ارزیابی یا ارزانی!؟
مهدی عبداللهی
رسالت کشاورزی از دیر باز تأمین غذا به عنوان یکی از مهم ترین نیازهای حیاتی بشر تعریف شده است. در نظام جمهوری اسلامی ایران نیز بخش کشاورزی وظیفه تأمین امنیت غذایی متکی بر تولید داخلی با استفاده علمی و کارآمد از منابع آب و خاک و سایر منابع و حفاظت از منابع طبیعی را به عهده دارد. این بخش با برخورداری از حدود ۱۲ درصد تولید ناخالص داخلی، ۲۰ درصد اشتغال و سهم قابل توجهی از صادرات غیرنفتی و حدود 93 درصد مواد غذایی مورد نیاز کشور، جایگاه والایی در اقتصاد ملی دارد.
در بخش کشاورزی ایران عامل سرمایه یکی از محدودکنندهترین عوامل تولیدی بوده و استفاده صحیح و بهینه از این نهاده میتواند نقش مهمی در رشد اقتصادی کشور داشته باشد. سهم سرمایهگذاری بخش کشاورزی از کل سرمایهگذاریهای صورت گرفته در کشور، متناسب با تواناییها و نقش محوری آن در اقتصاد ملی نیست و نیاز این بخش را تأمین نمیکند. علیرغم نقش زیاد کشاورزی در تولید ناخالص داخلی و اشتغال کشور، سهم آن از کل سرمایهگذاریهای صورت گرفته حدود 5 درصد در طول دو دهه گذشته بوده است، با وجود اینکه طرح های سرمایهگذاری بخش کشاورزی به هزینه ارزی کمتری نیاز دارد، بازده سرمایهگذاریها در کشاورزی بالا بوده و امکان صدور محصولات کشاورزی برای اقتصاد ایران بیشتر است. شایان ذکر است که از کل سرمایهگذاری خارجی در بخش های مختلف در کشور در سال 1390 فقط یک درصد به بخش کشاورزی تعلق گرفت که بسیار ناچیز بوده است. افزایش چشمگیر منابع درآمدی کشور طی سال های اخیر فرصت مناسبی برای جبران سرمایهگذاری بخش کشاورزی کشور و عاملی برای رونق بخش و کاهش وابستگی و تقویت امنیت غذائی و پایداری و حفظ منابع بود که چنین اتفاقی به وقوع نپیوست و عملیاتی نشد.
با این حال استفاده مطلوب از عامل سرمایه در طرح های بخش کشاورزی مستلزم تجزیه و تحلیل و ارزیابی دقیق و کامل طرح هاست. سرمایهگذاری در بخش کشاورزی در قالب طرح ها و پروژههای کوچک و بزرگ صورت میگیرد. با توجه به محدودیت های مربوطه در این بخش، اگر سرمایهگذاری در طرح های کشاورزی بر اساس ضوابط و اصول علمی صورت پذیرد، کارآیی این بخش جهت تأمین تولیدات ضروری جامعه، ایجاد فرصت های شغلی و بهبود توزیع درآمد در کشور بالاتر خواهد بود. مضاف بر اینکه با استفاده صحیح و مطلوب از این نهاده، عوامل دیگر تولید نیز مورد استفاده بهینه قرار گرفته و با استفاده بهینه از منابع و نهادهها میتوان به افزایش مطلوب تولید در این بخش دست یافت. دستیابی به این مهم مستلزم ارزیابی اصولی طرح های کشاورزی است. اصولاً جهت ارزیابی طرح های بزرگ در یک منطقه با توجه به امکان تأثیرگذاری بر رفاه اقتصادی - اجتماعی منطقه، مطالعات اقتصادی در ارزیابی طرح برای تصمیمگیرندگان خصوصاً در بخش عمومی از اهمیت خاصی برخوردار است. لیکن برخی از طرحهای مورد بررسی با وجود ابعاد گسترده و امکان تأثیرگذاری آن ها بر رفاه عمومی، بررسی و مورد مطالعه اقتصادی قرار نگرفته و در مورد آن ها صرفاً ارزیابی مالی صورت پذیرفته است. جهت ارزیابی اصولی طرح ها بالاخص طرح های مربوط به بخش عمومی که لازم است دولت نسبت به بررسی اثرات اقتصادی - اجتماعی آن ها حساسیت داشته باشد و ضروری است که علاوه بر بررسی های مالی، از ارزیابی از نوع اقتصادی که اثرات اقتصادی طرح را بررسی نموده و توجیه اقتصادی طرح را مورد توجه قرار می دهد، استفاده گردد. از آنجا که امکان دخالت نامطلوب دیدگاه های تحلیلگران و تصمیمگیران در خصوص توجیه یا عدم توجیه طرح (نظیر بزرگ نمایی درآمدهای طرح، کوچک نمایی هزینههای طرح و ...) وجود دارد و در زمینههای مختلف این امر میتواند به عدم دستیابی به انتخاب مطلوب طرح ها منجر گردد، لذا توصیه میشود که ضمن تاکید بر جمع آوری دادهها و آمارهای واقعی و معتبر، اتکاء به واقعیت ها و اصول و استانداردهای علمی مبنای تصمیم گیری قرار گرفته و از جهتگیری های از پیش تعیین شده، که سبب عدم گزینش بهینه طرح ها میشود، جلوگیری گردد.
از سوی دیگر، هر ساله بخش بزرگی از اعتبارات و منابع مالی کشور صرف سرمایهگذاری در پروژههای بزرگ میشود. در حالی که به طور متوسط این پروژهها چه در بخش ملی و چه در بخش های استانی و منطقهای با بیش از 50 درصد تأخیر در پیشرفت کار مواجه هستند. تأخیر در پیشرفت کار، علاوه بر آنکه موجب طولانی شدن زمان اجرا و صرف هزینههای قابل ملاحظه برای راه اندازی مجدد یا تکمیل آن ها میشود به تحمیل هزینه فرصت های از دست رفته بر بخش های اقتصادی، بهرهبرداری و نیز توجیهناپذیری طرح ها در مراحل بعد منجر میگردد. به عبارت دیگر گذشت زمان و تحولات فناوری و تغییر شرایط محیطی و اجتماعی، ممکن است طرح هایی را که در یک مقطع زمانی دارای توجیه فنی و اقتصادی بودهاند، در شرایط جدید توجیهناپذیر سازد. از سوی دیگر، عدم به کارگیری توان علمی و تجربی کافی در مراحل اولیه بررسی و طراحی نیز موجب تحمیل هزینههای سنگین بر پروژهها میشود و در نتیجه تکمیل پروژهها را با مشکلات جدی مواجه میسازد. در دهههای اخیر، کشورهای صنعتی و در حال توسعه و حتی کشورهای همسایه ایران، ضرورت استفاده از روش ها و تکنیک های کارآمد را به منظور صرفه جویی در هزینهها، درک کردهاند و با جدیت به دنبال کاهش هزینههای غیرضروری بودهاند. هزینههایی که هیچ تاثیری در کارکرد، کیفیت، قابلیت اطمینان و سایر ویژگی های مهم پروژهها نداشته و در عین حال، در بررسی های اولیه و طراحیها نامشهود هستند و یا نادیده گرفته میشوند. این گونه هزینهها، اغلب درصد عمدهای از هزینهها را به خود اختصاص میدهند. هر چه طرح های سرمایهگذاری بطور اصولیتر انتخاب شوند و در جریان امور مهم و مفید اقتصادی قرار گیرند، رشد اقتصادی کشور به نحو مطلوبتری تحت تأثیر قرار خواهد گرفت. از مهم ترین مسایل در بهرهگیری اصولی از سرمایهگذاریها، ارزیابی اصولی سرمایهگذاری بر اساس اصول و استانداردهای مربوطه میباشد. لذا لازم است تا قبل از اجرای طرح های سرمایهگذاری در بخش کشاورزی مطالعات اصولی اولیه طرح ها انجام شده و هم چنین در صورت لزوم در ارزیابی بعد از اجرای طرح، به مطالعاتی نظیر نقش سرمایهگذاری انجام شده در زمینه دستیابی به اهداف اولیه مطرح شده در اجرای طرح، از جمله در بهبود ساختار و توسعه کشاورزی در سطح منطقه و کلان و ملی، اقدام گردد.
سرمایه به لحاظ قابلیت تبدیل آن به دیگر عوامل تولید از نقش ممتازی در مقایسه با دیگر عوامل تولید برخوردار است، بطوری که با بکارگیری صحیح سرمایه و ترکیب آن با دیگر عوامل تولید و استفاده بهینه از منابع محدود میتواند ظرفیت تولید را به میزان قابل توجهی افزایش دهد. به جهت تئوریک، سرمایهگذاری در بخش کشاورزی از جنبههای مختلف میتواند باعث تسریع رشد و توسعه اقتصادی شود:
• به دلیل کاربر بودن فعالیت های کشاورزی، سرمایهگذاری و توسعه فعالیت های تولیدی در این بخش میتواند باعث ایجاد فرصت های شغلی جدید گردد و نرخ بیکاری را کاهش دهد.
• با توجه به استقرار اغلب فعالیت های کشاورزی در مناطق روستایی از مهاجرت روستاییان به شهرها بکاهد یا حداقل رشد مهاجرت از روستا به شهر را کاهش دهد.
• سرمایهگذاری در بخش کشاورزی با توجه به در نظر گرفتن مزیت نسبی محصولات باعث افزایش تولید بخش کشاورزی شده و در پی آن منجر به افزایش صادرات محصولات کشاورزی میگردد و بدین ترتیب کمبود درآمدهای ارزی تا حدی از این راه مرتفع میشود.
• سرمایهگذاری در بخش کشاورزی به رشد دیگر بخش های اقتصادی کمک میکند، زیرا از ارتباط پسین و پیشین زیادی با دیگر بخش های اقتصادی برخوردار است.
بدین ترتیب، افزایش سرمایهگذاری در بخش کشاورزی باعث تسریع رشد اقتصادی این بخش ها می گردد و به طور غیرمستقیم به بهبود وضعیت اشتغال در کشور کمک خواهد کرد.
با توجه به بند ششم سیاست های کلی اقتصاد مقاومتی و همچنین بند دوم از سیاست های کلی بخش کشاورزی" تأمین امنیت غذایی با تکیه بر تولید از منابع داخلی و نیل به خودکفایی در محصولات اساسی"، ضروری است مسئولین کشور با برنامهریزی متناسب با اولویت این بخش، با جدیت در جهت تحقق اهداف تعیین شده حرکت کنند. در این راستا می توان به تفاهم کمیسیون کشاورزی با وزارت جهاد کشاروزی برای تولید ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون تن محصولات کشاورزی در افق چشمانداز ۲۰ ساله، افزایش درآمد صادراتی، افزایش تولید نهادهها، اجرای کشت فراسرزمینی، طرح احیاء اراضی مستعد در جلگه خوزستان (طرح 550 هزار هکتاری) و نیز طرح های افزایش تولید و کاهش وابستگیها برای 9 محصول اساسی (مانند برنج، گندم، جو، ذرت، شکر و دانههای روغنی) اشاره کرد که در صورت حمایت های دولت و اجرایی شدن آنها، میتوانیم بخش عظیمی از وابستگیها را کاهش دهیم. در ادامه فرایند توسعه بخش میبایست به تنگناهای خارج از حوزه تأمین مالی و سرمایهگذاری نظیر دانش و فناوری، مدیریت، مسائل مربوط به زمین و ساختار خرده مالکی کشور، وابستگی قابل توجه بخش زراعت به بارش، مسائل مربوط به بازار و تجارت بخش و ... توجه ویژهای مبذول داشت. بدیهی است که بدون توجه به چنین ملاحظاتی ادامه روند تزریق مالی به بخش با بازدهی محدودی همراه خواهد شد و توجیهپذیری توسعه مالی بخش را در معرض تردید قرار خواهد داد./
کارشناس ارشد زراعت
دیدگاه تان را بنویسید