ترویج بینش ترویجی
مهدی عبداللهی
کارشناس ارشد زراعت
در حال حاضر بخش کشاورزی و منابع طبیعی به دلیل داشتن نقش حیاتی در تأمین غذای مورد نیاز کشور و تحقق امنیت غذایی یکی از مهم ترین بخش های اقتصاد کشور محسوب میشود. این بخش به لحاظ توانمندیهای قابل توجه در منابع و عوامل تولید از جمله اراضی مستعد کشاورزی، اقلیمهای متنوع آب و هوایی، منابع طبیعی تجدید شونده شامل جنگلها و مراتع و ذخایر غنی ژنتیکی توانسته است جایگاه مناسبی در اقتصاد کشور کسب نموده و نقش موثری در تشکیل تولید ناخالص داخلی، افزایش صادرات غیرنفتی و اشتغال نیروی کار کشور ایفا نماید. طی سی سال گذشته افزایش تولید انبوه محصولات کشاورزی گر چه بخشی از نیازهای جمعیت رو به رشد را برطرف نموده است، اما امروزه مشخص شده است که تکنولوژی مدرن به علت استفاده بیرویه از منابع منجر به فرسایش منابع طبیعی شده است. تخریب محیط زیست و در نتیجه تخریب و تبدیل اراضی جنگلی به زمین های زراعی فرسایش خاک و آلودگی آب ناشی از بهرهبرداری بیش از حد و بی رویه از مواد شیمیایی و ضایعات و فاضلابهای کشاورزی ابعاد فوق العاده وخیمی به خود گرفته است. از سوی دیگر با توجه به محدودیت منابع آب در کشور، توجه بیش از پیش به بحث صرفه جویی و کاهش هدر رفتن منابع آب در بخش کشاورزی به عنوان بزرگترین هدر دهنده آب کشور ضروری است. در این راستا نباید فراموش کنیم، اصلاح الگوی مصرف بحثی کلان و زیربنایی است و اجرای دقیق آن در تمامی سطوح کشاورزی ایران، نه تنها به حفظ ذخایر ملی و منابع ارزشمند کشور کمک کرده بلکه آن را برای نسلهای آتی نیز حفظ خواهد نمود. منابع آب و خاک نقش عمدهای در توسعه پایدار ایفا میکنند و بهرهبردارای مناسب از آنها، نقش مهمی در قدرت، رفاه، امنیت و پایداری جوامع دارند. این امر مستلزم آن است که بهرهبرداران مختلف این منابع از آگاهی، اطلاعات، مهارت ها و آموزشهای لازم در این زمینه برخوردار باشند.
توسعه منابع انسانی و انتقال فناوری، یکی از مهم ترین عوامل دستیابی به توسعة کشاورزی و روستایی است. از طرفی، ابزار اصلی انتقال سریع دانش و اطلاعات به کشاورزان، روش های ترویجی است که توسط نهاد ترویج کشاورزی به منظور تغییرات مطلوب در دانش و مهارت کشاورزان، مورد استفاده قرار میگیرد. در نظام و تشکیلات وزارت جهادکشاورزی، متولی اصلی انتقال دانش و مهارت و همچنین تغییر بینش و نگرش ها در جوامع روستایی بخش ترویج است. که در طول سال های فعالیت ترویج طراحی و مورد اجرا گذاشته شدهاند. برای افزایش بهرهوری و تسریع در دستیابی به اهداف مورد نظر فعالیت های ترویجی باید اولاً مناسبترین روش ها یا ابزار استفاده شود و ثانیاً این ابزار و روش های انتخاب شده به نحو کاملاً صحیح مورد استفاده واقع شوند. عدم توجه و دقت در هر یک از دو مورد مذکور، یا دستیابی به اهداف را غیر ممکن میسازد و یا باعث صرف هزینه و اتلاف وقت بیشتر خواهد شد. فقدان و یا ضعف فناوری لازم برای بسیاری از نظام های زراعی، از سوی بسیاری از صاحبنظران بعنوان یکی از نتایج و پدیدههای حاصل از ضعف ارتباط بین محققان، مروجان و کشاورزان قلمداد گردیده است. تطابق دانش فنی و روش های مورد توجیه با شرایط بهرهبرداران در هر منطقه، یکی از مسایل مهم در افزایش تولید و توسعه کشاورزی است. فناوری و نوآوریهای بخش کشاورزی، غالباً حاصل از یافتههای تحقیقاتی است که با روشهای مختلف ترویجی بهرهبرداران معرفی میگردد. روش های سنتی مورد عمل در این فرایند شامل کلاس های آموزشی، بازدیدهای ترویجی و مزارع نمایشی بوده است. دکتر «ناب» در سال 1903 استفاده از مزرعههای نمایشی را به عنوان یک روش آموزشی ترویجی و مؤثر در تغییر روش های تولیدی بهرهبرداران ابداع نمود. به اعتقاد وی، مشاهده واحدهای بهرهبرداران که توسط ایستگاههای تحقیقاتی و دانشکدههای کشاورزی با هزینه دولتی ایجاد شده، نمیتواند انگیزه کافی برای پذیرش شیوههای نوین و مدیریت پیشرفته برای بهرهبرداران داشته باشد. استفاده از رهبران محلی و کشاورزان پیشرو نیز در برنامههای ترویجی با اهدافی از قبیل الگو سازی برای سایر کشاورزان و تولیدکنندگان و استفاده از آنان به منظور اشاعه نوآوری های سودمند و همچنین اطلاعرسانی ترویجی در اکثر کشورها معمول بوده و در کشور ما نیز در برنامههای ترویجی همواره جایگاهی برای ایفای نقش ترویجی این افراد در نظر گرفته میشود. از جمله این افراد، تولیدکنندگان نمونه روستایی در بخش کشاورزی و منابع طبیعی هستند که با برخورداری از مهارت فنی و جایگاه اجتماعی میتوانند نقش ارزندهای در پیشبرد اهداف نظام های ترویجی داشته باشند.
در ایران از سال 1371 خورشیدی که ساختار تشکیلاتی سازمان ترویج، آموزش و تحقیقات کشاورزی (تات) در ستاد مرکزی و مراکز استان ها تشکیل شد، فلسفه کار بر این اساس قرار گرفت که مناسبات سازمانی و کارکردهای مشترکی بین تحقیقات و ترویج در نظام دانش و اطلاعات کشاورزی به وجود آید؛ به این معنا که گروهی به عنوان محقق، به مطالعه و بررسی راهکارهایی برای ارتقای سطح کشاورزی و در نهایت، افزایش میزان تولیدات کشاورزی بپردازند و گروه دیگری به عنوان مروّج، برای انتقال یافتههای تحقیقاتی گروه اول به کاربران نهایی این تحقیقات یعنی کشاورزان، راهکارهای مناسبی را شناسایی کرده و به کار بگیرند. امید بوده است که نتیجه نهایی فعالیت این دو گروه نیز در افزایش عملکرد محصولات و ارتقای کشاورزی کشور، نمود خواهد یافت. ولی با همة این تدابیر، هم اینک بسیاری از پژوهشگران و صاحبنظران ترویج، ارتباط میان تحقیق و ترویج را در ایران منفی ارزیابی میکنند. این معضل همواره یکی از گرفتاریهای بزرگ نظام دانش و اطلاعات کشاورزی در ایران بوده است که در گزارش محققان بیشتر کشورهای در حال توسعه، دیده میشود.
روش ها و پروژههای جدیدتری شامل پروژههای تحقیقی ترویجی، تحقیقی تطبیقی، روز مزرعه، هفته انتقال یافتهها و مشارکت کارشناسان ترویج در طرحهای تحقیقاتی نیز که از سابقه کمتری برخوردارند طراحی و مورد استفاده قرار گرفتهاند که در این پروژه ارتباط بین محققان، مروجان و بهرهبرداران مستحکمتر شده است. هدف اصلی در این پروژهها علاوه بر تسریع در ابداع، انتقال و گسترش فناوری و یافتههای تحقیقاتی، تعیین انطباق و سازگاری یافتهها با شرایط اقلیمی و وضعیت اقتصادی- اجتماعی تولیدکنندگان بخش کشاورزی است. ارزشیابی و بررسی اثربخشی پروژهها یکی از ابزارهای مدیریتی است که در روند بازنگری، اصلاح و تکمیل روشها مؤثر است. یکی از این روشهای نوین در آموزش کشاورزان، مدرسه در مزرعه یا F.F.S ((Farmers Field School است. این روش کاملا به صورت مشارکتی به همراه کشاورزان در طول یک فصل زراعی در محل مزرعه برگزار میگردد. اصطلاح مدرسه در مزرعه برداشتی از یک عبارت اندونزیائی (سکولالاپانگان) است که دقیقاً به معنی مدرسهای است که در مزرعه تشکیل میگردد. این روش آموزشی در اواخر 1980 میلادی نخستین بار در اندونزی اجرا شد. در روش های آموزشی قدیم، معمولا آموزش در کلاس ها مساجد، حسینیه ها برگزار میشد و یک نفر به عنوان استاد مبحث مورد نظر را مطرح و کشاورزان دعوت شده تنها شنونده بودند؛ در صورتی که در F.F.S آموزش در محل مزرعه برگزار میشود و علیرغم حضور تسهیلگر، کارشناس، محقق و کشاورز، متکلم وحده وجود ندارد و استاد کلاس همان مزرعه است. در این شیوه تجربه و علم در هم میآمیزد، لذا از تأثیر فوق العادهای برخوردار است. از اثرات خوب مدرسه در مزرعه این است که کشاورزان حاضر در این گروه وقتی در تمام مراحل کشت و کار حضور داشته و بصورت گروهی تصمیم گیری کردهاند و حتی در بعضی موارد آزمایش های مقایسهای انجام میدهند (مثلاً تأثیر مقادیر مختلف یک کود در رشد گیاه مورد نظر) و نتیجه حاصل را در مزرعه شخصی خود اجرا میکنند، در پایان دوره هر کدام به یک مدیر مزرعه تبدیل میشوند و تجربیات و معلومات خود را به سایر کشاورزان که در این گروه حضور نداشتهاند انتقال داده و ترویج مینمایند.
توضیح این مطلب ضروری است که اجرای شیوه F.F.S باید براساس شرایط اجتماعی اقتصادی - فرهنگی هر منطقه منطبق باشد تا به موفقیت دست یابد و تنها در این صورت است که ضمن کاهش مصرف سموم و کودهای شیمیائی، موجب حفظ محیط زیست، کاهش هزینهها و افزایش درآمد کشاورزان نیز خواهد شد. از این رو، یک عامل اساسی در انتقال موفق یافتههای طرحهای تحقیقاتی، استفاده از شیوههای مؤثر و کارآمد ترویجی است که با تلفیق دانش بومی، سبب ارتقای دانش و مهارت آنان و افزایش ضریب اطمینان موفقیت گردد. تعامل چندگانه بین تحقیق، ترویج، آموزش و نوآوری در تولید که منجر به پیدایش یک نظام دانش کشاورزی میشود، نیازمند تغییر مناسب در دانش، بینش، نگرش و رفتار تمام کسانی است که در فرآیند توسعه روستایی و کشاورزی دخیل هستند. فناوری اطلاعات و ارتباطات نقش کاتالیزوری مهمی ایفا میکنند، اما تکمیل و تسریع این فرایند نیازمند محققان، مروجان، آموزشگران، کشاورزان، سیاستگذاران و برنامهریزان خردمند، آگاه و متعهد است و تنها در این صورت میتوان به استفاده بهینه و مناسب از دانش و فناوری نوین در پاسخ به فرصت ها و چالش های جدید، امیدوار بود./
دیدگاه تان را بنویسید