لزوم تشکیل اتاق فکر برای کاهش واردات خردهریزهها!
مجید ذوالفقاری - کارشناس زراعت و تحلیلگر کشاورزی
چند سال قبل در ژاپن شخصی با ناراحتی به یکی از شرکتهای تولیدی لوازم آرایشی مراجعه کرد و گفت که یکی از جعبههای صابون تولیدی آنها خالی بوده و او قصد شکایت دارد. با توجه به مقررات سختگیرانه این کشور، این موضوع خیلی جدی گرفته شد و سریعاً تجهیزات پیشرفته کنترلکننده با اشعه ایکس سفارش داده و نصب شد و چند اپراتور هم مأمور کنترل خط تولید جعبهها شدند؛ اما در همان زمان در آن کشور همین مشکل برای یک کارگاه تولیدی واکس پیش آمد و مالک آنکه چنین امکاناتی نداشت، با قدری فکر و تمرکز با کمک یک پنکه مشکل را حل کرد. این پنکه در مسیر نوار تولید قوطیها قرار گرفت و طبعاً قوطیهای خالی به گوشهای پرتاب میشدند. چنین ماجرای بهظاهر سادهای میتواند درسی بزرگ باشد برای و دولتمردان ما تا هرچه بیشتر از ظرفیت خرد جمعی صاحبنظران و کارشناسان استفاده شود.
مطالبی که به نظرتان رسید، مقدمهای بود برای وضعیت واردات برخی محصولات و ملزومات غذایی و کشاورزی که در واقع نوعی واردات خاموش و خزنده محسوب میشوند و میتوان واقعاً با کمک تغییر در الگوی مصرف و تمرکز بر روشهای جایگزین در این باره توقع کاهش واردات و خروج ارز را داشت. میدانیم که کشورمان با محدودیتها و تحریمهایی در عرصه خارجی روبهرو است و حتی در زمینه واردات دارو کارشکنیهایی وجود دارد. شاید کمتر کسی مطلع باشد که بهعلت گرانی ارز و محدودیتهای وارداتی برخی بیماران خاص با حدود 800 هزار تا 1.5 میلیون هزینه در ماه روبهرو هستند. پس صرفهجویی در مسیر ارزبری هزینههای تولیدی یک وظیفه ملی محسوب میشود و مبنای مبحث اقتصاد مقاومتی هم همین موضوع است.
در ادامه ما به سه مورد از موارد ارزبری و واردات کمارزش مرتبط با بخش کشاورزی اشارههایی خواهیم داشت و پیشنهاداتی که قبلاً مطرحشده را مورد بازخوانی قرار میدهیم:
خردهریزهای پردردسر و کمفایده
در اواخر سال 91 واردات چوببستنی تبدیل به یک مناقشه نامتعارف میان دولت دهم و منتقدان شد، زیرا رئیس مجلس انتقادی را متوجه دولت کرده و گفته بود 80 میلیون دلار واردات چوببستنی از آلمان داریم و البته چوب دسته بیل و زین اسب هم از خارج میآید و چطور است که دانشمندان ما پیشرفتهای زیادی کردهاند؛ اما در این باره کاری انجام نشده و تازه این نمونهای از واردات عجیب کالاهای پرمصرف است که بسیاری از این واردات در شرایط تحریم خود را نشان دادهاند و قبلاً به شکل آرام انجام میشد. البته محمود احمدینژاد، ریاست جمهوری سابق در آن موقع گفت که اگر چوببستنی برای صادرات استفاده شود، چیز بدی نیست، اما بعدها مشخص شد که چوببستنی فعلاً فقط از استرالیا و چین وارد میشود و اصولاً تولیدگر اصلی آن چین است! واقعیت آن است که هماکنون بستنی بهعنوان دسر نخست دنیا جای خود را در سبد غذایی جامعه بهخوبی باز کرده است و گفته میشود که حدود 200 میلیون دلارصادرات سالانه آن است. میدانیم که در برنامه پنجم توسعه قرار شده که سرانه مصرف شیر و لبنیات در کشور به 160 کیلوگرم در سال برای هر نفر برسد؛ اما این میزان اکنون حدود 70 کیلوگرم برای هر ایران (متوسط) است و از آنجا که ما هماکنون در سال سوم برنامه هستیم، یکی از ابزارهای افزایش مصرف لبنیات میتواند مصرف بستنیهای مفید باشد.
البته مصرف بستنی بیش از هفتهای دو یا سه بار از سوی کارشناسان تغذیهای توصیه نمیشود (بهدلیل کالری و چربی موجود در اکثر آنها) اما باید بپذیریم که بستنی نقش خوبی در بحث گردشگری برخی کشورها مثل ایتالیا بازی میکند. ضمن اینکه میتوانیم انواع میوهها و پورههای آن را با بستنی ترکیب و بازاررسانی مناسبی برای بسیاری از محصولات کشاورزی بهصورت جنبی فراهم کرد. از سویی میزان پروتئین بستنی بالا بوده و در حد شیر است و مانند ماست میتوان پروتئینهای پروبیوتیک را به بستنیها اضافه کرد، اما متأسفانه در کشور ما جای خالی پژوهش در مورد بستنیهای رژیمی و کمکالری احساس شده و بسیاری از بستنیها و دسرهای سنتی قدیمی ما فراموش میشود. در پارهای کشورها با حذف چوببستنی، از بستنیهای حصیری، قیفی و لیوانی استفاده میشود یا به جای چوببستنی، استوانههایی ساخته شده از نان و پلاستیک استفاده میشود و قطعاً ما هم میتوانیم با تغییر الگوی مصرف از واردات بیرویه دهها میلیون دلاری چوببستنی خودداری کنیم، ضمن اینکه با توجه به اینکه کشورمان از کانونهای تولید چهارفصل اکثر میوهها است، میتواند با عرضه دسرهای متنوع به همراه میوهها یک جاذبه توریستی مفید برای نقاط گردشگری فراهم کرد. از سویی، گفته میشود که مملکت ما در رتبه دهم نانوتکنولوژی است و در عرصه صنعت کامپوزیت نیز یکی از کشورهای پیشرو هستیم. پس میتوان با کمی تلاش بیشتر، بسیاری از ابزارهای چوبی وارداتی مثل دستهبیل، قنداق تفنگ، زین و... را با کمک تکنولوژی نانوکامپوزیتی تولید کنیم و به هر حال با توجه به محدودیتهای موجود جلوی واردات خاموش این کالاها گرفته شود.
گاوها، متهم ردیف اول واردات کره!
کارخانههای لبنیاتی ایران هیچکدام امکان تولید کره را ندارند. کرههایی که با برندهای ایران از فروشگاهها خریداری میکنید، در واقع محصولات خارجی هستند که بهصورت محصول فلهای وارد و سپس بستهبندی شدهاند، البته متهم ردیف اول گاوهای داخلی هستند. نژادهای گاوهای ایرانی دامهایی هستند که شیرشان درصد چربی پایینی دارند و به اندازه کافی برای استفاده در صنعت کرهگیری مناسب نیستند. برای حل این مشکل چند سال قبل طرح توسعه پرورش گاومیش تدوین شد، اما از اجرای آن خبری نشد! اگرچه معاون وزیر جهادکشاورزی اواخر سال گذشته در گفتگو با ایانا از واردات تعدادی میش از نژادهای دارای شیر پرچرب خبر داد. در حال حاضر سالانه حدود 60 هزار تن کره خام به کشور وارد میشود که به گفته دبیر انجمن صنایع لبنی (پاییز 93) واردات کره در سال 92 حدود دوبرابر سال گذشته بوده است. در حالی که قیمت جهانی کره در اواخر سال گذشته حدود 50 درصد افزایش یافته است و از دو سال گذشته با افزایش قیمت ارز، شاهد رشد قیمت سریع کره حیوانی و نباتی هستیم و به تدریج این ماده مفید از سبد صبحانه خیلیها در حال حذف شدن است و این برای کشور ما دارای سرانه مصرف لبنیاتی حدود یکسوم کشورهای پیشرفته است که اصلاً خوب نیست. از سویی کاهش مصرف کره به کاهش مصرف عسل نیز انجامیده است و سرانه مصرف عسل کاهش قابل ملاحظهای را تجربه میکند و این به معنی زیان وسیع زنبورداران است.
گفتنی است، عسل یکی از فواید زنبورداری است و گفته میشود که گردش زنبورها در مزارع و باغها خیلی از آفات و حشرات غیرمفید و حتی حیوانات مزاحم را از مزارع دور میکند. پس ما هم باید به روشهای کاهش ارزبری پروسه مصرف لبنیات و کره بیاندیشیم و هم به سازوکارهای افزایش مصرف. پس اگر همه کارها را رها کنیم و به پرورش میشهای مناسب کرهگیری بپردازیم، کار نابهجایی نخواهد بود. از سویی با اصلاح الگوی تغذیهای میتوان جایگزینهایی برای مصرف زیاد کره وارداتی در نظر گرفت. مثلاً استفاده از کره بادام زمینی و سویا یا افزایش مصرف خامه و توسعه سازوکارهای تولید کره سنتی در خانهها و برخی واحدهای پذیرایی با رعایت کامل بهداشت همانگونه که عشایر در این زمینه معمولاً خودکفا هستند. البته استفاده از کره نباتی یا مارگارین و کرههای سنتی که در کارگاههای کوچک تولید میشود، معمولاً مفید نیست و اگر در این باره اصلاحاتی صورت گیرد، شاید بتوان بهعنوان یکی از روشهای جایگزین کرههای حیوانی وارداتی مطرح شود.
سقز باارزش، صادر میشود و آدامس وارد!
آدامس هم یکی از محصولات پرمصرفی است که ایرانیها توان تولید آن را ندارد. آدامسهایی که با برندهای ایرانی عرضه میشود، معمولاً آدامسهای خارجی بستهبندی شده هستند. واردات آدامس 10 سال قبل حدود 30 تن در سال بود، اما در سال 1388 خورشیدی به دوهزار و 500 تن رسید و بعداً که ارز گران شد، سال 91 به 800 تن واردات رسیدیم، این در حالی است که ایران بهعنوان یکی از صادرکنندگان ماده اولیه آدامس شناخته میشود و سقز اگرچه بهعنوان ماده اولیه در ایران به وفور یافت میشود، اما بهعلت نبود صنایع تبدیلی مناسب بهصورت خام صادر میشود و سپس در قالب محصولاتی مثل آدامس، عطر، حشرهکش، دارو، واکس، چرم مصنوعی و... به کشور وارد میشود. البته در سالهای اخیر کارخانهای در کردستان برای تولید آدامس طبیعی از سقز ایجادشده است؛ این در حالی است که تمایل عمومی به مصرف آدامسهای رنگارنگ خارجی روزافزون است، شاید در مترو دستفروشانی که آدامسهای عسلی و گوناگون خارجی را با قیمتهای یکهزار و دوهزار تومان میفروشند را دیده باشید. ماده اولیه سقز از درختان بند بهدست میآید که در استانیهای غربی و مرکزی ایران فراوان است. درخت بند یا پسته کوهی از ذخایر ارزشمند طبیعی جنگلهای زاگرس است که با خراش دادن آن سقز از آن استخراج میشود. البته متأسفانه بابت برداشت بیش از حد و غیراصولی، نگرانیهای زیادی در مورد این رویشگاههای باارزش وجود دارد و در واقع به این ترتیب، هم با خامفروشی به شیره جان جنگلهای زاگرسی و پیکر نحیف و بیدار و آفتزده جنگلهای غرب آسیب میزنیم و هم با واردات بیرویه آدامس، ذخایر ارزی خود را هدر میدهیم. در این باره نیز کشورمان محتاج تغییر سلیقههای مصرفی و الگوهای تغذیهای است و جا دارد در مدارس و اماکنی که بهخوبی تحت تسلط دولت هستند، در این مورد کارهای مفیدی صورت گیرد. ضمن اینکه جا برای دعوت از سرمایهگذاران داخلی و خارجی برای ایجاد صنایع فراروی سقز داخلی وجود دارد. در اینجا بسیار شایسته است گفته شود که در مملکت ما ایجاد یک سازمان متمرکز و مردمنهاد نظام تغذیهای که بتواند منوهای مفید غذایی را به فرهنگ تغذیه کشور دیکته کند و امکانات را در جهت ترویج برنامهها مفید غذایی متمرکز کند، بسیار مفید است.
در پایان همانطور که در ابتدای این نوشتار بهنظرتان رسید، جا دارد تا با ایجاد اتاق فکرهایی برای کاهش واردات برخی اقلام ذکرشده و ایجاد امکانات اشتغالزا، تولید اینگونه را محصولات در کشور خواستار باشیم./
تلفن: 09385366657
ایمیل: majidzol@yahoo.com
D-930210-01
دیدگاه تان را بنویسید