سمپاشی، آخرین حربه کنترل آفات گیاهی
میر بهروز غیبی - مدیر کل سابق گل و گیاهان زینتی وزارت جهاد کشاورزی - کارشناس ارشد گیاه پزشکی
اکنون که در نتیجه توجهات دولت محترم به ویژه مسئولین وزارت جهاد کشاورزی، وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی و سازمان ملی استاندارد ایران ، رعایت مسائل زیست محیطی و بهبود بهداشت عمومی و فراهم نمودن زندگی بهتر و بهره گیری سالم از نعمات خداوندی، اجرای گسترده و سازمان یافته مدیریت تلفیقی آفات، محور توسعه روش های کنترل غیر شیمیایی آفات و بیماری های گیاهی و علف های هرز می گردد، بی شک این جنبش علمی و اجتماعی، راهگشای بسیاری از مسائل کنترل غیر شیمیایی شده و ره آورد و نتایج ارزنده ای برای جامعه خواهد داشت. در این راستا بنا به وظیفه ای که بر خود می دانم، از بابت یاد آوری یک امر مهم، با تدوین و تقدیم مقاله ای به زبان ساده در ارتباط با مصرف سموم در باغات میوه، تحت عنوان "سمپاشی، آخرین حربه در کنترل آفات" قدم ناچیزی در این حرکت ملی حفظ امنیت حیاتی بخش کشاورزی بردارم.
کشور ایران با داشتن شرایط متنوع اقلیمی و آب و هوایی و نیز تمدن چندین هزار ساله، یکی از مراکز با سابقه کشت و کار درختان میوه در جهان است. در این رابطه وظیفه خطیر حفظ و حراست این سرمایه های ملی از گزند آفات و امراض و علف های هرز بر کسی پوشیده نیست. در یک باغ میوه باید در نظر داشت که بیش ترین میزان محصول معمولأ از باغاتی به دست می آید که در شرایط زراعی مطلوب قرار گرفته باشند که شامل متناسب بودن درختان میوه با شرایط آب و هوایی و خاک، نحوه کاشت و داشت آن ها اعم از رعایت فواصل کاشت، عمق کاشت، هرس، شخم یا بیل زدن، کود دادن، آبیاری و غیره است. به عبارت دیگر هر نارسایی و کمبود محصول و یا ریزش برگ و میوه را نباید به عوامل آفات و بیماری ها ربط داد، بلکه باید قبلأ از شرایط زراعی مطلوب اطمینان حاصل کرد و در مرحله بعدی نسبت به شناسایی و کنترل آفات و بیماری ها اقدام نمود.
در کشور ما میوه جات اغلب به صورت تازه خوری مصرف می شوند و به همین لحاظ مسئله وجود بقایای سموم در روی میوه ها و امکان بروز مسمومیت مزمن یا حاد مصرف کنندگان بیشتر است؛ اگر چه با رعایت فاصله بین آخرین سمپاشی و برداشت محصول، به ندرت مشکلی پیش می آید. لذا ضرورت دارد که از یک طرف باید باغداران در این مورد دقت های لازم را بنمایند و توصیه های فنی و ایمنی و بهداشتی را مراعات نمایند و از طرف دیگر مصرف کنندگان توجه فرمایند که وجود یک لکه کوچک روی میوه یا کرم خوردگی مختصر به مراتب قابل تحمل تر از پوشانده شدن قشری ماده سمی روی تمام میوه هاست، چه می توان آن لکه یا قسمت آفت زده را به آسانی جدا کرد، ولی پوشش سمی روی میوه و یا مقداری که در داخل آن نفوذ کرده است را نمی توان به آسانی از آن جدا نمود.
باید قبول کرد که عملیات کنترل جمعیت آفات درجه اول اجتناب ناپذیر است و برای این کار باید همراه با سایر تجهیزات باغداری، ماشین های سمپاش و مقدار کافی مواد شیمیایی و سموم مجاز را پیش بینی و تدارک نمود. در انجام عملیات مبارزه بخصوص کاربرد مواد شیمیایی اولأ باید محاسبه شود که هزینه عملیات مبارزه از خسارتی که توسط آفات و سایر عوامل بیماری زا وارد می شود کمتر باشد، در غیر این صورت از نظر اقتصادی عملیات مقرون به صرفه نخواهد بود و ثانیأ مبارزه باید متکی بر علم و اطلاع از چگونگی وضع آفات و عوامل بیماری زا گیاهی و علف های هرز در منطقه باشد، در غیر این صورت شاهد اثرات زیان بار مصرف سموم در جوامع زیستی باغات و مزارع و جامعه انسانی خواهیم بود. در قدیم چنین تصور می شد که حشره ای که در باغات و مزارع دیده می شود آفت است و دسترنج کشاورزان و باغداران را از دستشان خارج می کند و بایستی آن ها را معدوم و از خسارت آن ها جلوگیری کرد و در این رابطه از روش های مختلف فیزیکی، مکانیکی و شیمیایی مثل روغن ها و مواد معدنی برای قلع و قمع آن ها استفاده می کردند.
اما بعد از جنگ جهانی دوم، مصرف مواد شیمیایی مصنوعی متداول شد و به سرعت فراورده های شیمیایی به نام های مختلف حشره کش، قارچ کش، علف کش، و غیره به بازار عرضه گردید و استفاده از مواد شیمیایی در از بین بردن آفات و عوامل بیماری زا گیاهی و علف های هرز شدت بیشتری گرفت. انسان را این باور شد که در جنگ با دشمنان خود یعنی آفات پیروز شده است و با تولید این همه ترکیبات گوناگون که به سهولت نیز تولید و در دسترس قرار می گرفت، فکر کرد که مشکلات کشاورزی بر طرف می شود و با سمپاشی کاری می کردند که روی گیاهان زراعی و درختان میوه همیشه یک سپر محافظتی از سم باید وجود داشته باشد تا آفت و هر حشره ای که روی آن ها دیده می شود تلف شوند. با این ذهنیات متاسفانه بشر نه تنها به آفات فائق نیامد، بلکه مشکلات عدیده دیگری نیز به مشکلات قبلی افزوده شد. بطوری که انسان با کاربرد بی رویه سموم، سبب طغیان آفات جدیدی شده و محیط زیست خود را آلوده کرده و موجب بروز بیماری های نا شناخته ناشی از مصرف سموم در انسان گردید.
در یک کنترل اصولی و صحیح آفات، برای حفظ امنیت حیاتی سیستم های زراعی مثلأ به یک باغ، باید به آن ها به عنوان یک محیط زنده نگاه کرد و توجه نمود که آنجا جامعه ای است که جانوران زنده مختلف و آفات از جمله حشرات در آنجا زندگی می کنند و بایستی این موضوع را مورد دقت قرار داد که هر یک از جانوران و از جمله حشرات، جایگاه خاص حیاتی در آن جامعه دارند و همه حشرات موجود در آن جامعه آفت نیستند، بلکه جزو ضروریات آن جامعه هستند و هر یک از آن ها می توانند نقش سازنده ای هم داشته باشند. عده ای از حشرات، آفات درجه اول بوده و خطرناک هستند که اگر عملأ با آنها مبارزه نشود سبب کاهش محصول و حتی عدم برداشت محصول می گردند. عده ای از حشرات آفات درجه دوم بوده و معمولأ خسارت عمده ای ندارند مگر در مواقع و شرایط خاصی که حالت طغیان پیدا می کنند. عده ای از حشرات نیز اگرچه بالقوه هستند و می توانند خسارت بزنند، ولی در شرایط عادی خسارت آن ها اهمیت اقتصادی ندارد. عده ای از حشرات در عمل گرده افشانی نقش مهمی دارند و از این طریق بر کمیت و کیفیت محصول به نحو قابل توجهی می افزایند. بعضی از حشرات موجود در باغ از نظر روش تغذیه ای گوشتخوار بوده و از پارازیت ها و شکارگرها هستند که دوستان ما محسوب می شوند و به عبارت دیگر از حشراتی که گیاه خوار بوده و محصول را مورد حمله قرار می دهند تغذیه می کنند که این حشرات مفید احتیاج به حمایت دارند و باید با تمهیداتی، کاری کرد که عوامل طبیعی کنترل کننده به وظیفه خود عمل نمایند.
باید پذیرفت که سمپاشی بی رویه و غیر اصولی، تمام موجودات مفید و غیر مفید را از بین می برد و سبب طغیان آفاتی می شود که قبلأ جمعیت آنها به وسیله دشمنان طبیعی آن ها کنترل و در سطح پایین بوده است.
با افزایش انبوهی جمعیت حشرات و یا ظهور آفات جدید، متاسفانه عده ای علاج واقعه را در این می بینند که باید غلظت و میزان سم مصرفی را بالا برده و از سموم با طیف عمل وسیع استفاده کرد که به نوبه خود بروز مسائل و مشکلات دیگری از جمله آلودگی هر چه بیشتر محیط زیست، مسئله مقاومت حشرات به سموم مصرفی و از طرفی هزینه های بالای تولید را به همراه دارد و در نهایت محصول سودآور و بهداشتی تولید نمی شود.
برای رهایی از مشکلات فوق و برای اینکه تعادل جامعه زیستی را در باغات و مزارع حفظ و از آلودگی محیط زیست کاسته شود و عملیات کشاورزی مقرون به صرفه باشد، باید تمهیدات بیشتری را اعمال نمود تا انبوهی جمعیت حشرات در پایین تر از آستانه زیان اقتصادی قرار گیرد و فکر قلع و قمع آفات را از ذهن دور نمود و سمپاشی را آخرین حربه در کنترل آفات تلقی و از سایر روش های مختلف مبارزه مثل زراعی، مکانیکی، فیزیکی، بیولوژیکی، استفاده از ارقام مقاوم و غیره استفاده کرد و اگر قرار است با استفاده از مصرف سموم، جمعیت آفات کنترل گردد، برای کم کردن مشکلات کاربرد سموم، تلفیقی از روش های مختلف مبارزه مثل تلفیق روش های مبارزه بیولوژیک و شیمیایی و یا تلفیق سایر روش ها استفاده کرد و بعد از مطالعه کامل ویژگی های زیستی گیاه میزبان و زیست شناسی آفات و حشرات، مراحل حساس و ضربه پذیر آن ها را بررسی و تاریخ سمپاشی را طوری تنظیم نمود که مصادف با فعالیت شکارگرها و پارازیت ها و سایر حشرات مفید نباشد و سموم کم خطر را با حداقل میزان مصرف نمود.
بعضی ها فکر می کنند مبارزه بیولوژیک یعنی پرورش و رهاسازی یک عامل بیولوژیک روی آفات و فقط این فاز را مبارزه بیولوژیک می دانند؛ درصورتی که وقتی واژه کنترل بیولوژیک به کار برده می شود، ضمن کاربرد عملی بکارگیری عوامل مختلف بیولوژیک، باید به جنبه دیگر آن نیز توجه بیشتری شود و آن حفاظت، حمایت و استفاده غیر مستقیم از عوامل طبیعی کنترل کننده موجود در محیط، علیه آفات است و باید سعی کرد آن ها نقش طبیعی خودشان را ایفا کنند. از آنجایی که چون مدت ها طول می کشد تا عوامل بیولوژیک بکارگیری شده و رها گردیده در محل مستقر شده و عمل نمایند، به ناچار باید روش بیولوژیک با سایر تلفیق شود تا نتیجه مطلوب حاصل شود.
بسیاری از پارازیت ها و شکارگرها در عرصه باغ های کشورمان وجود دارند که اگر به آن ها فرصت دهیم، نقش طبیعی خودشان را ایفا می کنند. برای نیل به این هدف لازم است هر نوع عملیات کشاورزی به خصوص مصرف حشره کش ها و عملیات اگروتکنیکی از قبیل شخم، هرس، برداشت محصول و کنترل علف های هرز حساب شده و بر اساس اصول صحیح انجام گیرد و از آنجائی که عوامل کنترل کننده طبیعی در اکوسیستم وجود دارد، تلفیق روش های زراعی و مکانیکی از ارزش ویژه ای برخوردار است، چون احتیاج به هزینه چندانی ندارد و نتیجه خوبی هم می توان گرفت.
در روش های غیر شیمیایی استفاده از روش بیولوژیک احتیاج بیشتری به آموزش دارد، چه در سطح متخصصین و کارشناسان دست اندرکار که باید درک صحیح از پارازیت، شکارگر و مسائل مختلف اکولوژیکی داشته باشند، چه در سطح جامعه و برای افراد عادی باید فرهنگ استفاده از این روش را بالا برد، بطوری که وقتی صحبت از مبارزه با آفات به روش بیولوژیک می شود، آن را با مبارزه شیمیایی مقایسه نکنند؛ چون در موقع توصیه، همان انتظاری از تلفات را دارند که از سمپاشی به دست آورده اند و باید تفهیم کرد که این روش مبارزه نتیجه آنی ندارد ولی نتیجه آتی دارد و باید آگاهی مردم در این زمینه را بالا برد. چرا که مردم عادی در فاصله کوتاه مدت نمی توانند نتیجه را ببینند و ممکن است نسبت به روش مبارزه بیولوژیک بی اعتمادی حاصل و چه بسا با شدت بیشتری به مصرف سموم روی گردان شوند.
اگرچه کاربرد نابجا و بی رویه سموم شیمیایی مشکلات عدیده ای را در مسائل کشاورزی و بهداشت عمومی جامعه ایجاد می کند و باید سمپاشی آخرین حربه در کنترل جمعیت آفات باشد، ولی باید اذعان کرد که بکارگیری صحیح و به موقع سموم در بعضی موارد اجتناب ناپذیر از جمله هنگام طغیان آفت ها، قاطع ترین و سریعترین وسیله ای است که علیه آفات بکار گرفته می شود.
در موقع مصرف سموم باید به نکات زیر توجه بیشتری مبذول شود:
1 . آشنایی بیشتر به ویژگی های زیستی حشره آفت و پیدا کردن حساسترین مرحله آفت که می توان در آن مرحله سموم را مصرف کرد و در عین حال کم خطرترین مرحله برای عوامل مفید باشد. بطوری که میزان سم مصرفی کمتر شده و از سموم با دامنه وسیع کمتر استفاده و تعداد دفعات سمپاشی را کاهش داد.
2 . هدف از مبارزه شیمیایی نباید کشتن و قلع و قمع 100درصد آفات باشد، بلکه هدف پایین آوردن جمعیت آفات به زیر آستانه زیان اقتصادی باشد؛ به نحوی که با تقلیل جمعیت آفت، سایر روش های مبارزه روی آن کارسازتر باشند، بطور مثال با مصرف سم، جمعیت آفت را پایین آورده و سبب فعال شدن عوامل کنترل کننده طبیعی در روی مابقی جمعیت آفت گردید.
3. تا حد امکان از سموم اختصاصی استفاده شود، مثل سموم مجاز سیستمیک که فقط روی حشرات مکنده اثر می گذارند یا سمومی که سبب اختلال در پوست اندازی لاروهایی می شوند که از این سم تغذیه می کنند و به عبارت دیگر چون اثر تماسی ندارد روی پارازیت و شکارگرها بی اثر می شود. یا استفاده از موادی که روی رفتار حشره اثر گذاشته و بطور مثال سبب دور شدن آن و یا عدم تغذیه از گیاه آلوده به سم می شوند.
4 . بالا بردن آگاهی کشاورزان و باغداران برای رعایت جدی توصیه های فنی شبکه های مراقبت آفات و بیماری های گیاهی استان
5 . سوق دادن توصیه های فنی برای بکارگیری روش های غیر شیمیایی در کنترل آفات و بیماری های گیاهی و علف های هرز
6 . پرهیز کشاورزان از مصرف خود سرانه سموم و بدون نسخه گیاه پزشکی و بدون مشورت با مشاورین و کارشناسان ذی صلاح
دیدگاه تان را بنویسید