فیلم "گاو" از منظر جامعه شناختی
مرضیه برومند
مرضیه برومند (زاده ۱۷ خرداد ۱۳۳۰ در تهران) کارگردان، بازیگر و عروسک گردان ایرانی، کارشناسی هنرهای نمایشی از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران را دارد و فیلم هایی مانند مدرسه موش ها، شهر موش های 1 و 2 ، سریال آرایشگاه زیبا و... از آثار به نام اوست.
فیلم آغاز می شود و بر زمینه سایه - روشن، به تدریج سایه های یک مرد و گاو پدیدار می شود که در حرکت اند. محتوی و مضمون فیلم بر پیکر گاو و مرد تابانیده شده است. روح مرد و گاو در هم تنیده شده است و می رود که در سیر روایت، جدایی این دو از هم آغاز شود. آغازی که پایان خوشی است.
عناصر شناختی فیلم گاو: بلوری ها / دشمن، (...) و سنت، جامعه بسته روستایی، همبستگی و اتحاد اعضاء همه نشانه هایی هستند که ابعاد اجتماعی یک جامعه مکانیکی را بازنمایی می کند. جامعه ای که هنوز در بدوی و ابتدایی ترین صورت و حالت خود زندگی می کند و همبستگی مکانیکی شکل حاکم بر اندیشه این روستاست، روستایی که نماد اندیشه و اجتماع ایرانی است، ایرانی که هنوز در سلسله همبستگی مکانیکی گرفتار است. همبستگی مکانیکی همبستگی از راه همانندی است. در این نوع همبستگی افراد جامعه چندان تفاوتی با یکدیگر ندارند. افراد این جامعه هنوز تمایز اجتماعی پیدا نکرده اند، احساسات مشترک و مفهوم مشترکی از امر مقدس دارند. بدوی ترین آدم ها، آنهایی هستند که هنوز در هماهنگی کامل با طبیعت بسر می برند. انسانهائی که جهانشان هنوز همگون و تقسیم ناشده است و همچنان «کلّ» ماندهاند. انسان در جوامع بدوی هنوز بیگانه نشده است و بیگانگی را همچون انسان جدید طی نکرده است. آدمی در جوامع بدوی نسخهای بدلی از گستره طبیعت و هماهنگ با قوانین طبیعی به حساب میآید. قوانین اجتماعی موجود در این جوامع، برحسب قوانین طبیعی و هم شکل روابط موجود در طبیعت و سرشت طبیعی و غریزی آدم ها اتخاذ میشود، نه در ارتباط با دیگری و شخص.
انسان برای بیرون رفتن از جامعۀ مکانیکی و رسیدن به همبستگی ارگانیگی و تمایز باید بتوانند بیگانگی از طبیعت را احساس کنند. به عقیده هگل، رسیدن به خود و انسانیت و جدا شدن از غریزه حیوانی و طبیعت درون تنها از طریق بیگانگی است که اتفاق می افتد و ذهن به خودآگاهی و شعور می رسد. بیگانگی شرط لازم و به زبان دیگر، بهای خودشناسی است. زیرا «خود» فقط پس از دیگر شدن واقعی است.
الیناسیون یا "بیگانگی"، اصطلاحی است که از اعتقاد عوام در تفسیر بیماری جنون حکایت می کند. بدین معنی که معتقد بودند که جنون بیماریی است که از حلول جن در انسان ناشی می شود و عقل او را می برد و انسان را فاقد شخصیت انسانی خویش می سازد و در وی به جای خود او جن جانشین می گردد. دو کلمه مجنون(جن زده) و دیوانه(دیوزده) گواه آن است. انسان در این حالت بیگانه ای را به جای خود احساس می کند و خود را گم می کند و نوعی مسخ ماهوی در او پدید می آید.
اهالی روستا به مش حسن خبر می دهند که گاوش مرده است، ولی او از دست دادن گاو را در عینیت باور نمی کند و کم کم به استقبال این می رود که گاو از دست رفته را در ذهن خود جستجو کند، مش حسن از خود بیگانه شده و با روح گاو یگانه می گردد، بیگانگی اتفاق می افتد. به قول فویرباخ و فروید، اولین شکل ظهور از "خود بیگانگی" در چهرۀ حیوان پرستی یا همان "توتم" پدیدار می گردد. پرستش حیوان حکایتی است نه مربوط به قصه فیلم گاو و مش حسن که مربوط است به ناخودآگاه جمعی و تاریخ اساطیر. همراهی انسان و حیوان سرگذشت یک همراهی کهن است. از منظر روان شناختی همراهی حیوان با انسان، تجسم نیروی ناخودآگاه و غریزه اوست که فرد را در مسیر زندگی و کمالش یاری می کند.
یکی از اهالی روستا به زنی که برای ستاندن شیر، جامی به دست گرفته و پیِ شیر می رود، می گوید؛ (مش حسن گاوش را برده صحرا، توی این ده هم که یک گاو بیشتر نیست) . گاو مش حسن مال همه است و همه جماعت در پیوند روانی با گاو هستند. تصویر گاو در ناخودآگاه جمعی روستا جایگاه مهمی را دارد. کهن الگوی گاو فقط با مش حسن همراه نیست گاو مش حسن بازتاب تصویر کهن الگوی حیوان در ناخودآگاه جمعی اهالی روستاست. وقتی حیوان درون از آدمی جدا می-گردد شروع سوبژکتیویته آدمی را رقم می زند.
امیل دورکیم معتقد است که حیوان پرستی یا توتمیسم همان تجلی روح اجتماعی انسان هاست. توتمیسم totemism عبارت است از پرستش حیوانی که به سبب احساس گناه به خاطر کشتن پدر در ناخودآگاه جمعی بشر شکل می گیرد و به جای پدر مقدس قابل پرستش می شود. افراد یک قبیله حیوان مورد پرستش خود را شکار نمی کنند. حیوان وقتی که می میرد مانند عضو قبیله با عزت و احترام برایش عزاداری کرده، دفنش می کنند و وقتی که حیوان را می کشند این کار را طی مناسکی که شامل عذرخواهی و کفاره دادن است، انجام می دهند. به نظر دورکیم، جامعه بشری در فرایند طولانی تکامل، به وضعیت فعلی رسیده است و توتمیسم ابتدایی ترین و نخستین صورت ادیان است. به نظر دورکیم در جوامعی که خداپرستی وجود دارد، باید در مرحله ای قبل از خداپرستی، توتمیسم بوده باشد.
رادکلیف براون عقیده داشت که توتمیسم ساختی است که، شامل رابطه انسان ها با یکدیگر از یک طرف و رابطه انسان با محیط از طرف دیگر میشود. ارتباطی که در نظام های توتمی بین انسان و جانوران وجود دارد، به سبب آن است که آنها واسط بین طبیعت و نوع انسان هستند و در او ایجاد احساسات و عواطفی میکنند. مثلا پرنده، احساس نیاز به پرواز را اقناع میکند، و ماهی نیاز به شنا را برطرف میسازد. ارتباط افراد با این حیوانات از این کارکرد برخوردار است که آرزوها و نیازهای عاطفی و زیستی انسان را مرتفع میسازد.
موقعیت گاو در فرهنگ ایران باستان و اساطیر جایگاه بالایی دارد. گاو در اساطیر نماینده چهارپایان زمین و وجودی نخستین است، به عنوان یگان جامع و شخصیت آسمانی شده. در عین حال او چارپای زمینی است و هر چه در روی زمین گاو نامیده میشود جزیی از اوست. او وجودی نخستینی است که روزگاری در آغاز از سوی خداوند ویژهای به نام گئوش تشن ge.us.tasan یعنی آفریننده ی گاو پدید آمد.
گاو یعنی هستی. نکشتن و تقدیس گاو به سبب آن است که گاو سرچشمه کیهان است. «گاو» یک کهن نمونه است. گاو به غیر از برآورده کردن نیازهای مادی آدمی رفته رفته برای قبایل مقدس شده و درمقام بالاتر از انسان قرار گرفت و انسان ها نیز با استقبال و سپاس، تن به پرستش« گاو» نهادند.
محل تجمع روستا که خبرها رد و بدل می شود و همه گرد هم می آیند جایی است در کنار حوضی پر آب که به جای میدان یک منطقه و یا شهری می توان آن را به حساب آورد. حوض آب, عنصر طبیعت، دلیل نمادینی است که اهالی روستا را در محوطه اطراف حوض کنار هم جمع می کند. عناصر طبیعت هنوز قوی ترین نماد برای ارتباط و تعامل مردم روستا با یکدیگر است.
نمادها به افراد یک اجتماع کمک می کند که از انتخاب طبیعی و واکنش انفعالی دست بکشند و جهانی را که در آن زندگی می کنند فعالانه دخالت و ایجاد کنند. نمادها به آدمی کمک می کند از خوی غریزی و طبیعت درون خود دست بکشد و بتواند برای مسایل و مشکلات اندیشه و تفکر کند. در این میان، اصل واقعیت جانشین اصل لذت می گردد اصل واقعیتی که مرکب از تعقل و نمادها است و به جای یک مشت غرایز حیوانی و اصول طبیعی در انسان می نشیند. وقتی بیگانگی اتفاق می افتد اولین انرژی های اصل واقعیت آزاد می گردد که در تقابل با اصل لذت قرار می گیرند.
فیلم گاو حکایت وجودِ عشق و پرستش همراه ترس در آدمی است. به عقیده بسیاری از جامعه شناسان پرستش حیوان یا پدیده های طبیعی ریشه در برخی حالات روانی به ویژه "ترس" دارد. بنا به این دیدگاه توتم پرستی به مثابه نوعی اندیشه دینی اشاره به تلاش انسان در برقراری حس امنیت و ایمنی در اجتماع خود است.
در صحنه اول فیلم، مش حسن با شادی گاو را در دریاچه ای می شوید، با او حرف می زند، با او آب می خورد و عشق زیاد او را به گاو در این نما متوجه می شویم. در همین حین همزمان سه تا از بلوری ها را می بینیم که از دور ظاهر می شوند و در ادامه متوجه ترس و هراس مردم روستا نسبت به بلوری ها می شویم. بلوری، نماد دشمنان بیرونی روستا معرفی می گردد. ساختار غریزی و طبیعی یک روستایی که در چنبره اصل لذت گرفتار آمده است با بازتاب تصویری ددمنشانه از درون و بیرون همراه است. حکایت دد و دشمن مربوط است به ساختار و تمایلات روان که اصل لذت را مقدم بر اصل واقعیت در ذهن به حساب می آورد که در آن، تصویر امر کلی و کهن، توسط زخمِ واقعیت در حال از هم پاشیده شدن است.
در پایان داستان، وقتی مش حسن از دست سه هم ولایتی اش رم کرده و در دره سقوط می کند، مش اسلام و آن دو تای دیگر، هر سه همان صحنه سه بلوری را نمایان می سازد که در همانجا و با همان هیات سایه وار ظاهر شدند. بلوری ها که دشمن بیرونی نمایان می شوند می توانند به هیات دشمن درونی و خودی بازنمایی شوند که تداعی کننده همان ترس درونی است. ترسی که امنیت و اطمینان و سلامت روانی خود را در دین اجتماعی می جوید. دین و مذهبی که ابتدا در چهره توتم پرستی نمود یافت.
دیوانه روستا که نقشش را (عزت اله رمضانی فر) بازی می کند، نماد بی خردی و دیوانگی و بقیه اهالی روستا دارای خرد هستند. دیوانه ای که باید از او مراقبت و زندانی کنند تا وقتی مش حسن برگشت، قضیه مردن گاو را لو ندهد. دیوانه ای که قادر به حرف زدن و زبان نیست. فیلم گاو با وجود دیوانه روستا، بُعدی فلسفی تر می گیرد که فضای فیلم در ارتباط با مش حسن که مجنون می شود و دیوانه روستا در کل درباره لوگوسی است که وجود ندارد. لوگوس نوعی سامان عقلی را بر طبیعت هموار می کند. لوگوس پیوند بیداری آگاهی فردی و جهانی است. لوگوس روایتی است منطقی و عقلی که هیچگاه در هیئت موجود اساطیری، اسطوره یا میتوس ظاهر نمی گردد. لوگوس خردی است که غرایز را تحت کنترل درمی آورد. لوگوس در تقابل با میتوس یا اسطوره قرار می گیرد.
بررسی اسطوره، ذهن و مختصات یک ملت را فاش می کند. برخی از انسان شناسان اعتقاد دارند که اساطیر را باید در سایه وجوه آنیمیزم (همزادگرایی) animism تحلیل و تعبیر کرد، (animism) مقوله همزاد و جاندارانگاری که یکی از مهم ترین مبانی شکل دهندة بن مایه های اساطیری در فرهنگ های بشری است و ماحصل مکانیسم دفاعی انسانی، با رویکرد جمعی است که به عناصر طبیعی جهان پیرامون انسان، حیات و هویت فراطبیعی می بخشد./
دیدگاه تان را بنویسید