نقدی بر روند توسعه شیلات کشور
محمود حافظیه
در کشورهای با ساختار حکومتی سبزاندیش، توسعه اقتصادی بهتنهایی از اولویت چندانی برخوردار نیست و لزوم هماهنگی و موازیگری با مفاهیم جدید توسعهای ازجمله توسعه پایدار و نوع تکامل یافته آن، یعنی توسعه مسئولانه، بسیار محسوس و ضروری است. تا دهه گذشته، کلیه کشورها و بهویژه آنهایی که گامهای توسعهای را سریعتر از بقیه برداشته بودند، تنها به تولید هرچه بیشتر در کوتاهترین زمان ممکن میاندیشیدند که عاقبت آن چیزی جز ناهنجاریهای اقلیمی و زیستمحیطی، آلودگی منابع، فقر بیشتر و گسترش هرچه بیشتر لجامگسیختگی فرهنگی را عاید بشریت نکرد. تغییرات اقلیمی کره زمین، گرم شدن هوا و آب، بروز پدیدههای بسیار نادر همچون گردبادهای شکننده، تورنادوها، سیلابهای افسارگسیخته، بارشهای بیامان سیلآسا و خشکسالیهای پیاپی و در ادامه ذوب شدن هرچه سریعتر یخهای قطبی و عواقب آن که بهنظر میرسد کمتر کسی است از آنها بیخبر باشد. کمبود آبهای سالم زنگ خطری است در جهان قرن آینده و آب مایه حیات هیچ جایگزین دیگری نخواهد داشت که با آلودگی آن، حیات سبز از تولید باز خواهد ایستاد و متعاقب آن زندگی تحت شعاع قرار خواهد گرفت.
توسعه در کشور ایران، به ویژه بعد از انقلاب اسلامی و در پایان هشت سال دفاع مقدس، در دهه سازندگی شتاب بسیار سریعی به خود گرفت. آمار دهه گذشته از وضعیت اقتصادی ایران حکایت از رشد بیامان توسعهای در بخشهای مختلف صنعت، کشاورزی و مصرف را نشان میدهد.
توسعه کشاورزی در حدی بوده که در سال ۱۳۸۶ تولیدات کشاورزی از ۲۰ میلیون تن در سال به بیش از ۱۰۰ میلیون تن و تولید مواد پروتئینی از 3.3 میلیون تن به بیش از ۱۲ میلیون تن رسید و پس از آن نیز افزایش چشمگیری داشته است. در حدی که کشور پس از ۴۰ سال، مجدداً در سال ۱۳۸۳خورشیدی با تولید ۱۵ میلیون تن گندم به خودکفایی در این محصول استراتژیک رسید.
در حوزه آبزیپروری و ماهیگیری (شیلات) نیز روند توسعه بر اساس آمار ارائه شده سازمان مربوطه از شتاب باورنکردنی برخوردار بوده است. از سال 1381 میزان کل صید و آبزیپروری (401 هزار و 670 تن) تا سال 1391 (838 هزار و 892 تن) بیش از دوبرابر شده و این در حالی است که طی این مدت در آبهای شمال کشور نهتنها شاهد افزایش صید نبودهایم، بلکه با کاهش پنج درصد همراه بوده است، میزان صید در آبهای جنوب کشور 1.5 برابر شده که بیشترین فشار بر سطح زیان درشت بوده است (از 133 هزار و 285 تن به 235 هزار و 830 تن) و میزان آبزیپروری در کشور چهاربرابر افزایش نشان میدهد (از 89 هزار و 827 تن به 338 هزار و 877 تن). تعداد شناورهای بهکار گرفته شده در سال 1381 خورشیدی 11 هزار و 168 ناوگان بوده حال آنکه در سال 1391 این رقم به 11 هزار و 586 ناوگان افزایش یافته است. ماهی قزلآلای رنگینکمان بهعنوان تنها ماهی سردآبی کشور از 16 هزار و 26 تن در سال 1381 به 131 هزار تن در سال 1391 (تقریباً 9 برابر) که سهم استانهای چهارمحال و بختیاری 13 درصد، مازندران و لرستان هرکدام 10 درصد کرمانشاه و کهگیلویه و بویراحمد هرکدام حدود هشت درصد و آذربایجان غربی و فارس هرکدام شش درصد بوده، ماهیان گرمآبی از 54 هزار و 801 تن در سال 1381 به 154 هزار و 565 تن در سال 1391 (تقریباً سه برابر) که سهم خوزستان و مازندران هرکدام 30 درصد و پس از آنها گیلان (25 درصد) و گلستان (13 درصد) و... بوده است. برداشت از منابع طبیعی و نیمهطبیعی از 13 هزار و 10 تن در سال 1381 به 42 هزار و 363 تن در سال 1391 (تقریباً سه برابر) افزایش تولید نشان میدهند. بیشترین توسعه در بخش ماهیان زینتی (صفر در سال 1381 و 148 میلیون قطعه در سال 1391) به ترتیب مربوط به استانهای اصفهان (35 درصد) تهران (28 درصد) و قزوین (13 درصد) بوده است. تعداد مزارع پرورش ماهیان سردآبی از سال 1381 (461 مزرعه) تا سال 1391 (یکهزار و 907 مزرعه) و تعداد مزارع پرورش ماهیان گرمآبی از سههزار و 802 (سال 1381) به 14 هزار و 295 (سال 1391) هرکدام چهار برابر شده است. حال آنکه بهویژه ماهی قزلآلا بهترین منابع آبی کشور یعنی سرچشمهها، رودخانهها و چاهها را هدف قرار داده است و هرگونه افزایش تولید به معنی افزایش تولید آلودگی این آبهای شیرین، سرد، جاری و با کیفیت خواهد بود. بار آلودگی ناشی از مواد دفعی، آنتیبیوتیکها و سایر داروهای شیمیایی، استفاده از غذاهای کمکیفیت صنعتی و بهویژه (با توجه به قیمت بالای غذاهای صنعتی با کیفیت)، استفاده از غذاهای دستساز بهشدت باعث آلودگی آبها شده و قطعاً در آیندهای نهچندان دور، در نبود مدیریت مسئولانه، آب جاری با کیفیتی وجود نخواهد داشت که تولیدی را در پی داشته باشد و در آن شکل از توسعه اقتصادی این زیربخش نیز خبری نخواهد بود. توسعه تولید کپورماهیان یا ماهیان گرمآبی با توجه به نیاز سیستم پرورشی خود با افزایش مصرف کودها (حیوانی و شیمیایی) مواد شیمیایی (آهک) و انواع سموم همراه بوده و این موضوع نهتنها به آلودگی اکوسیستمیک انجامیده، بلکه میزان تجمع زیستی این مواد در پیکره این آبزیان پرورشی را با رشد معنیداری همراه کرده است.
خوشبختانه در این میان پرورش میگو بهدلیل استفاده از آبهای آزاد و یا شاید توسعه کمتر (از پنجهزار و 960 تن در سال 1381 به 101 هزار و 525 تن در سال 1391 افزایش یافته است) و چندان مخاطرات زیستمحیطی را به همراه نداشته، اما ارتقای سیستم پرورشی از نوع غیرمتراکم به نوع متراکم، بروز بیماریهایی چون بیماری ویروسی لکهسفید و... را برای این صنعت به ارمغان آورده است. صید آبزیان تجاری به نسبت افزایش تلاش صیادی هر روز کمتر و کمتر میشود و از این رو فشار صیادی به دنبال جبران از دست رفتهها، طول استاندارد صید آبزی را بهشدت کاهش داده، اجازه تولید مثل طبیعی از آبزیان گرفته شده است و این نیز به معنای نابودی در زیربخش مربوطه خواهد بود. علاوه بر آن روشهای مخرب صید که در راستای سیاست هرچه بیشتر بهرهبرداری (توسعه اقتصادی) صورت میگیرد، نهتنها به ذخایر زیستی، بلکه به اکوسیستمهای آبی آسیبهای جدی وارد کرده، مسکن مرجانها، اسفنجها و بهطور کلی ساختار کف دریاها را تخریب و این خود به نابودی سریعتر کمک کرده است. ناوگان صیادی در راستای بهرهبرداری حداکثری، مدتهای طولانی را بهدنبال گلههای صید در دریاها سپری کرده و تا مخازن سردخانهای خود را پر نکنند، به ساحل باز نخواهند گشت و در این فرایند طولانی مدت به شدت از کیفیت صید کاسته شده، بهطوریکه صید زیر بار پرفشار تناژ و در آبشدگی یخ پودر شده سردخانهای، در خونابه خود غرق گشته، بار باکتریایی آن افزایش یافته و زمینه ایجاد هیستامین بافتی در آنها فراهم و افزایش خواهد یافت.
سخن پایانی
به ادعای بسیاری از کارشناسان محیط زیست و شیلاتی کشور، روند توسعه نهتنها در برخی شاخههای شیلاتی کشور و بهویژه ماهیان سردآبی باید متوقف شود، بلکه باید از تعداد مزارع موجود نیز کاسته شود. استفاده از مکانیزاسیون بهمنظور افزایش تولید در واحد سطح بسیار حائز اهمیت است، تجدیدنظر بر تولیدات کارخانههای غذای آبزیان و حذف کارخانههایی که غذاهای بیکیفیت تولید میکنند، جلوگیری قانونی از تولید غذاهای دستساز مزرعهها (اخذ تأییدیه برای محصول تولیدی هر مزرعه که درآن چنانچه از غذاهای دستساز استفاده شود، این تأییدیه صادر نخواهد گشت)، اجبار به بیمهگذاری آبزیپروری اعم از محصول و مزرعه در تمام مراحل از تخم چشمزده تا مزارع حد واسط، پرواری و در نهایت مولدسازی باید کاملاً رعایت شود.
در حوزه ماهیان گرمآبی بهنظر میرسد ضمن استفاده از مکانیزاسیون، رویکرد تولید ارگانیک ضروری است و قطعاً برای هرگونه توسعه، مطالعات GIS ضروری است.
در حوزه میگو باید به موضوع پساب خروجی توجه جدی صورت گیرد. بهرهگیری از پروبیوتیکها بهویژه باکتریهایی که در جلوگیری از تعویض آب نقش ایفا میکنند، بهرهگیری از بهترین غذاهای تولیدی در این صنعت و مجدداً تأکید به استفاده از مکانیزاسیون در آن کاملاً توجیه سبز خواهد داشت.
در حوزه صید و صیادی، ضمن حذف روشهای صید مخرب چه از آبهای داخلی و چه از آبهای آزاد، با برآورد دقیق ذخایر موجود، رعایت فصول صید بر اساس تدوین زمانبندی تحقیقات و تولید مثل طبیعی آبزیان ضروری است. استفاده از ترالرها باید بسیار محدود شود. چشمههای تور باید استاندارد شوند و با قاطعیت از استفاده چشمه تورهای غیراستاندارد جلوگیری بهعمل آید. روشهای ارزش افزوده برای صید مهمترین پارامتر در کاهش فشار صیادی خواهند بود. به عبارت بهتر و بهعنوان مثال در صید سطح زیان درشت چنانچه از روش Long Liner و یا روشهای استاندارد دیگر استفاده شود، بهطور همزمان خونگیری ساقه دمی و قرارگیری در برفآب یا یخآب بهمنظور کاهش سریع دمای بدن صورت گیرد و تا حد مجاز سردخانه ذخیرهسازی صورت گیرد بهطوری که صید در تازهترین شکل ممکن به ساحل منتقل شود و سپس با روشهای فرآوری یا عملآوری بهترین و تازهترین نوع محصول به بازار عرضه شود، قیمت فروش هر کیلوگرم معادل قیمت فروش 10 کیلوگرم صید با ساختار فعلی خواهد بود که از این طریق دو منفعت عمده به دست خواهد آمد که عبارتند از نخست کاهش هزینههای صید اعم از مصرف سوخت، استفاده طولانی از شناور، کارگر و... و دوم کاهش 10 برابری فشار صید به قبل از این مدیریت مسئولانه بهمنظور منفعتطلبی بیشتر صورت میپذیرفت، چرا که در این روش با ارزش افزوده به غریزه منفعتطلبی که جزء لاینفک سرمایهگذاری در کشور ماست، پاسخ مثبت داده خواهد شد. البته اخذ تصمیمات قانونی و اجبار به رعایت آنها، سهمیهبندی و... لازم اجرا هستند. تجهیز سردخانه شناورهای صیادی به سیستمهای برودتی انجمادی (جلوگیری از استفاده از یخ پودر شده در صیادیهای طولانیمدت، جلوگیری از روشهای مخرب زیستمحیط و...) که بهصورت جزئی به آنها اشاره شد، همگی از ضروریات مدیریت مسئولانه در حوزه ماهیگیری و صیادی است./
D-930618-01
دیدگاه تان را بنویسید