تحلیلی بر مدیریت سازمان جنگل ها بر گیاهان دارویی و صنعتی
فریبرز غیبی
گیاهان دارویی و صنعتی و به بیانی دیگر، محصولات فرعی جنگلی و مرتعی از جمله پتانسیل های مهمی است که در خور اهمیت، به آن توجه نشده است.
کشور ایران با دارا بودن بیش از 8400 گونه گیاهی، از نظر فلور یا گیاگان از کشورهای غنی در این زمینه به شمار می رود. در مورد گیاهان دارویی و صنعتی ایران آمارهای مختلفی وجود دارد. به استناد گزارش ستاد پژوهش گیاهان دارویی و طب سنتی کشور، حدود 1400 گونه از گیاگان(فلور) ایران دارویی و صنعتی است، پژوهشگر محترم- دکتر مظفریان- این تعداد را حدود 750 گونه برآورد می کند. در هرحال فارغ از تفاوت های آمار و ارقام، چنان چه در نظر بگیریم که گردش مالی سالانه تجارت گیاهان دارویی در دنیا فراتر از 100 میلیارد دلار است، گردش کار 60 میلیونی ایران بسیار ناچیز و شایسته توجه و اهتمام جدی است.
یادآور می شود به دلیل اهمیت محصولات فرعی جنگلی و مرتعی (گیاهان دارویی و صنعتی) واحدی در سازمان کشاورزی و خوار و بار FAo تحت عنوان Non wood production به این امر اختصاص دارد که به اقتصادی کردن فعالیت های کشاورزی و منابع طبیعی برای مردم و با مردم می پردازد.
ظهور گیاهان دارویی و صنعتی را می توان متقارن با انقلاب کشاورزی در 8000 سال پیش و فراتر از آن جستجو کرد. نقش و دستورات درمانی بر پاپیروس ها و کتیبه های گلی و سفالی در بین النهرین را می توان از قدیمی ترین نشانه های گیاه درمانی به شمار آورد.
در این راه پر فراز و نشیب احداث مراکزی چون مرکز پزشکی جندی شاپور (گندی شاپور)، ظهور ستارگان علمی نظیر ابوعلی سینا ،جرجانی ، هروی ،رازی و... و رواج صادرات و واردات گیاهان دارویی به رواج و رونق و غنای این دانش افزود.
سابقه بهره برداری از گیاهان دارویی در عرصه های طبیعی به زمان هخامنشیان با برداشت و صادرات حلتیت(آنغوزه) بر می گردد. همچنین برداشت سقز توسط ساکنان کرد استان های کردستان و کرمانشاه از 300 سال پیش تاکنون و صادرات مازوج و زیره از دهه 1330 نشان از بهره برداری گیاهان دارویی از عرصه های طبیعی دارد .
بهره برداری به صورت فنی و علمی از گیاهان خودروی مراتع و جنگل های کشور عملاً از دهه 1360 درقالب طرح های مرتعداری سمنان با برداشت باریجه شروع شد. متعاقب آن در سال های 66 و 67 دفتر بهره برداری شمال با هدف ساماندهی بهره برداری و احیاء گیاهان مولد محصولات فرعی در سازمان جنگل ها و مراتع تشکیل شد.
طی سال های 1367 لغایت 1376 طرح های احیاء و بهره برداری به تعداد 368 فقره در مساحتی بالغ بر 310/880/3 هکتار با برآورد تولید 43259 تن تهیه و بعضاً تعدادی از آنان براساس توان رویشگاه و برنامه زمانی و مکانی طرح ها اجرا گردید. در سال 1377 با تشکیل دفتر جنگل های خارج از شمال وظایف دفتر بهره برداری در خصوص مدیریت گیاهان دارویی و صنعتی به این دفتر واگذار شد.
از سال 1377 تا 1391 حدود 130 فقره طرح احیاء و بهره برداری محصولات فرعی جنگلی و مرتعی در سطحی به میزان 868/435/1 هکتار و با برآورد تولید 36662 تن در کل کشورتهیه و تعدای از آنان به اجرا درآمد.
به طور کلی تعداد 498 فقره طرح احیاء و بهره برداری از محصولات فرعی جنگلی و مرتعی به میزان 979/315/5 هکتار با تولید 79921 تن در سازمان جنگل ها تهیه و اجرا شده است.
گیاهان و محصولاتی که مشمول طرح احیاء و بهره برداری قرار گرفتند عبارت بودند از: کتیرا، آنغوزه، باریجه، آویشن،کرفس وحشی، گزاگبین، مورد، موسیر،گال بلوط، میوه بلوط، گردو جنگلی، سماق، گل نرگس، وشاء ،اشنیان، بادام کوهی، برگ کنار، میوه بنه، زیره کوهی، ریشه سریش، سقز، علف گاو زبان، فندق و...
در سالیان متمادی و همزمان با اجرای طرح های احیاءو بهره برداری، سطح قابل توجهی از عرصه های داخل محدوده طرح ها با گونه های دارای محصولات فرعی احیاء و توسعه یافت که می توان به سطحی برابر 55853 هکتار اشاره کرد. هم چنین با تهیه و اجرای طرح های صیانت از جنگل های زاگرس، ارسباران و جنوب سطحی معادل 12641 هکتار طی سال های 86 لغایت 88 به کشت گونه های دارای محصولات فرعی جنگلی و مرتعی اختصاص یافت.
در راستای اجرای طرح های بهره برداری و تولید گیاهان دارویی و صنعتی و محصولات فرعی ملاحظه می شود که به استناد گزارش گمرک جمهوری اسلامی ایران حدود 91694 تن گیاهان دارویی و صنعتی(به استثنا زعفران) و صمغ ها و رزین ها از سال 80 لغایت 86 از کشور صادر شده است.
عمده گیاهان دارویی صادراتی و محصولات آنان طی سال های فوق صادر شدند عبارت بودند از: آویشن، آنغوزه، کتیرا، باریجه، سقز، وشاء، گاوزبان، موسیر، کاپاریس (کبر)، ثعلب، سماق، کرفس کوهی، شیره، عصاره و پودر شیرین بیان، سیاه دانه، زیره، حنا، مورد، رزماری، نعناع، بابونه، خار مریم، بادرنجویه، سنبل الطیب و....
با توجه به تهیه طرح مدیریت گیاهان دارویی و صنعتی که در سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری طی سال های 85-89 صورت گرفت. درسال 1390 با پیگیری سازمان و موافقت معاونت برنامه ریزی و راهبردی ریاست جمهوری در کمیسیون ماده 215 با اختصاص ردیفی بنام گیاهان دارویی در سازمان موافقت به عمل آمد و مصوب شد که اعتباری حدود 40 میلیارد ریال به این امر اختصاص یابد که متاسفانه تاکنون اعتباری تخصیص داده نشده است.
هم چنین در سال 1390 با همکاری ستاد پژوهش گیاهان دارویی و طب سنتی معاونت فن آوری ریاست جمهوری اعتباری به میزان 1000 میلیون ریال بابت توسعه وکشت و احیاء گیاهان دارویی در مناطق الگویی و تهیه و چاپ و تکثیر کتاب های ترویجی گیاهان دارویی به تعداد 30 گونه به سازمان اختصاص یافت که این امر در 10 استان پایلوت اجرا و کتاب های ترویجی تهیه و انتشار یافت.
با عنایت به تاکید مسئولین و سطح پراکنش گیاهان دارویی و صنعتی در عرصه های طبیعی جنگل، مرتع و بیابان، تاسیس دفتری بنام گیاهان دارویی و صنعتی بیش از پیش در سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری بعنوان بزرگترین متولی گیاهان دارویی کشور از لحاظ پراکنش و تولید مورد نیاز می باشد.
بر طبق آمار ارائه شده توسط ستاد پژوهش گیاهان دارویی و طب ایرانی، میزان داروهای گیاهی در سبد دارویی کشور از 3 درصد درسال 1380 به 10% درسال 1392 رسیده است که این رقم در حال افزایش است بنابراین توسعه و احیاء عرصه های طبیعی و برداشت از عرصه های زراعی و دیم زارهای کم بازده می تواند یکی از مهم ترین منابع تولیدی برای تولید مواد اولیه، فرآوری و صادرات این منابع حیاتی مهم باشد. با اشتغال و درآمد زایی می توان باعث پایداری منابع طبیعی یعنی آب، خاک و گیاهان شد زیرا تولید پایدار در گرو حفاظت و توسعه پایدار تجلی پیدا خواهد کرد.
به امید آن روز...
دیدگاه تان را بنویسید