تحلیلی بر توسعه سطح کشت یا بهبود عملکرد برای تولید گندم
پریسا آقاجری- کارشناس ارشد زراعت
توسعه سطح کشت و بهبود عملکرد دو عامل اساسی افزایش تولید به شمار می روند که هر یک از عوامل مختلف تاثیر می پذیرند. سیاست های حمایت قیمتی و غیر قیمتی نقش مستقیم در افزایش سطح کشت داشته و پیشرفت فناوری، سرمایه گذاری زیرساختی و شرایط مناسب آب و هوائی نیز در بهبود عملکرد تعیین کننده هستند. در این میان بهبود عملکرد به عنوان گزینه و راهکار مطلوب افزایش تولید از اهمیت خاصی برخوردار است، زیرا توسعه سطح کشت متاثر از سیاست های قیمت گذاری، پیامدهای نامطلوب اقتصادی از جمله اثرات تورمی، افزایش بار هزینه ای دولت و کاهش سطح کشت و تولید سایر محصولات را می تواند به دنبال داشته باشد.
تحلیل روند افزایش تولید گندم و سهم نسبی توسعه سطح کشت و بهبود عملکرد آن می تواند در ارزیابی مجموعه سیاست ها و راهکارهای اعمال شده مفید واقع شود. کما اینکه گندم به عنوان یکی از اصلی ترین مواد غذائی و مهم ترین محصول زراعی در کشور ما از جایگاه ویژه ای برخوردار است و رشد روزافزون جمعیت نیز بر ضرورت افزایش تولید آن می افزاید.
در این میان از آنجا که این محصول در سراسر جهان دارای ارزش استراتژیک فوق العاده ای است و ملاحظات غیر اقتصادی از جمله احتمال تبدیل آن به حربه ای سیاسی، کشورهای وارد کننده را ناگزیر به افزایش تولید داخلی گندم ساخته است، ضرورت افزایش تولید گندم در ایران نیز بنا به ملاحظات سیاسی و اقتصادی در سال های اخیر نمود بیشتری یافته است؛ بطوری که یکی از اهداف مهم سیاست کشاورزی کشور، بی نیازی از واردات گندم بوده و برنامه های متعددی برای دستیابی به این هدف راهبردی تدوین شده است.
اما آنچه در نگاه کلی می توان ذکر کرد آن است که افزایش تولیدات کشاورزی به واسطه افزایش سطح کشت، بهبود عملکرد و یا تلفیقی از این دو امکان پذیر است. هر چند متغیرهای مختلف اقتصادی، فنی و زراعی در افزایش تولیدات کشاورزی تعیین کننده هستند، اما تمامی این متغیرها تاثیر نهائی خود را با تاثیر بر تغییرات سطح کشت و بهبود عملکرد نمایان می سازند. در واقع بهبود عملکرد در واحد سطح بسیار حائز اهمیت است و کم ترین آثار و تبعات نامطلوب اقتصادی و اجتماعی را به دنبال دارد.
حال آنکه توسل به راهکار توسعه سطح زیر کشت می تواند تبعات نامطلوبی را به دنبال داشته باشد که بدیهی ترین آن کاهش سطح کشت و تولید محصولات رقیب، افزایش قیمت سایر محصولات و استقرار نظام تک کشتی است. برای مثال می توان به وضعیت محصول رقیب گندم در استان گلستان یعنی محصول استراتژیک پنبه اشاره کرد. کشت و تولید این محصول در استان گلستان طی سال های اخیر نوسانات زیادی را تجربه نموده است که یکی از علل اصلی آن توجه بیش از حد و یک جانبه به محصول گندم است. لذا تدوین سیاست افزایش تولید محصولات کشاورزی ترجیحا می بایست مبتنی بر راهکار بهبود عملکرد باشد. در این راستا اقدامات متعددی از جمله پیشرفت فناوری، ارتقا دانش و توان مدیریتی زارعین، سرمایه گذاری در امور زیربنائی، اصلاحات ساختاری کشاورزی و اصلاح الگوی بهره برداری از منابع می تواند بدون هیچگونه آثار و تبعات نامطلوب موجب تحول و افزایش تولید محصولات کشاورزی گردد.
بدیهی است که این موفقیت به واسطه عوامل مختلف و در نهایت توسعه سطح کشت و بهبود عملکرد رخ داده که در این میان تعیین نقش و سهم هر یک از عوامل یاد شده در افزایش تولید گندم می تواند در ارزیابی سیاست افزایش تولید گندم و بازنگری مکانیسم آن مفید واقع شود.
نتایج یک تحقیق نشان می دهد که اگر چه بخشی از موفقیت در افزایش تولید گندم به واسطه بهبود بهره وری عوامل و عملکرد در واحد سطح حاصل شده است، اما این یک واقعیت است که سهم نسبتا قابل توجهی از این افزایش، منتج از توسعه سطح کشت گندم و کاهش سطح کشت و تولید سایر محصولات بوده است.
امروزه در سیاست افزایش تولید محصولات کشاورزی عمدتا بر راهکار افزایش بهره وری عوامل تاکید می شود که با اتکا به اقدامات گوناگون مانند پیشرفت فناوری، سرمایه گذاری در امور زیربنائی، اصلاحات ساختاری به ویژه در نظام های بهره برداری و حمایت های غیر قیمتی ( بیمه محصول، آموزش و ترویج یافته های نوین تحقیقاتی و علمی ) حاصل می گردد و کمتر به توسعه سطح کشت پرداخته می شود.
لذا با توجه به نتایج این تحقیق پیشنهاد می شود:
1- در برنامه ریزی برای افزایش تولید گندم و سایر محصولات کشاورزی عمدتا به عامل بهبود عملکرد پرداخته شود و توسعه سطح زیر کشت کمتر مدنظر قرار گیرد. زیرا توسعه سطح کشت گندم به واسطه حمایت های قیمتی اگرچه می تواند انگیزه های زارعین را برای بهبود عملکرد آن افزایش دهد، اما در کوتاه مدت منجر به کاهش سطح کشت محصولات رقیب خواهد شد.
2- برای بهبود عملکرد در واحد سطح محصولات استراتزیک مانند گندم، سیاست هائی ساختاری تدوین و اتخاذ گردد. دراین راستا توسعه فناوری های نوین، افزایش سرمایه گذاری های زیرساختی، اصلاحات ساختاری در بخش کشاورزی به ویژه در نظام های بهره برداری و حمایت های غیر قیمتی مانند گسترش آموزش و ترویج یافته های نوین تحقیقاتی توصیه می شود.
3- در برنامه ریزی توسعه سطح کشت محصولات استراتزیک مانند گندم در مناطق مختلف کشور، به مزیت های نسبی آنها توجه کافی مبذول گردد و افزایش تولید با هزینه های نسبی بیشتر و اتکا به حمایت های دولتی مدنظر قرار نگیرد.
4- اصلاح الگوی تغذیه خانوارها به ویژه در مبحث نان می تواند موجبات تولید و مصرف منطقی گندم را فراهم نماید. بر اساس آمارهای رسمی کشور، حجم ضایعات نان در مراحل برداشت، حمل، فرآوری گندم و مصرف نان حدود سه میلیون تن در سال است که میلیاردها تومان را همه ساله بر اقتصاد کشور تحمیل و به اتلاف منابع ملی ارزشمند بخش کشاورزی می انجامد، لذا بهینه سازی تولید، فرآوری و مصرف گندم می تواند موجبات کاهش نیاز به تولید و اتکا به توسعه سطح کشت آن را فراهم نماید./
دیدگاه تان را بنویسید