت می‌کند.

استان کردستان و پتانسیل‌های بالای آبخیزداری:

وجود منابع آب فراوان آب در نیمه غربی و امکان بهره‌برداری و کنترل آن‌ها با اجرای طرح‌های آبخیزداری با عنایت به اهمیت توسعه باغداری را ایجاد می‌کند.

مشارکت فعال مردم حوزه آبخیز سیروان در اجرای طرح‌های آبخیزداری و حفاظت آب و خاک با توجه به پوشش گیاهی غنی و تنوع گونه‌ای استان، موجب تقویت فرهنگ غنی و دانش بومی آبخیزداری در منطقه اورامانات و حاشیه رودخانه سیروان شده‌است.

همچنین پتانسیل دشت های نیمه شرقی استان در زمینه تولیدات کشاورزی در نوع خود بی نظیر بوده به طوری که در حال حاضر این دشت ها با محدودیت برداشت آب‌های زیرزمینی مواجه شده‌اند و با عملیات پخش سیلاب می‌توان آب‌های زیرزمینی را احیاء کرد.

حفظ منابع‌طبیعی کردستان رونق صنعت‌گردشگری را به‌دنبال دارد

از اصلی‌ترین قابلیت‌های توسعه آبخیزداری می‌توان به وجود استعداد و پتانسیل‌های بالقوه در بخش منابع طبیعی اعم از جنگل، مرتع، آب و خاک به عنوان محور و ضامن توسعه پایدار در استان نام برد.

از جمله این پتانسیل‌ها می‌توان به برخورداری از قابلیت‌های گردشگری نسبتاً بالا با توجه به موقعیت ویژه طبیعی و قابلیت‌های زیست محیطی و نیز برخورداری از تنوع آب و هوایی و گیاهی مانند جنگل های زیبای بانه، مریوان و بخصوص دریاچه زریوار نام برد.

تولید قابل ملاحظه گیاهان دارویی و صنعتی در مراتع و گیاهان و میوه‌های جنگلی خوراکی و نیز امکان توسعه و گسترش آن‌ها از دیگر این پتانسیل‌ها می‌باشد.

علاوه بر موارد بالا قابلیت منابع طبیعی در افزایش عمر مفید سدها، کاهش هزینه‌ها و نیز ضامن بقای منابع فراوان آب‌های سطحی و زیرزمینی در نوع خود حائز اهمیت است.

سهم مراتع استان کردستان 5/1 درصد از مراتع کل کشور است

استان کردستان جایگاه اکولوژیکی خاصی داشته بصورتی که برخورداری از تنوع آب و هوایی، خاک و پوشش‌های نباتی مناسب وسایر مواهب الهی وطبیعی از امکانات بالقوه زیادی به ویژه در عرصه‌های منابع طبیعی تجدید شونده می‌باشد که با شناخت دقیق استعدادها و توان اکولوژیکی عرصه‌ها و با بهره‌مندی از اطلاعات به‌روز می‌توان نسبت به ترمیم برنامه‌ریزی‌های مبتنی بر توسعه پایدار در راستای حفظ و احیاء و توسعه این منابع اقدام نمود.

مساحت مراتع استان قریب به 3/1 میلیون هکتار می‌باشد که این پوشش مرتعی عمدتاً در قسمت شمال، شمال شرقی و جنوب رویش دارند.

از این میزان مرتع 437 هزار و 854 هکتار مراتع متراکم، 494 هزار و 212 هکتار مراتع نیمه‌متراکم و 362 هزار و 330 هکتار را مراتع کم‌متراکم تشکیل می‌دهد.

این مراتع در سطح استان خصوصیات منحصر به‌فردی دارد و می‌تواند به عنوان آشیان‌های اکولوژیکی و یک منبع با ارزش ذخیره ژنتیکی مورد توجه قرار گیرند که در این خصوص می‌توان مراتع سارال در دیواندره، سرشیو در سقز، شاهو در کامیاران و کوسالان در مریوان و سروآباد اشاره نمود.

در بررسی تیپ‌های مرتعی استان، جمعاً 31 تیپ مرتعی در قالب 4 گروه بزرگ گیاهی شامل گون‌ها، گندمیان، علفی‌ها و درختچه‌ای‌ها، تشریح شده است.

گروه گیاهی گون‌ها حدود 70 درصد کل پوشش رویشی مراتع استان را به خود اختصاص داده و سایر گروه‌های گیاهی موجود 30 درصد از مساحت رویشی مناطق مرتعی استان را در برمی‌گیرد.

غنای مراتع استان صرفاً شامل تولید علوفه بالا و زیبایی آن‌ها نیست بلکه گونه‌های علفی و کمیاب و بسیار با ارزش از نظر غنای ژنتیکی در مراتع استان وجود دارد که بعضاً هم رو به انقراض هستند.

حفظ منابع‌طبیعی و عدم تغییر کاربری اراضی لازمه توسعه آن است

لازمه توسعه استان کردستان در بخش منابع‌طبیعی سیاست های اجرایی اولویت‌داری است که ضرورت پیاده‌شدن آن‌ها را ایجاب می‌‌کند.

جلو گیری از تبدیل اراضی به سایر کاربری‌هایی که نهایتاً موجب تخریب طبیعت می‌گردد و در راستای توسعه پایدار نمی‌باشد، اعمال و تسهیل مالی، بانکی برای بهره‌برداران عرصه‌های مرتعی و جنگلی، تقویت و بیشتر اهمیت‌دادن به بیمه محصولات جنگلی و مرتعی ارتقاء میزان آگاهی مرتع‌داران و جنگل‌نشینان با ارائه آموزش‌های علمی و عملی از جمله راهکارهایی است که می‌توان با استفاده از آن از تخریب منابع‌طبیعی جلوگیری به عمل آورد.

از دیگر این راهکارها می توان به ساماندهی دامداران ساکن در عرصه‌های جنگلی و مرتعی، در جهت کاهش اتکاء دام به مرتع و جنگل، شناسایی پتانسیل جنگل‌نشینان و مدون‌ساختن دانش بومی آنان و تلفیق آن با شیوه‌های نوین علمی و لحاظ‌نمودن آن‌ها در تدوین طرح‌ها و برنامه‌های اجرایی به‌منظور مشارکت هر چه بیشتر اهالی در راستای رسیدن به اهداف مورد نظر اشاره کرد.

جایگزینی سوخت فسیلی به جای چوب به عنوان تأمین‌کننده سوخت روستائیان بویژه در مناطق جنگلی، کاهش کشت دیم در جنگل ها و مراتع و نیز توسعه جنگل‌کاری مصنوعی و احیاء و غنی‌سازی جنگل‌های طبیعی استان را می توان اقدامات مناسبی در حفظ و احیای مراتع و جنگل‌های استان دانست.

استان کردستان با داشتن منابع‌طبیعی مناسب و جنگل‌ها و مراتع غنی دارای توانمندی‌های قابل ملاحظه‌ای در زمینه تولیدات‌گیاهی جنگلی و مرتعی می‌باشد.چشمه ساران فراوان، رودخانه‌های خروشان خاک مستعد، هوای معتدل، جنگل سرسبز، مراتع گسترده، انبوه درختان، درختچه‌ها و گیاهان ارزشمند با تنوع ژنتیکی فوق‌العاده و گونه‌های خوراکی و دارویی و هزاران پدیده چشم‌نواز و روح‌انگیز از ثروت‌های خدادادی این خطه‌اند که فرهنگ غنی و دانش بومی مردم مسلمان استان پاسدار این امانت الهی است.

خبرنگار: مژگان وفایی/کردستان

انتهای پیام

دیدگاه تان را بنویسید