( به بهانه قرار داشتن در آستانه روز جهانی خاک)

ثروت بزرگی به نام خاک

مهدی عبداللهی - کارشناس ارشد زراعت

کدخبر: 20410

خاک بستر زیست انسان و دیگر موجودات کره زمین است و نقش کلیدی در استمرار و بقای حیات دارد. خاک میراث مشترک و ثروت ملی محسوب میشود و آثار و گنجینه های تمدن بشری را در خود جای داده است. انسان ریشه در خاک دارد. کلمه آدم مشتق از واژه عبری آداما به معنی خاک یا زمین است. نام آدم گویای زندگی اوست. از خاک بر می آید، از خاک بهره می گیرد و در خاک فرو می رود. جفت و هم زاد آدم حواست که آن نیز واژهای عبری به معنی زندگی و یا زندگی دهنده است. بنابراین همراه شدن آدم با حوا، به معنی وابسته بودن زندگی به خاک است. انسان در طول حیات از خاک بهره می گیرد و در خاک آرامش می یابد. غذای انسان، پوشاک و بسیاری از مایحتاج وی از خاک تأمین می شود. خاک از منابع مهم طبیعت و پالاینده و تصفیه کننده آن است. خاک بنیان و اساس تولید و امنیت غذایی، خودکفایی کشورها و اقتصاد ملی و بین المللی است، به نظر می‌رسد که انسان اولیه تا زمانی که مواد غذایی خود را از طریق شکار به دست می‌آورده، چندان توجهی به خاک نداشته، اما به تدریج که کشت گیاهان جایگزین شکار می‌شده، اهمیت خاک نیز افزایش یافته است. این تغییر روش در حدود 9000 سال پیش در کوه های زاگرس و خوزستان و قسمتی از عراق امروزی بین رودخانه‌های دجله و فرات صورت گرفته و در واقع نخستین انقلاب کشاورزی بوده است.

آدام اسمیت، پدر علم اقتصاد نوین، خاک را از بزرگ ترین منابع ثروت هر کشور و سعادت و بدبختی هر ملتی را در گرو نحوه مدیریت و بهره‌برداری از منابع خاک دانسته است. در فرهنگ مردم ایران نیز خاک از جایگاه بالایی برخوردار است.

بنی آدم سرشت از خاک دارند *** اگر خاکی نباشد آدمی نیست (سعدی)

خاک در خواب مایه روزی است *** برزگر را دلیل به روزیست (سنایی)

لغت خاک Soil از ریشه لاتین Solum به معنای زمین یا کف مشتق شده است. خاک شامل مجموعه مواد طبیعی در سطح زمین است که محل رشد گیاهان و دارای خصوصیاتی است، ناشی از تغییرات آب و هوا، موجودات زنده و مواد مادری که تحت تاثیر شیب و در طول دوره‌هایی از زمان شکل گرفته است. مهم ترین قسمت خاک از نظر رشد گیاهان لایه‌های سطح‌الارضی آن است که بیشتر مواد غذایی و آب قابل جذب گیاهان در این لایه‌ها متمرکز می‌شود و ریشه‌های گیاهان در اینجا یافت می‌شود. امروزه یکی از دغدغه‌های اصلی بشریت حفاظت از خاک و آب، بعنوان منابع اصلی حیات، و ارتقاء کیفیت آنهاست.

به منظور ارج نهادن به اهمیت خاک و جلوگیری از هدر رفت و نابودی آن، در سال 2002 بر اساس پیشنهاد اتحادیه جهانی علوم خاک، روز 5 دسامبر (15 آذر) به عنوان روز جهانی خاک نامگذاری گردید تا دولت‌ها، سیاست‌گذاران، و فعالان بخش خصوصی به طور جدی به تکاپو افتاده، و برای نواقص، اصلاح روش ها و بهبود اوضاع کیفی خاک‌ها چاره اندیشی نمایند. این روز با پیشنهاد تایلند و به پاس خدمات ارزشمند پادشاه این کشور در حفظ و ارتقای منابع خاک و با تصویب مجمع عمومی سازمان ملل و سازمان جهانی غذا و کشاورزی (FAO)، به نام روز جهانی خاک نامگذاری شده است. این روز جهانی یک بزرگداشت سالانه است که به نمایان‌سازی اهمیت خاک برای جوامع در سرتاسر جهان کمک می‌نماید و ضرورت بهره‌برداری پایدار از آن را آشکار می‌سازد. طی چندین سال پس از تصویب این روز، سالانه کنفرانس‌ها، نشست‌ها، و جلسات گوناگون پیرامون این موضوع در کشورهای مختلف دنیا در تاریخ مذکور برگزار و در جهت بزرگداشت اهمیت خاک و اطلاع رسانی به اقشار مختلف مردم تلاش می‌گردد. حتی در بعضی از کشورها مانند آلمان، هفته خاک تعیین و در طی آن مراسم مختلفی برگزار می‌شود. سازمان ملل متحد نیز با توجه به اهمیت موضوع، سال 2015 را به عنوان سال جهانی خاک‌ها ، برای تبیین اهمیت این منبع عظیم خدادادی تعیین نموده است.

"روز جهانی خاک" اهمیت خاک را به عنوان یکی از مهم ترین اجزای طبیعت و ایفا کننده نقش اساسی در حیات انسان از نظر سهم موثر در امنیت غذایی، تامین آب سالم، تنظیم هوا و سایر کارکردهای زیست محیطی خاک به بشر گوشزد می‌کند. برای تشکیل هر سانتیمتر خاک، این منبع ارزشمند حیات، به طور متوسط حدود 300 سال زمان نیاز است که این مدت در مقایسه با عمر یک انسان بسیار زیاد است و به همین علت خاک به عنوان یکی از منابع غیر قابل تجدید در نظر گرفته می‌شود. با هدر رفتن خاک، بستر حیات از بین می‌رود و آنچه باقی می‌ماند زمین لم یزرع و بیابان است. بیابان زایی، سیل و گرد و غبار از تبعات تخریب لایه خاک است. در ۵۰ سال گذشته زیان اقتصادی هدر رفت خاک در برخی کشورهای آسیایی در حدود ۱ تا ۷ درصد تولیدات کشاورزی آنها بوده است. برپایه برآوردهای انجام شده بر اثر فرسایش خاک سالانه چندین میلیون هکتار از اراضی کشاورزی جهان به کام نابودی کشیده می‌شود. تخریب خاک و از بین رفتن پوشش گیاهی با انتشار گاز کربنیک به اتمسفر تدریجاً موجب افزایش دما و بروز پدیده‌های مخرب جوی می‌گردد که چالشی بزرگ برای بشر محسوب می‌شود.

سرعت رشد جمعیت جهان با نسبت 8/1 درصد در هر سال و متعاقب آن نا آگاهی و عدم مدیریت مناسب با توجه به توزیع نامتعادل منابع خاک در کره زمین، تلاش انسان به منظور دستیابی به انواع مواد غذائی و محصولات کشاورزی، محدودیت موجود در منابع خاک و سرانه زمین و… این تخریب و هدر رفت را تشدید نموده است. در کل دنیا، 562 میلیون هکتار از اراضی کشاورزی و 685 میلیون هکتار از زمین های مرتعی تحت تخریب شدید خاک قرار دارند. 75 درصد خاک‌های جهان بر اثر فرسایش آبی، 83 درصد بر اثر فرسایش بادی، 90 درصد بر اثر تخریب شیمیائی و 60 درصد بر اثر تخریب فیزیکی بوده که بیشترین تخریب خاک در کشورهای در حال توسعه است. آلودگی خاک ناشی از دفن زائدات شهری - صنعتی، شور شدن خاک بر اثر مصرف نامعقول کودها، شخم‌های نامناسب زراعی، از دست رفتن جنگل‌ها و پوشش‌های گیاهی، نامناسب بودن سیستم‌های آبیاری و… از عوامل عمده تخریب خاک به شمار می‌روند. بیابان زائی در زمین های خشک و نیمه خشک که کشورمان نیز جزو آنها محسوب می‌شود، به وقوع می‌پیوندد و یکی از پیامدهای هدر رفت خاک به شمار می‌رود.

ایران یکی از هفت کشور آسیائی است که بیشترین میزان هدررفت خاک را دارد. بنا به آمار اعلام شده از سوی مسئولان سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور، میزان فرسایش خاک در کشور ما 3 برابر شاخص جهانی است و ما سالانه 2 میلیارد تن خاک از دست می‌دهیم. براساس این آمار، بیش از 125 میلیون هکتار از عرصه‌های کشور در معرض فرسایش آبی و 34 میلیون هکتار در معرض فرسایش بادی قرار دارد. میزان فرسایش آبی بیش از 5/16 تن در هکتار است، درحالی که میزان شاخص جهانی فرسایش آبی در هر هکتار بین 5 تا 6 تن در هکتار اعلام شده است. 50 درصد فرسایش خاک کشور ناشی از عدم ‌بهره‌برداری صحیح از سرزمین است. البته برخی کارشناسان، میزان فرسایش خاک را بیش از 20 تن در هکتار عنوان می‌کنند و از ایران به ‌عنوان رکورد دار فرسایش خاک نام می‌برند. همچنین، درحال حاضر سهم سرانه هر ایرانی از کل اراضی کشاورزی کمتر از ۲/۰ هکتار است. یعنی برای تامین نیاز غذا، پوشاک، و سایر مایحتاج هر کدام از ما تنها ۲۰۰۰ متر زمین وجود دارد. این سهم سرانه با افزایش جمعیت و کاهش اراضی به طور روزمره درحال کاهش است و در سال ۱۴۰۴ به ۱۵/۰ هکتار خواهد رسید. از طرفی، براساس مطالعات اولیه انجام شده و نیز طرح تهیه اطلس آلاینده‌های خاک در 11 استان کشور، بیش از صدها نقطه آلوده در خاک های کشور وجود داشته که به آلاینده‌های مختلف از جمله فلزات سنگین، آلاینده‌های نفتی، سموم و ... آلوده بوده و محیط زیست و سلامت مردم را به شدت تهدید می‌کند. در حالیکه هزینه رفع آلودگی هر متر مکعب خاک به روش های مختلف، بین 50 تا 5000 دلار بوده و فرآیندی بسیار درازمدت است.

با توجه به اهمیت بالای خاک در اقتصاد جامعه، کشاورزی و محیط زیست و خطرات ناشی از فرسایش و تخریب آن، تعیین روز جهانی خاک برای جلب توجه هر چه بیشتر و ایجاد فرصت مناسب جهت بررسی چالش ها و معضلات گوناگون پیش روی این عنصر حیاتی، و ارائه راهکارهای عملی و علمی برای حفظ و نجات آن الزامی به نظر می‌رسد.

در راستای دستیابی به مدیریت پایدار منابع خاک و جلوگیری از اتلاف آن دو استراتژی عمده وجود دارد:

1- احیاء خاک‌ها و اکوسیستم‌های تخریب شده

2- بکارگیری تکنولوژی‌های کشاورزی سازگار و بهسازی آن ها.

به منظور نیل به این استراتژی‌ها برخی راهکارهای عملی عبارتند از: الف- جنگل کاری و مدیریت پوشش‌های گیاهی ب- احیاء خاک‌های شور، فاقد مواد مغذی و آلوده ج- توسعه روشها و سیستم‌های مناسب شخم مثل شخم حفاظتی، بکارگیری مالچ‌ها و دیگر بقایای گیاهی د- مدیریت تلفیقی کودها, مواد مغذی و استفاده معقولانه از آنها ذ- استفاده از رو شهای مناسب حفاظت آب شامل آبیاری قطره‌ای، نیمه آبی، بازیابی آب و مدیریت سفره آب زیر زمینی ر - بهبود سیستم‌های زراعی/ تولیدی و …

بنابراین، بکارگیری راهبردهای مناسب در مدیریت پایدار منابع طبیعی در مناطق خشک و نیمه خشک، می‌تواند ضمن حفظ این گنجینه طبیعی و بی‌نظیر کشور و جلوگیری از اتلاف آن به عنوان سرمایه ملی، بستر توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور را فراهم نماید./

انتهای پیام

دیدگاه تان را بنویسید