انقلاب جدید کشاورزی؛ واقعیتهای جدید، انگارههای جدید
آرتور بارِرا
مترجم: علیاصغر کلباسی اصفهانی( رییس گروه توسعه سرمایه گذاری و صدور خدمات فنی مهندسی دفتر روابط امور بین الملل و سازمان های تخصصی)
خلاصه:
دنیای کشاورزی در جریان یک دگرگونی جدید پارادایم فناورانه است که بسیار متفاوت از انقلاب سبز است. توسعه این پارادایم توسط انقلابهای "زیستی"، اطلاعاتی" و "نانو" و تقاضاهای جامعه و بازار هدایت میشود.
انقلاب کشاورزی قرن بیستویکم عمیقتر و دور از دسترستر از انقلاب قبلی است. این مورد یک انقلاب سازمانی از مدیریت دانش و همگرایی بین فناوریها بهشمار میرود. یکی از آثار این انقلاب جدید، رشد قابل توجه در ظرفیت بخشها برای ایجاد ثروت است.
این مقاله قصد دارد به ترسیم هویت این پارادایم جدید از توسعه فناوری و نوعی از کشاورزی که در حال شکل گرفتن است، بپردازد.
انگاره انقلاب سبز
پارادایم فناورانه انقلاب سبز عبارت بود از تولید جامعه صنعتی و تولید انبوه غذا (Food Fordism). این انقلاب به راه مشخصی از درک نوگرایی و اعتلای نوسازی پیوند خورده است، زیرا این پارادایم در فضایی عقلانی توسعه پیدا کرده که در آن روی مدلی از نوگرایی بهعنوان تنها راه ایدهآل برای تحقق آن، تأکید شده است. انقلاب سبز در زمانی اتفاق افتاد که نوع بشر، ایجادکننده ریسکهای جدید بود، اما نسبت به آنها آگاهی نداشت و از این رو در مواجهه با آنها شکست خودر.
نوآوری فناورانه/ COMUNICA
این پارادایم منتهی به راه ویژهای برای شناخت و انجام کشاورزی، درک نوگرایی و اندازهگیری عملکرد بخشی، همراه با چارچوبی ویژه از ساختار بخشی شد. مشکل کلیدی فناوری انقلاب سبز عبارت از افزایش محصول در هکتار (عمدتاً محصولات گندم، برنج و ذرت) بهمنظور مبارزه با گرسنگی، بهویژه در کشورهای آسیایی بود.
اگرچه افزایش در تولید در دهههای 1960، 1970 و 1980 درباره محصولات بیشتر محقق شد، اما مرزهای کشاورزی و آب از عوامل محدودکننده نبودند. رشد محصولات طی این دههها در آمریکای لاتین مثالی است که نشاندهنده این موضوع است. همچنین عوامل خارجی محیطی که بهدلیل استفاده بسیار از کودها و مواد شیمیایی کشاورزی برای کنترل آفات و بیماریها عمومیت یافته بود نیز جزو محدودیتها نبودند.
معضل فناورانه با یک چارچوب نهادی بر اساس تحقیقات عمومی، توسط گروه مشاور در تحقیقات کشاورزی بینالمللی (CGIAR) که تسهیلکننده انتقال حجم بسیاری از توده ارثی در سطح جهانی بود، مرتفع شد. همانگونه که فائو (در سال 2004) بررسی کرده است، جریان بینالمللی توده ارثی تأثیر گستردهای روی سرعت و هزینه برنامههای توسعه سیستمهای تحقیقات کشاورزی بینالمللی داشته است.
انقلاب سبز منجر به توسعه شکلی از کشاورزی شد که بهشدت وابسته به پیشرفت فناوریها بود، مانند واریتههای پرمحصول که از طریق توسعه ژنتیکی متعارف فراهم شده بود، استفاده گسترده از دادههای فناورانه مانند کودها و مواد شیمیایی کشاورزی که جریان ظرفیتهای واریتههای جدید و بهکارگیری منطق اقتصادی تحلیلهای هزینه - فایده از طریق افزایش بهرهگیری از فناوریهای مدیریتی را امکانپذیر کرد.
تأثیر انقلاب سبز روی تولید و بیشر شدن محصولات، همانند مساعدتش به کاهش گرسنگی جهانی، عمدتاً در آسیا آشکار بود. بنا بر گزارش فائو بین سالهای 1963 و 1983، کل تولید برنج، گندم و ذرت در کشورهای در حال توسعه به ترتیب به ازای هر سال 3.1 درصد، 5.1 درصد و 3.8 درصد افزایش یافت. در طی دهه بعدی رشد سالانه همان غلات به ترتیب 1.8 درصد، 2.5 درصد و 3.4 درصد بوده است ( فائو 1996).
بحثهای محیطی و اجتماعی روی هزینههای انقلاب سبز نیز شدید بود.
صاحبنظران مختلفی به بعضی از این هزینهها مانند تنزل محیطی، فرسایش ژنتیکی، محرومیت زنان و افزایش نابرابری، اشاره میکنند. آشکارترین هزینهای که روی آن اتفاق نظر وجود دارد، تخریبی بود که در طبیعت صورت گرفت.
طی دهه 1990 اساساً بهعنوان یکی از نتایج کنفرانس 1992 توسعه و محیط سازمان ملل متحد، ایده "انقلاب سبز جدید" یا یک "انقلاب سبز دوم" بر اساس اصول توسعه پایدار مدنظر قرار گرفت. یک مثال برای این تلاشها در جهت کاهش هزینههای محیطی انقلاب سبز، توسعه مفهوم "مدیریت یکپارچه غلات" بود که از طریق مدیریت یکچارچه آفات و مغذیهای خاک محقق شد.
به هر حال خیلی زود روشن شد که این راه حلها از آنجا که مبتنی بر پارادایم انقلاب سبز بود، کافی نیست و اینکه انقلاب جدید فناوری زیستی و دیجیتال و ظهور مقوله دارایی فکری در مواد ژنتیکی گیاهی شروع به تأثیرگذاری بر تغییرات دوردستی گذاشت که بیشترین اثر را در آینده بر پارادیمهای فناورانه از فعالیتهای تولیدی مختلف میگذاشت.
انگاره جدید: یک انقلاب کشاورزی اطلاعات زیستشناسی
امروزه ما شاهد انتقال به سوی یکپارچهسازی انگاره فناورانه کشاورزی جدید هستیم. از آنجا که این پارادایم بعد از انقلاب سبز در زمینه نوگرایی متأخر، در حال گسترش است، با بهکارگیری دانش متراکم شده در دههای اخیر، در آغاز مواجهه با ریسکهای ایجادشده طی همان زمانها و تقاضاهای جدید جامعه و مصرفکنندگان با در نظر گرفتن مقولههای محیطی است. تعدادی از مدلها و مسیرها به سمت نوگرایی، در زمره پیشنهادات است، اما ما دیگر اطمینان کامل به علم و ظرفیتهای فناوری برای کنترل جهان و قابل پیشبینیتر کردن آن نداریم. همچنین این زمان، زمانی برای ریسکهای سیستمی است.
انگاره جدید فناورانه کشاورزی در قالب پارادایم اقتصاد فنی در حال شکلگیری است و با بهکارگیری مقیاس وسیعی از ICTها و فناوری زیستی ایجاد شده است. همچنین در چارچوب تقاضاهای جدیدی از جامعه، بازارها و زنجیره کشاورزی برای تولید غذا که شامل تنوع محصولات، کیفیت و سلامت، امنیت زیستی، آسایش حیوان و استفاده پایدار از تنوع زیستی و منابع طبیعی، قرار میگیرد.
همانگونه که ECLAC بیان داشته است، تشکیل پارادایمهای اقتصاد فنی بر اساس نوآوریهایی است که قادر به تعریف مجدد مسیرند، نهتنها برای فضاهای اقتصادی و فناورانه، بلکه برای فضای اجتماعی. علاوه بر این، زمانی این پارادایم جدید توسعه مییابد که علم و فناوری شروع به تفحص از زمینههای جدید همگرایی میکند و رهیافتهای سیستماتیک شروع به فضایابی میکنند. انگاره فناورانه کشاورزی جدید بخشی از این درک جهانی و جو فناورانه است.
مشکل اساسی فناوری کشاورزی در قرن بیستویکم عبارت است از تولید بیشتر، بهتر و متنوعتر غذا و محصولات کشاورزی غیرغذایی توسط ابزارهای فرآوریهای مولد، مثل:
- تشکیل مقادیر کمتری از گازهای گلخانهای
- همراه کردن مصرف آب با کاراییهای بیشتر
- استفاده اساسی از همان مقدار زمین
- پاسخ به نگرانیهای زیستی و غیرزیستی توسط تغییرات آب و هوایی
- اجازه رصد بیشتر بهکارگیری فناوریها توسط جامعه
تمام اینها محدودیتهای جدید تولید و ملزوماتی است که بهطور عملی در زمان انقلاب سبز وجود نداشتند.
بهعنوان یک نتیجه، تنها یک راه و اقدام برای نوسازی کشاورزی وجود ندارد. نوسازی دیگر به معنای بهرهگیری از دادههای مشخص و یک رهیافت نیست. جنبه کلیدی مشکل فناوری کشاورزی قرن بیستویکم بهطور کامل با پارادایم فناوری ICTها و فناوری زیستی که هدف اصلی آن بهرهگیری کمتر از مواد خام و انرژی از طریق بهکارگیری شدید اطلاعات، دانش، خدمات و مواد خاکستری است، سازگاری دارد (پرز - 1998).
از این منظر، فناوری زیستی و کاربردهای آن برای کشاورزی و صنایع غذایی مثال خوبی برای یک فناوری است که از فرآوری و اطلاعات (در این مورد اطلاعات ژنتیکی) و ذخیره انرژی، زمانی که در صنایع کشاورزی و فرآوری زیستی بهکار گرفته میشوند، بهشدت بهرهبرداری میکند.
به همین شکل بهکارگیری ICTها در کشاورزی دقیق نمایشی است از استفاده شدید از اطلاعات در مزرعه (و بیرون از مزرعه) و چگونگی توسعه راهی که در آن عوامل مختلف از تولید شامل آب، کود و آفتکشها مورد بهرهبرداری قرار میگیرند. علاوه بر این از آنجا که یکی از پتانسیلهای فناوری نانو عبارت است از کشاورزی دقیق، مساعدتهای آن باعث تقویت منافع و هویتهای اصلی این نوع از کشاورزی خواهد شد.
اگر فناوری زیستی، ICTها و فناوری نانو و کاربردهای پیشبینی نشده آن در توسعه فناوری کشاورزی، بهطور فزاینده توسعه پیدا کنند، همگرایی بین آنها بهسادگی کاربرد آنها چند برابر میکند. تنها لازم است فرد به آنچه که با اطلاعات زیستی و شروع بهکارگیری فناوری نانو در توسعه کشاورزی دقیق در حال رخداد است، نظر کند. سایر همگراییهای فناوری در شرف تکوین هستند، زیرا ما تازه شروع به مشاهده توسعه این روند کردهایم.
در عصر مبتنی بر دانش کشاورزی و انقلاب جدید غذا، روشی که برای اندازهگیری عملکرد بخشی بهکار گرفته شد، آغاز به هم پیوستن شاخصهای جدیدی مثل تولید محصول به ازای هر واحد از آب و اثر کربن است (باررا 2010).
یکی دیگر از شاخصهای عملکردی که تقریباً بهطور فزایندهای مورد استفاده قرار میگیرد، عبارت است از اجزای فعال محصولات کشاورزی به ازای زمین یا آب.
"پایگاه ویژه" و "دقت" فناوریها نقشی کلیدی را شروع کرده است، مانند جداسازی، مدیریت کیفیت و تضمین.
راهی که چارچوب نهادی طی آن مشکلات فناوری انقلاب سبز را پذیرفت و با آن روبهرو شد که هماکنون توضیح داده شد، بسیار متفاوت بود با رهیافتی که برای انقلاب کشاورزی جدید اتخاذ شد.
در مورد اول مشکل به سیستمهای تحقیق کشاورزی ملی داده شد، اما امروز این موضوع مسئولیت سیستمهای نوآوری ملی کشاورزی برای غذا است.
تفاوتهایی اساسی بین سازماندهی ساختاری در هر مورد وجود دارد که شامل موارد زیر است:
1- سیستمهای تحقیقات کشاورزی ملی ساده و خطی بودند با تعداد کمی از بازیگران اصلی، در حالی که سیستمهای نوآوری کشاورزی ملی جاری، متداخل و در آمیخته با یک کثرت از ذینفعان و سیستمهای زیرمجموعه هستند.
2- در گذشته، تحقیق تنها منبع نوآوری بود، در سیستمهای امروزی دیگر چنین وضعی موجود نیست.
3- سیستمهای انقلاب سبز روی عرضه یا تحقیق متمرکز بودهاند، امروزه، سیستمهای نوآوری به تقاضای تجاری پاسخگو هستند که کاربرد دانش در آن اساسی است.
4- در سیستمهای تحقیق ملی تأکید بر دانش روشن و واضح است، در سیستمهای نوآوری ملی دانش آشکار و پنهان هردو به یک انداز حائز اهمیت هستند.
5- امروزه، فرمانداری سیستم یک مقوله مهم است که در سیستمهای تحقیقاتی اینچنین نبوده است.
در انگاره انقلاب سبز، تحقیقات کشاورزی بیشتر کالاهای عمومی را تولید کرده است؛ در صورتی که در فناوری و انگاره ساختاری جدید، سیستمهای نوآوری ملی بهطور فزایندهای تولیدکننده کالاهای خصوصی و باشگاهی هستند. بهعنوان یک نتیجه، امروزه "مدیریت دارایی فکری" به یک مسئله حیاتی تبدیل شده است.
در قلب انگاره فناوری کشاورزی جدید، علاوه بر انقلابهای فناوری جاری و تقاضاهای جدید جامعه و بازارها، راه جدید برای "عمل" دانش و فناوری وجود دارد.
همانگونه که تریگو (2010) اشاره میکند، نحوه عمل برای تولید دانش و فناوری تغییر کرده است. فناوری زیستی و ICTها در این تغییرات یک نقش مهمی را بازی کردهاند. در حقیقت فناوری زیستی و ICTها نهتنها نحوه عملکرد تولید در فعالیتهای کشاورزی و غذا را تغییر دادهاند بلکه فعالیتهایی را که برای تولید علم، فناوری و نوآوری است را نیز دگرگون کردهاند.
علاوه بر این، نظر به پیچیدگی جوامع قرن بیستویکم و مشکلاتی که لازم است با آن روبهرو شد، رهیافتهای فناوری و علمی، سیستمیتر و منضبطتر شدهاند.
ICTها طرق دسترسی و مدیریت دادههای مراکز تحقیقاتی و اطلاعاتی را تغییر شکل دادهاند. اینترنت و منطق شبکههای آن همکاری در مقیاس جهانی را ترویج و چند برابر کرده است. تمامی اینها روی بهرهوری و هزینههای تولید دانش جدید تأثیر داشته است.
کشاورزی قرن بیستویکم
بر اساس انگاره فناوری جدیدی که در بالا تشریح شد، کشاورزی قرن بیستویکم تجربه انقلاب جدیدی را آغاز میکند. انقلاب کشاورزی اطلاعات فناوری زیستی، یک نتیجه مستقیم از جامعه اطلاعات و اقتصاد دانش است. این موضوع درک بشریت از کشاورزی و چگونگی انجام آن را مجدداً در ذهن ترسیم و اختراع میکند. این انقلاب نیرویی بالقوه برای ایجاد ثروت و فرصتهای جدید نوآوری فراهم کرده است. مشابه تمامی انقلابهای فناوری، این انقلاب ایجادکننده محصولات جدید مانند غلات با ژنتیک جدید، ترکیبات عملیاتی و دادههای پرارزش برای صنایع مختلف است. انقلاب جدید ممکن است فناوری زیستی باشد، اما صرفاً فناوری زیستی نیست، دیجیتال است، اما صرفاً دیجیتالی نیست، فناوری نانو است، اما صرفاً فناوری نانو نیست این انقلاب یک فناوری زیستی، دیجیتالی و بیشتر از فناوری نانو است. این یک انقلاب مدیریت دانش و همگرایی فناوری است.
این کشاورزی که بهعنوان نتیجه این انقلاب جدید در حال شکلگیری است بیشتر در مورد شبکهها و تداخل فعالیتها، DNA و نرمافزار، پایگاه خاص، فناوری دقیق و عوامل آب و هوایی و زمین و خوشهها است.
تغییرات در چارچوب مفهوم و "انجام" کشاورزی
| جنبه | انقلاب سبز | انقلاب جدید کشاورزی |
| تعریف بهعنوان یک فعالیت اقتصادی | فعالیت مقدماتی | کشاورزی گسترده، زنجیره کشاورزی برای تولید غذا |
| هدف اصلی کشاورزی | عرضه غذا | عرضه غذا و ترکیبات عملیاتی، تولید خدمات محیطی و ایجاد محصولات کشاورزی غیرغذایی |
| نوع تجارت | مکاتب فورد و تیلور | مسئولیت، تطابقپذیر و انعطافپذیر |
| دغدغه زنجیره | مقدار و بارآوری | کیفیت، نوآوری و شهرت |
| نوع محصول | کالاها | متفاوت بهطور فزآینده |
| هویت اصلی کار | دستی و تکراری | بهطور فزآینده پیچیده و خلاق |
| ارتباط با طبیعت | سست | همدل و مسئول |
| مقدار کربن | بسیار در کربن | کم در کربن |
| منطق مدیریت کشاورزی | یک شکل | بهکارگیری پایگاه ویژه و فناوریهای دقیق |
| نوع کشاورزی | همگن | گوناگون، بیشتر درباره شبکهها و به هم پیوستگیها، بیشتر درباره عوامل اقلیمی |
| نوع اقتصاد | اقتصاد صنعتی | اقتصاد دانش، اقتصادهای زیستی |
آنچه در نوک منقار این عصر جدید که تغییراتش بیشتر عرصه های مختلف فعالیتهای بشری را تحت تأثیر قرار داده واقع شده، کشاورزی و تولید غذا است. محرکهای اصلی فناوری کشاورزی نشأتگرفته از محرکهای میانبر انقلابهای فناوری است، مثل ICTها و فناوری زیستی و از محرکهای فناوری گسترده داخلی کشاورزی همانند آنچه درباره انقلاب سبز رخ داد، نیست. عین همین موضوع درباره فناوری نانو در شرف تحقق است.
کشاورزی قرن بیستویکم نیز متکی بر انواع جدید کار و تجارتهایی است که اساساً ارتباط عاطفی بیشتری با منابع طبیعی و طبیعت دارند. کشاورزی بهطور فزایندهای بهعنوان یک ستون اقتصاد زیستی و فعالیت کلیدی برای مقابله با تغییرات اقلیمی مدنظر واقع میشود.
هر عصر و جامعهای برای خود مواردی برای نگرانیها و وحشت از آن، دارد و هر یک از انقلابهایی که تحت این عنوان مورد تحلیل واقع شد، در پاسخ به یک نگرانی جهانی، مدنظر بوده است. در مورد انقلاب سبز، ترس از گرسنگی پیشبینی شده توسط مالتوس بود و در مورد انقلاب کشاورزی جدید، ترس از گرم شدن جهانی دما است که به تعبیری، گیآ (الهه یونانی که سمبل کره زمین است) از نقطه غیرقابل برگشت آن، عبور خواهد کرد.
انقلاب سبز یک پیشرفت عظیم برای نوع بشر بود، بهویژه برای کشورهای در حال توسعه. به همین شکل، انگارههای توسعه کشاورزی و فناوری جدید قرن بیستویکم به ما اجازه میدهد تقریباً احساس خوشبینی کنیم که قادر خواهیم بود غذایی با کیفیت کافی برای تغذیه سیارهای با 9 میلیارد سکنه در سال 2050 را تولید کنیم.
به هر حال این موضوع بدون شک بستگی به این موضوع خواهد داشت که چگونه کشورهای مختلف و گروههای اجتماعی به غذا دسترسی خواهند داشت، مسئلهای که باید درباره نحوه سازماندهی جهانی شدن با آن روبهرو شد.
فناوریهای دقیق: یکی از مهمترین چهرههای انقلاب کشاورزی جدید
یکی از چهرههای اصلی بعد از انقلاب سبز کشاورزی، عبارت است از فنون مدیریت پایگاه ویژه که بهکارگیری آن برای منابع تولید مختلف در شرف آغاز است و کاربرد دقیقتر آن در فرآیند تحقیق کشاورزی برای غذا صورت گرفته است.
کشاورزی دقیق در سطح جهان در شرف جاگیر شدن است این رشد نشأت گرفته از رشد بهکارگیری شدید ابزارهای پیچیدهای است که توسط فناوریهای ارتباطاتی و اطلاعاتی فراهم شده است. بهطور فزاینده بهکارگیری و قدرت بالقوه این نوع از کشاورزی توسط پیشرفتهای انقلاب فناوری دیگری نیز تقویت شده است و آن فناوری نانو است.
فناوریهای دقیق نیز در کنار سایر عرصههایی که در حال حاضر بهعنوان کشاورزی دقیق به آنها اشاره میشود حضور خودشان را قابل درک کردهاند. برای مثال فناوری زیستی، گسترش منطق و محرکهای دقیق انتهای دیگر زنجیره غذا را برای مصرف افرادی که بهطور فزآینده متقاضی و نگران سلامتیشان هستند، ممکن ساخته است.
به هر حال، فناوری نانو، آن فناوریی است که منطق دقت در آینده را توسعه داده و عمق میبخشد و در حلقههای مختلف دیگر و عرصههای زنجیره غذا به همین نحو عمل خواهد کرد. برای مثال:
- کشاورزی دقیق را تحکیم خواهد بخشید؛
- ایجاد غذای هوشمند با مغذیهایی که در کپسولهای نانو قرار میگیرد و اندامهای انسانها و حیوانات بهتر آنها را مصرف خواهند کرد را ممکن میسازد؛
- اجازه میدهد مدیریت سلامت با بهکارگیری ترکیبات عملیاتی متداخل، به طرق دیگری تحقق پیدا کند؛
- جلوگیری و کنترل بیماریهای گیاهی و حیوانی را تقویت خواهد کرد.
بهطور خلاصه، فناوریهای دقیق یکی از چهرههای اصلی کشاورزی جدید و انقلاب غذا هستند و آثار آنها در سالهای آتی بیش از این به زبان آورده خواهند شد./
دیدگاه تان را بنویسید