صادرات خدمات مهندسین کشاورزی، از رؤیا تا واقعیت
مجید ذوالفقاری - کارشناس زراعت و تحلیلگر کشاورزی
"به مناسبت 5 اسفندماه، روز مهندسی"
* آیا میدانید برنج مورد نیاز عربستان از مزرعه نیم میلیون هکتاری آن کشور در اندونزی تأمین میشود؟
سالروز تولد دانشمند فرزانه ایرانی خواجه نصیرالدین طوسی سالهاست بهعنوان "روز مهندسی" نامگذاری شده و شاهد برپایی مراسمهایی هستیم که البته مهندسان رشتههای کشاورزی طبق معمول کمترین سهم را از این آیینها و همایشها داشتهاند. واقعیت آن است که خواجه نصیر پیش از آنکه در ایران شناختهشده باشد در خارج معروفیت دارد و از دهها سال قبل در ممالکی مثل شوروی سابق یا کشورهای عربی مراسمی برای وی برگزار میشد. این مهندس ایرانی کسی بود که واقعاً حق مهندسی یا بهعبارت حق ناموس مهندس را بهجا آورد و با جمعآوری بودجه هنگفتی از مغولان وحشی و مردمی خیر، کتابخانه و رصدخانهای افسانهای بنیان نهاد که حتی در شرایط امروزی همچنین کاری دشوار است. امید است که ما با تأسی به این دانشمند بتوانیم با جدیت بیشتری به یکی از موضوعها و نیازمندیهای مهم بخش کشاورزی مملکت توجه بیشتری کنیم که همان مسئله توسعه صادرات خدمات فنی و مهندسی کشاورزی است. امید است با عنایت به مخاطرات موضوع کاهش شدید قیمت نفت بتوانیم به پتانسیلهای نهفته کشورمان توجه کنیم، کمااینکه در اوایل بهمنماه هم شاهد رونمایی از کتاب تاریخ پنجهزار ساله مهندسی ایران بودیم. امری که نشانگر آن است که کشورمان خواستگار دانش مهندسی جهان بوده است. اینجانب با توجه به مطالب فوق و با عنایت به تأثیرگذار بودن و پیشگامی خبرگزاری کشاورزی ایران (ایانا) در زمینه توجه به مباحث مربوط به مهندسیسازی کشاورزی ایران، بر آن شدم تا ابتدا با مرور تحولات یکساله اخیر، مبحث صادرات خدمات مهندسی و برخی پیشنهادات مطرحشده در این عرصه را مورد توجه و بازخوانی قرار دهم:
در سال 90 بود که خبری بر روی خروجیها قرار گرفت مبنی بر اظهارات مهرزاد خرد، ریاست وقت سازمان جهاد کشاورزی استان فارس که ایشان از عزم آن سازمان خبر میداد مبنی بر برنامه راهاندازی یک تشکل فراگیر صادرات خدمات فنی و مهندسی کشاورزی؛ البته این موضوع فقط در حد یک ادعا باقی ماند و پیگیری خاصی مشاهده نشد. باید بپذیریم که با تغییرات سریع اقتصادی و رقابتهای موجود لازم است همواره بنگاههای پیشرو در صدد کسب جایگاه برتر در عرصه اقتصاد بینالملل باشند و یکی از اهداف اعلامشده ریاست دولت یازدهم هم همین لزوم وارد شدن بخش کشاورزی ایران در عرصه رقابت بینالملل بوده است و یکی از ابزارهای مهم حضور در عرصه فراملی همین ایفای نقش پررنگتر صادرکنندگان خدمات فنی و مهندسی ایران است. در برنامه پنجساله پنجم نیز تصریح شده که در آخر برنامه کشورمان باید به 20 میلیارد دلار صادرات خدمات مهندسی در سال دست یابد، اما اکنون میتوان به پاسخ این پرسش رسید که در سال آخر برنامه وضعیت به چه شکل است!؟
البته درباره صادرات کالاها و فرآوردههای خام (با احتساب میعانات تجاری) شاهد جهشهایی بودهایم، اما در بحث صادرات مهندسی یا صادرات دانش مهندسی، جا برای کار واقعاً وجود دارد. در همین همسایگی ما کشور ترکیه طبق برآوردی صاحب بیش از 30 تا 50 میلیارد دلار صادرات خدمات مهندسی و فنی است، در حالی که کشورمان دارای استعدادهای برتری از آنها است و متأسفانه رتبه 83 جهانی ایران در رقابتپذیری جهان برازنده ما نیست.
خلاصهای از رویدادهای مرتبط:
یکی از جلسات نسبتاً پربار در زمینه مبحث صادرات مهندسی کشاورزی، نشست اواسط اسفندماه 92 در اتاق بازرگانی استان خراسان رضوی بود که درباره موضوع صدور خدمات به کشورهای همجوار ایران بهویژه عراق، افغانستان، تاجیکستان و... برگزار شد. در این جلسه شریعتی مقدم، ریاست اتحادیه زعفران و از فعالان مبحث صادرات این محصول به جلسه اخیر مسئولان آن منطقه با وزیر جهاد کشاورزی (در امر صادرات) اشاره کرد که در آن جلسه به مسئله افزایش بهرهوری بخش خصوصی و نیز تعدیل تعرفهها و عوارض در بخش صادرات توجه شده است و قطعاً با توجه به کمبودهای بودجهای و عدم تحقق بسیاری از تعهدات قبلی نیازمند روشها و سازوکارهای تازهتری بهویژه در راستای اشتغالزایی هستیم. در ادامه این نشست رئیس اتحادیه کشاورزان خراسان یکی از مشکلات موجود در مسیر صادرات را، فعالیت نکردن بخش زیادی از صنایع تبدیلی دانست. به عقیده وی، اگر فقط 30 درصد صنایع تبدیلی و فرآوری فعال باشد مشکلات نقدینگی تا حدی حل میشود. طبق اظهارنظر وی، طرح سردخانه و کشتارگاه دام ایرانی در لاهور پاکستان یک راهحل موفق برای فعالیتهای برونسرزمینی محسوب میشود.
همچنین یکی از اساتید ابراز عقیده کرد که برای توسعه صادرات مهندسی باید بازارهای هدف شناخته شود و از پتانسیلهای بازار لازم است استفاده کنیم و لزوماً باید از تجربیات پارکهای علمی و فناوری استفاده بود. در انتهای این جلسه هم ریاست سازمان نظام مهندسی کشاورزی استان به موضوع اعزام کارشناس و پژوهشگر به بازارهای هدف و استعدادیابی اشاره کرد و بر بحث رایزنی اقتصادی تأکید کرد. رویداد دیگر مرتبط با موضوع صادرات مهندسی، نشست هماندیشی بزرگان صادرکنندگان غیرنفتی با مسئولان عالی اقتصادی کشور در آبانماه 93 است که در این جلسه هرچند نکاتی اساسی مانند 1) لزوم هماهنگی بیشتر بین سازمانهای مسئول 2) تخصیص جوایز صادراتی یا وام تشویقی 3) کمک به شرکت در مناقصات خارجی 4) اعزام نمایندگان و هیئتها به خارج 5) ضمانتنامههای بانکی ارزان و تشویقات هوشمندتر و ابتکاری 6) عضویت در پیمانهای منطقهای تأکید شد، اما لازم به ذکر است که توقف پرداخت جوایز صادراتی در سال 89 باعث نصف شدن صادرات فنی و مهندسی شد.
در سال گذشته همچنین شاهد صحبتهای خوبی از شاهرخ رمضاننژاد، ریاست وقت سازمان نظام کشاورزی تهران بودیم که نوید تشکیل کمیته صدور خدمات فنی و مهندسی کشاورزی را داد و طبق گفته وی در کشورهایی مثل ارمنستان، تاجیکستان و... کارهایی مثل تولید نهال و تولیدات گلخانهای توسط ایرانیان از سالهای قبل بهصورت غیرمنسجم و بدون حمایت دولتی انجام میشد که نیاز به پشتیبانی وجود دارد. درباره مبحث صادرات خدمات و دانش مهندسی در سالیان اخیر نیز شاهد تشکیل چند انجمن و NGO و چند واحد دولتی بودهایم که گرچه مستقیم به موضوع صادرات مهندسی کشاورزی نمیپردازند، اما قطعاً در این باره علاقهمندیهایی وجود دارد و کارهایی بهصورت جنبی صورت میگیرد، اما میزان تعامل وزارت جهاد کشاورزی با آنان نامعلوم است.
اقتصاد و مهندسی مبتنی بر آب
فعالیتهای مهندسی که بر اساس آب و فاضلاب و انتقال و توزیع آب باشد، یک پروسه اقتصادی پردامنه محسوب میشود که گردش مالی آن در دنیا به صدها میلیارد دلار میرسد. کشورهای همسایه ما به میزان زیادی نیازمند دریافت خدمات مهندسی در پروسههای آبرسانی، تصفیهخانه و فاضلاب سدسازی، آبیاری تحت فشار، زهکشی، تغذیه مصنوعی، بارورسازی ابرها و... هستند. از سویی پروژههای تصفیه پسابهای صنعتی و خانگی در عراق و نقاط مشابه برای حفاظت از محیط زیست و مقابله با بیابانزایی و کنترل گرد و غبار بسیار ضروری است. طبق اظهار اخیر معاون وزیر نیرو، کشورمان در دو دهه اخیر به پتانسیلهای خوبی در صنعت سدسازی، تصفیهخانه و... رسیده است و پیمانکاران و مهندسان خوبی تربیت شدهاند که تاکنون در بیش از 70 پروژه در منطقه عراق، آسیای میانه، آفریقا و... مشغول به کار بودهاند و در سالهای اخیر صادرات بر پایه آب بین 50 تا 90 درصد کل صادرات مهندسی کشور را شامل شده است. ضمن آنکه این استعداد وجود دارد درآمد مجموعه صادراتی مذکور تا سطح 10 میلیارد دلار در سال هم افزایش یابد. به گفته مقام مذکور پتانسیل درآمد آموزش و توسعه نرمافزارهای مرتبط با صنعت آب و برق و فاضلاب از درآمد نفتی کشور کمتر نیست و عایدات هند از صنعت نرمافزار با عواید نفتی ایران مطابق است. همچنین درباره استفاده از انرژیهای نو بهویژه در کشاورزی و نقاط دورافتاده قطعاً جا برای کار در ممالک همجوار وجو دارد و اخیراً هم امارات اعلام کرد. در این باره حاضر است کمکهای مالی ارائه کند، البته باید بدانیم که در این میان رقبای ترک و یونان و چین هم بیکار ننشستهاند.
کشت برونسرزمینی
همانطور که در ابتدای این نوشتار به عرض رسید، بیش از 2.3 میلیون تن برنج مورد نیاز عربستان و برخی ممالکت عربی مجاور از یک سری زمین مرغوب 500 هزار هکتاری که در اندونزی خریداری شده تأمین میشود و البته مازاد آن گاهی فروخته میشود. این پروسه برای اندونزی هم مفید و اشتغالزا بوده (روزنامه اطلاعات سال 92) تا قبل از ماجراهای اوکراین قرار بود چند مزرعه دهها هزار هکتاری توسط چین در اوکراین احیا و به زیر کشت مکانیزه برود. این در حالی است که در کشور کمآب ایران شاهد هستیم که محصولات آبدوستی مثل هندوانه در حاشیه کویرها کاشت میشود و با مبالغ کمی صادر میشود و از سویی صدها هزار تن کنجاله سویا وارد میشود! در حالی که میتوان در کشورهای دیگر سویا کاشت کمااینکه در دهه 70 طرحی مطرح شد که در شمال ایران به جای برنج، چای کاشت شود و برنج از خارج وارد شود و آب مازاد به نقاط دیگر منتقل شود. این در حالی است که چای ارزان ایران در منطقه آسیا محبوبیت زیادی دارد. از ابتدای دولت جدید صحبتهای خوبی از سوی وزیر جهاد کشاورزی جدید و برخی مسئولان درباره کشت و کار برونسرزمینی مطرح شد و ظاهراً اخیراً هیئتی نیز به سرپرستی محمدرضا شافعینیا مدیرعامل مؤسسه جهاد استقلال به کشور غنا اعزام شده و توافقاتی مبنی بر کشت و کار هم انجام شده است. در هر حال اصولاً پتانسیل کشت و کار برونسرزمینی پتانسیل خوبی برای مهندسان ایرانی محسوب میشود و حتی امکان تولید گوشت قرمز، مرغ، ماهی در قفس و نیز تولید محصولات گلخانهای، انواع نهالهای آبدوست مثل چنار... تولید انواع بذر و پیاز تولید و جمعآوری گیاهان دارویی وجود دارد. لازم به ذکر است که برخی کشورهای شرقی ما مثل افغانستان و تاجیکستان حدود 10 تا 15 درصد مساحت کشورشان قابلیت کشاورزی دارد. حال در این ممالک بحرانزده کشتهای گلخانهای و هیدروپونیک و علوفه داخل سینی واقعاً یک ضرورت برای امنیت غذایی است و حتی امکان دریافت کمک نهادهای کمکرسان هم محتمل است و حتی از این طریق ممکن است بتوان برخی از مهاجران افغانی مقیم ایران را تشویق به بازگشت کرد.
سایر پیشنهادات پیش رو
واقعیت این است که وقتی در اینترنت برای یک سردرد یا سرماخوردگی صدها صفحه مطلب وجود دارد، برای مبحث صادرات مهندسی کشاورزی مطالب جالب توجهی یافت نمیشود و حتی در این زمینه کسی به خود زحمت نداده تا کتابی تهیه کند یا همایش برگزار شود؛ اما اینجانب در صدد برآمدم با بررسی برخی پیشنهادات پراکنده بزرگان و صاحبنظران، چند پیشنهاد قابل ملاحظه را به عرض برسانم، باشد که این موضوع فتح بابی باشد برای طرح نظرات کارشناسان دیگر:
1) مقابله با ریزگردها و فرسایش و بیابانزایی در ممالک همسایه:
خوشبختانه در 12 ماه اخیر میزان ریزگردها و گرد و غبار عربی تا حدود 30 درصد کاسته شده، گرچه در بهمنماه 93 برخی شهرهای خوزستان با مشکلات آلودگی روبهرو شدند و در سال گذشته حتی موضوع آلوده بودن ریزگردهای منطقه غربی به اورانیوم ضعیف هم مدتی مطرح شد، اما باید بدانیم که این مشکل بهصورت یک خطر پنهان همیشه وجود دارد و در اواخر دولت دهم صحبتهایی مبنی بر فعالیتهای شرکتهای مهندسی ایران برای کار مقابله با ریزگردها و بیابانزدایی در خارج مطرح شد و کار به جایی رسید که حتی قرار شد دهها شرکت درباره درختکاری و کارهای مربوطه در عراق فعال شود. همچنین قرار بود صندوق مشترک سرمایهگذاری محیط زیست بین ایران و عراق (با سرمایه 1.5 میلیارد دلار) تشکیل شود و در دولت یازدهم هم در جلسه شورای عالی احیا شده محیط زیست، بنا شد آییننامه مقابله با پدیده گرد و غبار به تصویب برسد، اما اصولاً در مبحث مقابله با گرد و غبار یک پتانسیل بزرگ پنهان و مغفول وجود دارد و آن اینکه موضوع آلودگیهای زیستمحیطی میتواند برای کشورهای مرفه و توریستپذیر مانند امارات و عربستان و... (جنوب) نیز دردسرزا باشد (شاید دیده باشید در صفحه اصلی سایت یاهو معمولاً اخبار آب و هوای دبی درج میشود) و لذا میتوان توقع داشت تا اعتباراتی در این باره قابل تحصیل و تهیه باشد. گفته میشود که در صندوق توسعه ابوظبی بیشتر از 800 میلیارد دلار سرمایه اعراب موجود است و طبعاً چنین پروسهای نیازمند کار بیشتر فعالان و مسئولان است و حتی ممکن است برای این موضوع لازم باشد تا از سوی NGOها و تشکلها و سایتها تبلیغاتی برونمرزی صورت گیرد و اگر همه کارها را رها کنیم و به این مباحث بپردازیم، کار عبث و اشتباهی نخواهد بود.
2) صادرات نرمافزارهای کشاورزی، دامی، غذایی، آب و...
در این زمینه در سطور قبلی هم اشاراتی داشتیم با توجه به ظرفیت رایانهای وسیع کشورمان که با آسمان برابر میکند (بهرغم سرعت کم اینترنت) و با عنایت به هوش و پیشگامی نرمافزاری ایرانیان که معمولاً در المپیادها حائز مقام میشوند، قطعاً استعدادهای خوبی درباره تولید صدور نرمافزارهایی در موضوعهای ذکرشده وجود دارد. در این باره حتی در سال گذشته توسط بانک توسعه صادرات اعتباری تشویقی هم اختصاص یافت، اما مشخص نیست از سوی مسئولان ادارات جهاد کشاورزی، آیا در این باره کار مؤثری صورت گرفته یا خیر؟
3) تولید کود و ورمیکمپوست در خارج
گفته میشود که یکی از فعالیتهای چین خرید و فرآوری ضایعات کشورهای دیگر است که به آن "طلای کثیف" گفته میشود. درباره ورمیکمپوست گفته میشود کود آلی یکی از فرآوردههای آن است و در ممالک پیشرفته تا 70 محصول مانند مواد آرایشی از پروسه ورمیکمپوست استخراج میشود. در برخی کشورهای همسایه شرقی نیز پتانسیلهایی برای ضایعات دامی و کود وجود دارد که میتوان در آنجا با نصب رآکتورهای ورمیکمپوست، کارهایی صورت داد.
4) استفاده از پولهای گرفتارشده ایران در خارج
میدانیم که بر اثر تحریمهای چند سال گذشته کشورمان که با تحریمهای سابق عراق برابری میکند، بیش از 90 میلیارد دلار از درآمدهای نفتی کشور در بانکهای خارج مسدود شده و ممکن است بخشی از آن به تاریخ بپیوندد و ممکن است بتوان در ازای فعالیتها یا مهندسان ایرانی در خارج از این مبالغ و حسابها استفاده شود و یا از این موجودیها برای ضمانتنامه یا LC و پشتوانه مالی شرکتهای ایران بهرهگیری شود.
5) تشکیل اتاق فکر با حضور مقامات جهاد کشاورزی
متأسفانه پیمانکاران ایرانی معمولاً از نداشتن پشتوانه قوی بانکی و بیمهای و هزینههای بالای ضمانتنامهها گلهمند هستند در این باره تشکیل اتاق فکرهایی با حضور مقامات مالی و صاحبنظران در وزارت جهاد کشاورزی مفید خواهد بود.
6) تولید یا بازتولید در خارج
میدانیم که کشورمان با تحریمها و کارشکنیهایی روبهرو است. از سویی بهعلت عدم عضویت ایران در WTO و پیمانهای منطقهای و برخی اتهامات و ایراداتی که به محصولات کشاورزی ایران گاهی وارد میشود (مانند آفلاتوکسین و...) ممکن است بتوان عملیات بستهبندی و فرآوری در کشورهای مقصد یا همپیمانان آنها انجام شود و گواهی مبداء تعویض شود. مثلاً اگر کالایی در عراق یا لبنان بستهبندی شود، مجوز توزیع میان اعراب را خواهد داشت و از این طریق ممکن است از پدیده خامفروشی برخی محصولات مانند گیاهان دارویی هم کاسته شود.
7) شرکت مؤثرتر در نمایشگاههای خارجی
یکی از خواستههای مهم صادرکنندگان خدمات، امکان عرضه و تبلیغ کالا در خارج است. بسیاری از شرکتهای خدماتی و فنی کشورهای در حال توسعه از حمایتهای نمایشگاهی و یارانههای تبلیغی دولتهایشان برخوردارند؛ لذا شایسته است برای شرکت مهندسین صادرکننده خدمات در نمایشگاههای خارجی، غرفههایی تدارک دید یا به آنها کمک کرد به شکل کنسرسیوم در آنجا حضور یابند و نیز برای شناسایی بازارهای هدف، اعزام بازاریان و خبرآوران از خواستههای فعالان این حرفه بوده است.
8) نیاز به بانیگری اولیه
یکی از کارکردهای مهم بخش دولتی که تاکنون مغفول مانده بانی شدن و کارآفرین اولیه (و نه بنگاه داده) است. در خیلی از کارها، راهاندازی اولیه یک بنگاه اقتصادی و مارکتینگ و استارت اولیه، کلید اصلی کار محسوب میشود.
در سالهای اخیر از سوی سازمان نظام مهندسی کشاورزی کشور بیش از دوهزار و 600 شرکت فنی و مهندسی ساماندهی شده است؛ لذا اگر در بحث صادرات مهندسی هم چند شرکت و یا تعاونی فراگیر دانشبنیان از سوی تشکلهای دولتی یا نظام مهندسی راهاندازی شود و بعد بهصورت سهامی واگذار شود، میتوان به یک فعالیت مقتدرانه و فراگیر امید داشت. یا میتوان ترتیبی داد شرکتهای موجود فعال بهصورت کنسرسیوم فعالیت کنند، زیرا در شرایط تجارت خارجی فعلی کارهای پراکنده و خرد تأثیر کمی دارد.
در پایان، جا دارد گفته شود از آنجایی که خبرگزاری کشاورزی ایران (ایانا) طبق اذعان برخی از نمایندگان مجلس دلسوزترین نهاد اطلاعرسانی مملکت برای کشاورزی ایران است، این توقع را از این بنگاه خبری داریم که درباره مبحث صادرات خدمات فنی و مهندسی کشاورزی بانی تشکیل یک همایش مفید یا ایجاد یک اتاق فکر فعال شود./
D-931126-01
دیدگاه تان را بنویسید