گزارشی از کشت برنج در بحران آب
آب نداریم، برنج میکاریم (گزارشی از کشت برنج در بحران آب)
وحید زندیفخر
میگویند روزی ملانصرالدین زنش را بهشدت کتک میزد. مردم دور او جمع شدند و علت را پرسیدند. او جواب داد: من این زن بیچاره را نه به گردش میبرم، نه چیزی برایش میخرم و نه با او صحبت میکنم؛ پس مردم از کجا بفهمند که این زن، همسر من است؟!
این طنزی بود که وقتی به رابطه بین کشاورز و وزارت جهاد کشاورزی فکر میکنیم، ناخودآگاه در ذهن تداعی میشود. کشاورز امروز تقریباً به حال خود رها شده و تنها با تصمیمات دستوری و بیشتر بدون کارشناسی مسئولان، به یادش میافتد که وزارتخانهای نیز بالای سرش هست که هرازچندگاهی در کارش تداخل ایجاد کند.
اکنون موضوع کمآبی، از بحثهای روز مردم و کارشناسان شده و کشاورزی هم یکی از مقصران اصلی مصرف بیرویه آب در کشور است. در این میان، برنج، محصولی است که در آب رشد میکند و بیش از محصولات دیگر به آن نیاز دارد. بر همین اساس، حساسیت مسئولان را برانگیخته و آنها را به فکر اصلاح الگوی کشت انداخته است.
داستان از آنجا شروع شد که معاون زراعت وزیر جهاد کشاورزی اعلام کرد که برنج نباید در استانهای کمآب جنوبی مانند خوزستان کشت شود.
اگر بخواهیم بهصورت منطقی به قضیه نگاه کنیم، کشت برنج در استانهای مختلف کشور با دوراهی عجیبی روبهرو شده است. از یک طرف مشکل کمبود آب در استانهایی مانند خوزستان، اصفهان، ایلام و... به معضلی برای مردم آن مناطق تبدیل شده و از طرف دیگر کیفیت عالی برنج را در همین استانها میتوان جستجو کرد. به عبارتی برخلاف تصور عموم، بهترین نوع برنج اغلب در استانهای شمالی کشت نمیشود.
گذشته از اینها یک ضربالمثلی ژاپنی میگوید: "برنج پای در آب و سر در آتش دارد." یعنی اگرچه ریشه این گیاه در آب است اما ساقه آن نیاز به گرمای زیادی دارد که استانهای جنوبی مانند خوزستان، چنین پتانسیلی را دارا است. البته باید در نظر داشت که بین کیفیت و کمیت، رابطه معکوس وجود دارد. به این معنی که هرچه میزان کیفیت برنج بالاتر باشد، مقدار تولیدی آن کمتر است و برعکس.
حال پرسش اینجاست که آیا دولت میتواند کشاورز را مجبور به کشت محصولی کند که تا به حال کشت نمیکرده است؟ دبیر انجمن برنج معتقد است: "اگرچه 14سال متوالی، کشور با کمآبی دست و پنجه نرم میکند، اما کسی نمیتواند به کشاورز دستور دهد که چه بکارد یا نکارد."
جمیل علیزاده شایق با تأکید بر اینکه بحث الگوی کشت باید از طریق فرهنگسازی حل شود، میگوید: "طبیعت، بزرگترین تنظیمکننده برای کشت محصول است. مسلماً وقتی در استانی، آب نباشد کشاورز ناخودآگاه روش خود را تغییر میدهد. بنابراین بهکار بردن جملات دستوری برای او کاربردی نخواهد داشت."
به گفته دبیر انجمن برنج، در سال 1362 خورشیدی طرحی مبنی بر شناسایی مناسبترین مناطق کشت برنج تدوین شد که در آن کارشناسان از تمامی نقاطی که کشت برنج انجام میشد بازدید کردند و آن را در قالب یک گزارش به وزارتخانه تحویل دادند. بر اساس این گزارش، سطح کشت مناسب در ایران، 520 هزار هکتار در 15 استان کشور است که وضعیت آبی خوبی هم دارند و مازندران و گیلان اصلیترین آنها بهشمار میآیند. بهطوریکه 460 هزار هکتار در مازندران و گیلان و 40 هزار هکتار در گلستان وجود دارد. اما اکنون 630 هزار هکتار از اراضی کشور تحت کشت برنج است. یعنی 130 هزار هکتار بیشتر از مقدار اراضیای که مناسب تشخیص داده شد.
با توجه به گفتههای شایق، میتوان گفت معیشت و کسبوکار بسیاری از کشاورزان برنجکار به آبی وابسته است که در حال حاضر در بحران به سر میبرد. اگرچه واجب است که تجدید نظری جدی درباره مصرف آب صورت گیرد، اما از آن طرف هیچ اقدام جبرانی برای کشاورز در نظر گرفته نشده است. از اینها گذشته حتی برنجکاران منطقههای شمالی هم با مشکلاتی روبهرو هستند که روزبهروز وضعیت مالیشان تحلیل میرود. بهطوریکه به گفته یکی از کشاورزان، "مگر دولت چقدر به برنجکار خدمات ارائه میدهد که از او چنین توقعی دارد؟ امسال پول برنج ما را به قیمت روز میدهند و برنج سال بعد را از ما میخواهند. در صورتی که سال بعد به احتمال زیاد قیمتها افزایش یافته است."
اما آنچه در واقع اتفاق خواهد افتاد، حذف کشت برنج در مناطقی غیر از شمال کشور بهدلیل کمآبی و خشکسالی است. این اتفاق، دو پیامد خواهد داشت؛ یکی تولید نشدن برنج باکیفیتی که در دنیا حرف نخست را میزند و دیگری بیکار شدن عدهای کشاورز که چارهای جز کشت این محصول را ندارند.
باید منتظر بود و دید که وزارت جهاد کشاورزی برای حل این مسائل چه تدبیری خواهد اندیشید. آیا مانند پدری دلسوز، راهی پیش پای کشاورز بیآب خواهد گذاشت یا باز هم او را به حال خود رها خواهد کرد؟/
روزنامه فرصت امروز-93/06/11
دیدگاه تان را بنویسید