ضرورت توجه بیشتر به بزرگترین مرکز ذخایر ژنتیکی جهان اسلام

تهران - خبرگزاری کشاورزی ایران

گروه: پژوهش و تحقیقات

بزرگترین مرکز ذخایر ژنتیکی جهان اسلام در محل موسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور نیازمند توجه بیشتر است.

مهرداد عباسی - عضو هیات علمی موسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور

امروزه تنوع زیستی و توجه به آن از دغدغه های مهم بشر و دولتها به شمار می رود. بشر امروز آگاه است که برای زیست و زندگی بلندمدت روی زمین چاره ای جز توجه به تنوع زیستی ندارد. این اهمیت تا به آن حد بوده است که سال 2010 میلادی را سال تنوع زیستی نام نهادند. سوال این است که چگونه می توان به حفظ تنوع زیستی و استفاده معقول از آن پرداخت؟ اولین قدم در این باب مطالعه و شناسایی تنوع زیستی است. برای این منظور یک استراتژی مشخص و جهانی وجود دارد، راهی که تمامی کشورهای توسعه یافته و برخی کشورهای در حال توسعه پیموده یا در حال پیمودن آن هستند. آن راه همان جمع آوری، شناسایی و ذخیره نمونه هایی از موجودات زنده مختلف به صورت زنده و غیر زنده در بانکر فقبذهای ذخایر ژنتیکی یا کلکسیونهای تاریخ طبیعی است. در ایران وزارت جهاد کشاورزی را بدون شک باید از پیشگامان بررسیهای تنوع زیستی و تاسیس مجموعه های ذخایر ژنتیکی دانست. امروزه بزرگترین کلکسیون تنوع زیستی جهان اسلام مجموعه های ذخایر ژنتیکی وزارت جهاد کشاورزی واقع در موسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور در تهران است. این مجموعه که چند میلیون نمونه از موجودات 5 سلسله حیات را در خود جای داده است به طور قطع کانون مطالعات تنوع زیستی کشور و اسباب افتخار جمهوری اسلامی ایران در عرصه بررسی های تنوع زیستی به شمار می رود. در این خلاصه تلاش شده است تا ضمن ارایه مختصر اطلاعاتی در مورد این مجموعه ها به اهمیت آنها در ابعاد گوناگون و ضرورت توجه خاص به آنها به عنوان سرمایه ای ملی و فراملی اشاره شود.

مجموعه های تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی موسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور برای اولین بار با تاسیس مجموعه قارچهای وزارت جهاد کشاورزی در سال 1324 شروع به فعالیت کرد. به دنبال تاسیس این مجموعه، مجموعه گیاهان (هرباریوم)، کلکسیون حشرات و مجموعه های جانوران تاسیس شدند. امروزه تمامی این مجموعه های در ساختمانی تحت عنوان مجموعه تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی موسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور در تهران نگهداری می شوند. کلکسیونهای موجود در این مجموعه از هر حیث در کشور و جهان اسلام کم نظیر یا بی نظیر بوده و اهمیت آنان به آن حد است که ذخایر مربوط به گیاهان و قارچ های این مجموعه عظیم در فهرست میراث ملی طبیعی کشور با شماره 26 ثبت شده اند.



ویژگیهای مجموعه های تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی موسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور

این مجموعه عظیم در بردارنده متنوع ترین و بی نظیرترین کلکسیونهای تنوع زیستی به شرح زیر است:

1- کلکسیون قارچهای وزارت جهاد کشاورزی با بیش از 20 هزار نمونه از قارچها و گلسنگها که به صورت غیر زنده نگهداری می شوند.

2- کلکسیون ملی قارچهای زنده ایران با قریب به دو هزار جدایه زنده قارچی از سراسر ایران

3- کلکسیون گیاهان وزارت جهاد کشاورزی با بیش از 260 هزار نمونه از گیاهان، علفهای هرز، خزه ها و جلبکها از سراسر کشور

4- کلکسیون حشرات با بیش از چهار میلیون نمونه از حشرات ایران

5- موزه جانورشناسی با نمونه های متعددی از پستانداران و پرندگان مرتبط با کشاورزی.

برخی از مجموعه های فوق از جمله مجموعه قارچها و یا مجموعه حشرات تنها موارد از این قبیل در کشور محسوب می شوند. برخی نیز مانند مجموعه گیاهان بزرگترین و قدیمترین مجموعه از این دست در وزارت جهاد کشاورزی به شمار می روند. این ترکیب ویژه از موجودات پنج سلسله حیات در بین تمامی کشورهای اسلامی بی نظیر بوده و اسباب غرور و افتخار ایران اسلامی در عرصه بین المللی است.



ارزش مجموعه های تنوع زیستی موسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور

بر اساس مطالعات انجام شده در کشورهای توسعه یافته ارزش هر نمونه هرباریومی یا نمونه های مجموعه های تاریخ طبیعی که شامل هزینه های جمع آوری، تشخیص و آماده سازی است بالغ بر 32 دلار است. از عمر مجموعه های مورد بحث بیش از 65 سال می گذرد پس باید به این مبلغ هزینه های پرسنلی، هزینه های آب و برق و گاز و غیره را نیز در طی این 65 سال اضافه کرد که عملا مبلغ گزافی است. حال اگر ما تنها به همان 32 دلار بسنده کنیم با یک محاسبه ساده ارزش مجموعه های مورد بحث مبلغی بالغ بر 137 میلیون و 600 هزار دلار آمریکا و با احتساب هر دلار هزار تومان، 137 تیلیارد و 600 میلیون تومان خواهد شد. از حیث ارزش علمی، این مجموعه ها به مانند کتابخانه عظیمی هستند که نمونه های رستنیها، حشرات و جانوران ایران جای کتابهای آن نشسته اند. به دیگر سخن این مجموعه ها تاریخ مستند تنوع زیستی ایران محسوب می شوند. این مجموعه ها نمایانگر بخش مهمی از میراث طبیعی کشور هستند. در مجموعه های تنوع زیستی موسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور بیش از دو هزار و 500 گونه از قارچهای ایران که حدود 80 درصد قارچهای گزارش شده در کشور است، شش هزار و 700 گونه از گیاهان ایران زمین که رقمی برابر 85 درصد گونه های گیاهی ایران است و همچنین 25 هزار گونه حشره گزارش شده از ایران نگهداری می شوند. به این ارقام باید صدها گونه از خزه ها، جلبکها، پستانداران و پرندگان موجود در این مجموعه ها را نیز اضافه کرد. بدون شک چنین مجموعه ای نه تنها در ایران که در سراسر بلاد اسلامی نیز بی نظیر بوده و به سبب اطلاعات ارزنده ای که از تنوع زیستی ایران در ابعاد گوناگون در خود جای داده است ارزشی بالا و والا دارد. از دیگر ویژگیهای مجموعه های فوق اعتبار نمونه هایی است که در تمامی این مجموعه ها نگهداری شده اند. در قیاس با معدود مجموعه های تنوع زیستی در کشور، نمونه های مجموعه های ذخایر ژنتیکی موسسه تحقیقات گیاهپزشکی توسط برترین دانشمندان و محققان ایرانی یا برجسته ترین محققان کشورهای توسعه یافته تعیین نام شده اند. این ویژگی ممتاز ارزش و اعتبار علمی خاصی به این مجموعه ها در عرصه بین المللی بخشیده است.

مجموعه های تنوع زیستی موسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور از حیث بین المللی مجموعه های ثبت شده و شناخته شده محسوب می شوند. ثبت بین المللی این مجموعه ها یکی دیگر از مولفه هایی است که ارزش و اعتبار آنان را فزونی بخشیده است. مجموعه گیاهان و قارچهای وزارت جهاد کشاورزی با شناسه IRAN در فهرست هرباریومهای جهان http://sweetgum.nybg.org/ih ثبت شده است.

موزه حشرات موسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور به شماره رکورد 113481 در اندیس جهانی مجموعه های تنوع زیستی (Biodiversity Collections Index) به ثبت رسیده و در سطح جهانی دارای اعتبار است. مجموعه قارچهای زنده ایران نیز به عنوان بزرگترین و معتبرترین مجموعه از این دست در ایران در فدارسیون جهانی کلکسیونهای نگهداری جدایه های میکروارگانیسمها WFCC با شماره 939 ثبت شده است. علاوه بر این موارد افتخار آمیز کلکسیونهای قارچها و گیاهان این مجموعه در بهمن ماه سال 1387 به عنوان بیست و ششمین اثر ملی در فهرست میراث طبیعی کشور ثبت شده اند.



کاربرد مجموعه های تنوع زیستی

1- شناخت موجودات زنده: همانطور که ذکر گردید اولین قدم در حفظ تنوع زیستی شناخت آن است، مجموعه های تنوع زیستی وزارت جهاد کشاورزی از مهمترین ابزار مطالعه و شناخت تنوع زیستی ایران خاصه در حوزه وزارت جهاد کشاورزی محسوب می شوند. این مجموعه ها در خط مقدم بسیاری از بررسیهای زیست شناسی و کشاورزی یعنی شناخت و رده بندی موجودات زنده جای دارند. امروزه شکی نیست که اسامی موجودات زنده اگر به طور صحیح و موثق تهیه شوند کلید دستیابی به تمامی دانش و اطلاعاتی خواهند بود که در پس این اسامی نهفته اند. لذا مجموعه های تنوع زیستی در این مورد یعنی شناسایی و رده بندی حشرات و رستنیها نقشی بنیادین دارند. امروزه مراکز معدودی در جهان دانش شناسایی دقیق قارچها، حشرات و حتی گیاهان را در اختیار دارند. متخصصان شاغل در موسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور با اتکای به مجموعه های تنوع زیستی وزارت جهاد کشاورزی، جمهوری اسلامی ایران را در این عرصه یعنی شناسایی رستنیها و حشرات بی نیاز از غیر کرده اند.

2- پدافند غیر عامل: امروزه بسیاری از محصولات کشاورزی خاص مناطق ویژه ای از دنیا هستند. برخی کشورها در تولید برخی محصولات کشاورزی صاحب سبک و طراز اول هستند. همچنین برخی محصولات کشاورزی در برخی کشورها از جمله موارد مهم درامدزا برای آن کشورها محسوب می شود یا برخی محصولات کشاورزی به سبب استقبال جامعه از آن محصول در داخل آن کشور جنبه استراتژیک دارند. چنین گیاهان زراعی که در نقطه ای از دنیا کشت می شوند همیشه در دیگر نقاط دنیا دارای آفات و عوامل بیماریزایی هستند که در کشور مورد نظر یا مبداء یافت نمی شوند. به عنوان مثال برای گیاهان زراعی همچون سویا، برنج و یا گیاهان با استفاده صنعتی مثلا صنوبر، سرو، کاج، اکالیپتوس و غیره که در ایران کشت می شوند بیماریهای مخرب در دیگر نقاط دنیا موجود است که تاکنون در ایران دیده نشده اند. چنین عوامل بیمارگری می توانند به صورت عمدی یا سهوا به کشور تولید کننده آن محصولات کشاورزی حتی به میزان بسیار کم وارد شوند و در همان سال ورود یا سالهای بعد در کشور مورد نظر گسترش یافته و اپیدمیهای شدید گیاهی و حتی نابودی کامل محصول را باعث شوند. این تصویر دقیقی از اگروتروریسم است. باید بپذیریم که جمهوری اسلامی ایران با توجه به شرایطی فعلی می تواند یکی از اهداف حملات اگروتروریستی باشد اقدامی که به گواه اسناد موجود در طی دوران دفاع مقدس و از جانب رژیم بعث رخ داده است. در چنین شرایط بحرانی اولین حلقه مقابله شناخت دقیق عامل وارد شده (حشره، قارچ و غیره) و اطمینان از خارجی بودن یا وارداتی بودن آن است. در این مورد بهترین و مطمئن ترین مرجع تشخیص، مجموعه های تنوع زیستی وزرات جهاد کشاورزی مستقر در موسسه تحقیقات گیاهپزشکی است.

3- آموزش و تحقیقات: مجموعه های تنوع زیستی وزارت جهاد کشاورزی علاوه بر ارایه خدمات علمی به محققان، دانشجویان و مدرسان حوضه کشاورزی به اهالی علم در رشته های فراکشاورزی نیز خدمت رسانی می کند. بدون شک متخصصان رشته های زیست شناسی، پزشکی، داروسازی، محیط زیست، حفظ و مرمت آثار باستانی و غیره از استفاده کنندگان اطلاعات موجود در مجموعه های فوق به شمار می روند. این مجموعه ها به سبب در بر داشتن اطلاعات جامعی از میراث طبیعی کشور مورد ارجاع و استفاده متخصصان رشته های کشاورزی و فرا کشاورزی در خارج از مرزهای ایران اسلامی نیز است. با اتکای به اطلاعات و نمونه های همین مجموعه ها برنامه های راهبردی مفصلی در زمینه اشاعه کنترل بیولوژیک در ایران در حال انجام است.

4- ایجاد وجه ای خاص برای جمهوری اسلامی ایران در عرصه تنوع زیستی: کنوانسیون تنوع زیستی تمامی کشورهای جهان را به بررسی (شامل جمع آوری نمونه و نگهداری آن در مجموعه های معتبر)، شناسایی و تهیه فهرستهای ملی از موجودات زنده ملزم کرده است. چنین اقدامی در ایران خاصه در وزارت جهاد کشاورزی و به گواه مجموعه های تنوع زیستی موجود قدمتی 65 ساله دارد. لذا وجود این مجموعه های عظیم در موسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور و ارسال گزارشهای مربوط به وضعیت و فعالیتهای آنها به مجامع بین المللی بدون شک اسباب افتخار و وجه ای خاص برای ایران در بین کشورهای جهان به سبب اقدامات اساسی در شناسایی و مستندسازی تنوع زیستی کشور خواهد شد.

پیشنهادات: همانطور که در سطور فوق اشاره شد وزارت جهاد کشاوری جمهوری اسلامی ایران با توجه به سابقه و نتایج تحقیقات در زمینه تنوع زیستی، در زمره نهاد های بانی مطالعات تنوع زیستی در کشور است. هرچند ایران اسلامی قدردان این نهاد به سبب خدمات بسیار به بررسیهای تنوع زیستی در کشور است لیکن به سبب عظمت مجموعه های تنوع زیستی موسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور و همچنین تنگناهای اعتباری، حفظ و نگهداری مجموعه های فوق نیاز به همیاری سایر نهادهای کشور نیز خواهد داشت. مجموعه های ذخایر ژنتیکی موسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور سرمایه ای ملی و به سبب کاربردهای فراوان دارای ارزشی بسیار و غیر قابل جایگزین است. به منظور حفظ و توسعه بیش از پیش این مجموعه ها پیشنهاداتی به شرح زیر ارایه می شود:

1- با توجه ارزش سیاسی بررسیهای تنوع زیستی در جهان و نظر به پتانسیل بالا و ارزش بین المللی این مجموعه ها در عرصه تنوع زیستی و حفظ ذخایر ژنتیکی پیشنهاد می شود بازدید از این مجموعه ها در برنامه سفر مقامات سیاسی و علمی سایر کشورها که به جمهوری اسلامی ایران سفر می کنند قرار داده شود.

2- با اطلاع رسانی به تمامی سفرا و مقامات سیاسی داخل کشور همچنین دفاتر بنیادهای بین المللی در تهران در خصوص این مجموعه ها از ایشان به منظور بازدید از این سرمایه عظیم ملی دعوت به عمل آید.

(بدون شک پیشنهادات بندهای 1 و 2 ضمن آشنا نمودن جامعه بین الملل با نتیجه اقدامات جمهوری اسلامی ایران در عرصه تنوع زیستی و حفظ ذخایر ژنتیکی تبلیغ ارزنده ای برای ایران اسلامی در عرصه بین المللی است).

3- ضرورت توجه بیش از پیش نهادهای متولی تحقیق و پژوهش به ویژه معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری و همچنین وزارت امور خارجه به حمایت از این مجموعه های عظیم به عنوان سرمایه ای ملی. در این میان وزارت امور خارجه قادر خواهد بود تا با شناساندن بهتر این مجموعه ها به جهانیان از محل تسهیلات جهانی محیط زیست و تنوع زیستی مبالغی را به منظور حفظ این مجموعه های عظیم ملی جذب کند.

4- مجموعه های تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی موسسه تحقیقات گیاهپزشکی قادر خواهند بود تا با پشتوانه نمونه های معتبر و دانش روز خدمات متنوعی در زمینه شناسایی و تعیین نام موجودات مختلف زنده را به تمامی کشورهای جهان اسلام ارایه کنند. بدیهی است اطلاع رسانی در این مورد از عهده موسسه تحقیقات گیاهپزشکی و وزارت جهاد کشاورزی خارج بوده و نیازمند همکاری سایر نهاد های کشور است.

5- بدون شک ارزش ملی و علمی مجموعه های تنوع زیستی موسسه تحقیقات گیاهپزشکی و کاربردهای آن به حدی است که اختصاص بودجه ای سالیانه و اختصاصی جهت نگهداری، حفظ و توسعه آن قابل توجیه است. شاید دعوت از نمایندگان محترم مجلس شورای اسلامی به منظور بازدید از این سرمایه عظیم ملی راهگشای تصویب بودجه ای مستقل برای این مجموعه ها با دست توانمند نمایندگان ملت باشد./

انتهای پیام

دیدگاه تان را بنویسید