به بهانه 14 آذرماه - روز جهانی خاک
آیا خطر فرسایش جدی است؟
مهدی عبداللهی - کارشناس ارشد زراعت
خاک یکی از مهم ترین اجزاء طبیعت و ایفا کننده نقش اساسی در حیات موجودات است. واژهی خاک در جملات مربوط به آفرینش و خلقت بشر همانند جمله «خداوند انسان را از خاک آفرید و آنگاه به او جان بخشید» نیز تجلی یافته است. خاک نتیجه اثرات عوامل ژنتیکی و محیطی نظیر اقلیم (اثرات درجه حرارت و رطوبت)، ماکرو و میکرو ارگانیسمها و توپوگرافی در طول زمان بر روی مواد معدنی ناپیوسته قشر سطحی پوسته زمین است. خاک بیش از ٩٧ درصد نیازهای غذایی جهان را برآورده میکند. پدیده فرسایش خاک یکی از عوامل بسیار مورد توجه در کشاورزی است که عامل اصلی نابودی بسیاری از زمین های حاصلخیز کشاورزی و تبدیل آن به مکان های غیرقابل کشت است. امروزه فرسایش خاک به عنوان خطری برای رفاه انسان و حتی برای حیات او به شمار میرود.
فرسایش (Erosion) که به آلمانی Abtrag گفته میشود، از ریشه لاتین Erodere گرفته شده و عبارت است از فرسودگی و از بین رفتگی مداوم خاک سطح زمین توسط آب یا باد. هیچ پدیده خاکی در مقیاس جهانی مخربتر از فرسایش ناشی از باد و آب نیست. از روزگاران ماقبل تاریخ، بشر زخم تازیانهی فرسایش خاک را بر پیکر خود به همراه داشته و از پیامدهای آن یعنی سوء تغذیه و گرسنگی رنج میبرد. فرسایش خاک از حدود 7000 سال پیش سبب سقوط تمدن های بزرگ شده است. تمدن های باستانی با شسته شدن خاک های آنها که زمانی عمیق و حاصلخیز بود و با به جای گذاشتن تپههای غیرحاصلخیز صخرهای دچار فروپاشی شدند. با مشاهدهی تپههای بایر در هندوستان مرکزی و یا بخشهای از یونان، لبنان و سوریه، تصور این امر مشکل است که زمانی در این مناطق جوامع کشاورزی دارای شکوفایی بودند. فرسایش قبل از آن که زمین مورد بهرهبرداری انسان قرار گیرد نیز اتفاق میافتاده (فرسایش طبیعی) ولی از وقتی که انسان در آن به کشت و زرع، دامداری و غیره مشغول شده، باعث فرسایش بیش از حد (فرسایش سریع و شدید) خاک شده است.
انسان، ابتدا به فرسایش خاک و مسائل ناشی از آن توجهی نداشته است، اما افزایش سریع جمعیت و همچنین عدم توجه به بهرهبرداری صحیح از زمین، سبب شد که انسان در روی دامنههای پرشیب و ارتفاعات زیاد نیز کشت و زرع کند و برای سیر کردن احشام خود، مراتع را هم بیش از حد و بی موقع مورد چرا قرار دهد. این عملیات او سبب شد که خاک مقاومت خود را از دست بدهد و بر اثر باران های شدید و آبیاری بیرویه و بادهای تند، به شدت فرسایش یابد، به طوری که زمین بر اثر فرسایش، در بسیاری از موارد حاصلخیزی خود را از دست داده یا بکلی ویران شد. این وضع سبب شد که انسان متوجه شود که چگونه با اعمال بیرویه خود موجب فرسایش و نابودی خاک شده است. بر اثر فرسایش خاک سالانه چندین میلیون هکتار از اراضی کشاورزی جهان به کام نابودی کشیده میشود. از سویی، طبق محاسباتی که صورت گرفته است، برای تشکیل یک سانتیمتر خاک 500 تا 800 سال زمان لازم است، و اگر حساب کنیم که خاک زراعتی 25 سانتیمتر عمق داشته باشد پس این ضخامت خاک، طی 20 هزار سال کار مداوم طبیعت به وجود آمده است. درست است که از خاک هایی که در نتیجه فرسایش آبی شدید از نقاط مرتفعتر به نقاط پستتر یا چالهها و پشت سدها منتقل میشود، باز زمین به وجود می آید و این گونه زمین ها اغلب امکان دارد زمین های رسوبی یا آبرفتی حاصلخیزی باشد (کما اینکه زمین های حاصلخیز را در اکثر موارد همین زمین های رسوبی یا آبرفتی تشکیل میدهد) ولی از آنجا که مقدار زمینی که بر اثر رسوب و تجمع مواد به وجود میآید در مقابل سطحهاییکه خاک آن فرسایش یافته است، ویران میشود، تا این رسوبات را به وجود آورد، آنقدر ناچیز و بیارزش است، که به منظور جلوگیری از تخریب و زیانهای بیشتر و همچنین حفظ تعادل طبیعت باید با اقدامات سریع و جدی تا آنجا که ممکن است مانع از فرسایش خاک شد.
تهدید فرسایش خاک، امروزه بسیار شومتر از هر زمان دیگر در تاریخ است . بر پایه برآوردهای انجام شده میزان نیاز جهانی به غذا در طول سال های 2030-1990 دو برابر شده و انتظار میرود در کشورهای جهان سوم حدود 5/2 تا 3 برابر افزایش یابد. با وجود این چالش ها جامعه بشری به منظور تأمین غذا، چرخههای زائدات، تأمین آب و ... به خاک نیازمند است که بستر حیات شمرده شده و تعادلی پویا با هیدروسفر، اتمسفر و لیتوسفر دارد. فعالیت های ناپایدار انسانی بر اثر ناآگاهی یا آگاهی نادرست میتواند به تخریب شدید خاک و هدررفت این منبع ملی منتهی شود. فعل و انفعالات فرسایش خاک و جایگزینی تپههای شنی به جای بسترهای حاصلخیز خاک باعث مهاجرت هزاران نفر از روستائیان به سمت شهرها میگردد. فرسایش نه تنها سبب فقیر شدن خاک و متروک شدن مزارع میگردد و از این راه خسارات زیاد و جبران ناپذیری را به جا میگذارد، بلکه با رسوب مواد در آبراهه ها، مخازن سدها، بنادر و کاهش ظرفیت آبگیری آنها نیز زیان های فراوانی را سبب میگردد. فرسایش خاک هنوز هم در آمریکا و بسیاری از مناطق حارهای و نیمه خشک دنیا از معضلات به شمار میرود و در کشورهایی که آب و هوای معتدل دارند - از جمله انگلستان، بلژیک و آلمان - به عنوان یکی از مسائل خطرناک تلقی میشود.
طبق گزارش سازمان خواربار جهانی در حدود 36 درصد از کل زمین ها و 60 درصد از خاک های کشاورزی در ایران در معرض فرسایش هستند. از عمدهترین دلایل فرسایش شدید در ایران، از بین رفتن پوشش گیاهی است. این مسئله در مورد مراتع و بسیاری از اراضی جنگلی سواحل دریای خزر صادق است. تقریباً کلیه مراتع، مورد چرای بیرویه بوده و تراکم دام در آنها 2 تا 6 برابر ظرفیت چرا موجود است. متأسفانه درکشور ما پدیده تخریب جنگلها روند سریعی را در پیش گرفته است. عریانی بیش از حد دامنه شمالی کوه های البرز که در روزگاری نه چندان دور پوشیده از جنگل و بیشه بوده است، اکنون به خاطر بیتوجهی ما انسان ها در معرض نابودی کامل قرار گرفته و فرسایش خاک، تراکم حرارتی ناشی از تغییرات جوی، کاهش رطوبت و از همه مهم تر تقلیل و نابودی پوشش گیاهی (به علت قطع بیرویه و عدم کاشت هم زمان درخت) از پیامدهای نامطلوب این بیرحمی انسان نسبت به طبیعت اطراف خود است. شرایط اقلیمی و وضع کنونی زمین شناسی به گونهای است که ایران را به صورت یک کشور مستعد به فرسایش خاک در آورده است. آمار نشان میدهد که تلفات خاک در اثر فرسایش در مملکت ما چندین برابر بیش از میانگین آن درکشورهای آفریقایی و اروپایی است به طوری که هزینه فرسایش در ایران معادل 14 درصد درآمد ناخالص ملی است.
همچنین افزایش تعداد دام در سطح مراتع، عدم کاربری صحیح اراضی کشاورزی، استفاده نادرست از منابع آبی و گاهی از طریق احداث خطوط جادهای و بهرهبرداری غلط از معادن و ...، فرسایش خاک را از حالت طبیعی و معمول خود خارج ساخته و بر آن دامن زده است. علاوه بر این میتوان به عدم تخصیص بودجه مناسب جهت مبارزه با پیشرفت بیابانها و همچنین عدم توجه به حفظ زمینهای زیرکشت اشاره کرد. متأسفانه ناتوانی مراکز ترویجی در اشاعه فرهنگ استفاده صحیح از جنگلها و مراتع بر اساس اصول علمی و فقدان مدارس آموزش منابع طبیعی کافی برای روستائیان و عشایر از علل دیگر روند فوق بوده است. خوشبختانه در دهههای اخیر شاهد پیشرفتهای زیادی در فهم سازوکار فرسایش و ابداع روشهای که میتوانند به طور موثر و توجیهپذیر از جنبه اقتصادی هدررفت خاک را در اکثر موارد مهار کنند، بودهایم.
به همین جهت ارزیابی دقیق منابع خاک با توجه به قابلیت آن و تهدید فشارهای طبیعی و انسانی بسیار حائز اهمیت است که در اثر عدم توجه، کاهش کیفیت آب، تولید و خروج گازهای گلخانهای به اتمسفر و گرم شدن جهانی هوا، فقر، سوء تغذیه، گرسنگی و مشکلات اقتصادی از پیامدهای آن است. لازم به ذکر است که اقدامات لازم درباره جلوگیری از فرسایش خاک و انتخاب روش و بکار بردن وسیله صحیح برای مبارزه با آن باید با مطالعات و بررسیهای دقیق و توجه به وضع اقلیمی و جغرافیایی و حتی اجتماعی منطقه مربوطه صورت گیرد نه آنکه یک فرمول و یک دستورالعمل برای مبارزه با فرسایش برای کلیه نقاط بکار برده شود. امروزه بر کسی پوشیده نیست که احیای پوشش گیاهی بومی مناطق مختلف زمینهساز توسعه حفظ نباتات است و با تثبیت خاک و تبدیل خاکهای ناپایدار به پایدار، رسوب خاک هم ساماندهی میشود؛ بنابراین در حفظ نباتات اولویت نخست باید حفاظت باشد، یعنی هر آنچه را که داریم حفظ کنیم و بر این اساس اگر آب و خاک را حفظ کنیم، این کار توسعه منابع طبیعی را به دنبال دارد و باید به عنوان یک وظیفه حاکمیتی سازمان حفظ منابع طبیعی مدنظر قرار گیرد چرا که با حفظ منابع طبیعی، امنیت غذایی هم تأمین میشود. آنچه مسلم است اینکه باید تمام هم و غم این سازمان ضمن حفاظت از وضع عرصههای موجود بر احیا، اصلاح، توسعه و بهرهبرداری بهینه از این منابع استوار باشد. بنابراین، برای جلوگیری از فرسایش خاک در درجه اول باید هدف ایجاد پوشش گیاهی باشد. اما بدیهی است که در بعضی نقاط، شرایط طبیعی طوری است که امکان روییدن گیاه نیست، ولی در هر حال باید اقداماتی در زمینه جلوگیری از فرسایش خاک صورت گیرد. در این شرایط بایستی از فکر ایجاد پوشش گیاهی در آن منطقه منصرف شد و روش های دیگری را برای نفوذ دادن آب در زمین (در فرسایش آبی) و تثبیت خاک در فرسایش آبی و بادی در پیش گرفت.
که از جمله اقدامات قابل انجام به موارد زیر میتوان اشاره نمود:
* در اراضی کشاورزی
• شخم زدن در جهت عمود بر شیب زمین و موازی با منحنی های میزان
• باقی گذاشتن مقداری از بقایای گیاهی هنگام برداشت
• وارد نمودن علوفه در تناوب زراعی پس از برداشت غلات
• کشت بر روی نوارها و خطوط احداث شده عمود بر شیب
• آبیاری صحیح اراضی زراعی و ساختن نهرهای مناسب و آبیاری به منظور کنترل فرسایش خاک
* در مراتع
• کنترل و تطبیق تعداد دام با ظرفیت یا گنجایش مرتع
• ورود و خروج دام به موقع در مراتع
• استراحت بلند مدت یا کوتاه مدت گیاهان مرتع
• عدم چرای دام به منظور دادن فرصت رشد به گیاهان
• ذخیره نزولات آسمانی در زمین با رعایت شیوههای فنی مناسب
• سکو بندی یا نهرکشی بر روی شیب های نسبتاً تند
• ساختن انواع موانع و سد در جلوی درهها و یا ساختن دیواره و یا موج شکن و سرعت گیر در کنار رودخانه
• قرق مرتع
• تثبیت ماسه ها با مالچ نفتی یا استفاده از موانع غیر زنده مانند حصیر، نی، سرشاخه درخت، بشکه، تخته های بلند و غیره به عنوان بادشکن
اینکه ما بدانیم چگونه خاک های کشور را حفاظت کنیم آنگاه میتوانیم از تخریب آنها جلوگیری کنیم.
در مورد منابع خاک باید به موارد زیر نیز پرداخته شود:
1- تصویب و اجرای قوانین متقن و پایدار در جلوگیری اکید از تبدیل و تخریب زمین های کشاورزی، و مدیریت جامع و علمی خاک در اراضی تحت کشت، جنگلی، مرتعی، صنعتی، و شهری، از جمله قانون جامع خاک و ...
2- تعیین متولی جدی و تشکیلات اجرایی مناسب برای حفاظت و مدیریت منابع خاک، بویژه در اراضی کشاورزی، که فقدان آن در حال حاضر به عنوان بزرگ ترین خلاء و چالش برای حفظ و بهرهبرداری بهینه از خاک های کشور مطرح است.
3- شناسایی تفصیلی منابع خاک کشور به ویژه در اراضی کشاورزی و تهیه نقشههای دقیق و ایجاد بانکهای اطلاعاتی مربوطه جهت دستیابی به اهداف مذکور و تأمین نیازهای اطلاعاتی کاربران مختلف.
4- تدوین برنامههای کلان ملی در راستای حفاظت و مدیریت منابع خاک با استفاده از توانایی انجمن علوم خاک ایران، و سایر متخصصین ذیربط در بخشهای دولتی و خصوصی.
5- تخصیص بودجه مناسب و تعیین سیاست های تشویقی برای اجرای برنامههای فوری، میانمدت و درازمدت./
دیدگاه تان را بنویسید