نقش و جایگاه بذر در پایداری توسعه نظام های بهره برداری کشاورزی ایران
حسین مهدی دوست - مدیرکل دفتر نظام های بهره برداری و تعاونی های تولید
در عصر حاضر ، توسعه پایدار کشاورزی به عنوان یکی از ضروریات و ملاحظات توسعه سرزمینی به شمار می آید. به عبارت دیگر در تداوم حیات انسانی، کشاورزی و تولیدات آن نقش بنیادی و راهبردی دارد. نتایج بررسی های صورت گرفته در عرصه جهانی نشان می دهدکه منشاء و بنیان تغییر و تحول درجوامع پیشرفته کنونی و توسعه یافتگی بسیاری از ممالک، ریشه در کشاورزی دارد. این بخش اقتصادی در کشور ما علیرغم چالش های پیش روی آن، از نظر امنیت غذایی، تامین مواد اولیه صنایع، اشتغال و افزایش درآمد به ویژه در سطح جوامع روستایی، بسیار حائز اهمیت است و جایگاه ویژه ای دراقتصاد کلان دارد. در واقع ثبات و استمرار فعالیت های کشاورزی را می توان از عوامل موثر و کمک کننده ثبات اجتماعی و اقتصادی جوامع به شمارآورد.
به سخن دیگر، با ازدیاد جمعیت و رشد شتابنده جامعه شهری، نیار جوامع به مواد غذایی افزایش یافته است که این مهم مستلزم افزایش تولیدات کشاورزی است. ازطرفی برنامه ریزی و سیاست گذاری برای رشد تولیدات کشاورزی نیازمند بکارگیری تکنولوژی مدرن و سازگار با محیط زیست بوده که استفاده از نهاده ها به عنوان مهم ترین آنهاست. به بیان دیگر برای گذر از کشاورزی معیشتی به کشاورزی تجاری و مدرن، دسترسی به نهاده ها و افزایش و تکنولوژی آن، جزء الزامات اساسی به شمار می آید.
بنابراین برای تحقق و دستیابی به اهداف کشاورزی پایدار، دسترسی به نهاده ها به ویژه بذر به عنوان مهم ترین اجزاء بنیادین برای تولید محصولات کشاورزی محسوب خواهد شد. زیرا بذر به عنوان مهم ترین نهاده در تولید محصولات زراعی و عامل دستیابی به پتانسیل واقعی عملکرد کمی و کیفی به حساب می آید. چرا که بذر اصلاح شده ابزاری برای انتقال تکنولوژی نوین تولید محصول و ابزاری بنیادین برای تحقق امنیت غذایی و تضمین کننده پایداری تولید محصولات زراعی به ویژه در مناطق بحرانی و شرایط نامناسب تولید بوده و از این رو به عنوان تکنولوژی موثر برای بهبود سریع کشاورزی پایدار محسوب می شود.
لذا با توجه به اهمیت و جایگاه بذر در پایداری تولیدات زراعی ، اقدامات بسیار مهمی در این راستا توسط وزارتخانه طی سال های گذشته انجام شده که مهم ترین آنها را می توان بدین شرح بیان نمود .
• مقدمات تهیه بذر گواهی شده، ترویج و توسعه بذر مرغوب بین کشاورزان درسطح کشوراز سال 1330
• تشکیل موسسات تحقیقاتی وتخصصی بذر
• تصویب قانون ثبت ارقام گیاهی و کنترل و گواهی بذر و نهال توسط مجلس شورای اسلامی در سال 1382 که این مهم به عنوان تحول بنیادی در این عرصه محسوب می شود.
باشکل گیری موسسات تحقیقاتی و تخصصی و تصویب قانون و مقررات خاص در این زمینه موجب شده که اقدامات بسیار ارزنده ای در تولید، تکثیر و فرآوری و توزیع بذور در سطح کشور طی سالهای گذشته انجام شود. اما علیرغم سرمایه گذاری انجام شده در این خصوص فرآیند تولید بذر در کشور با چالش هایی روبه رو است که مهم ترین آن را می توان به شرح ذیل بیان نمود.
• تاخیرطولانی درپرداخت یارانه بذر
• پایین بودن تکنولوژی دستگاههای فرآوری بذر
• عدم آگاهی کادر فنی و کشاورزان نسبت به تولید،فرآوری،ضدعفونی،بسته بندی و نگهداری بذر
• ناکافی بودن اعتبارات وتسهیلات بانکی و بالابودن بهره های بانکی
• انبارداری نامناسب در طول دوره نگهداری بذر تا تحویل به کشاورز
• رقابتی نبودن صنعت بذردرسطح کشور
• نبود انگیزه دربخش خصوصی وتعاونی برای ورود به عرصه اصلاح و معرفی ارقام جدید
• برآوردناقص نیاز واقعی میزان بذور
• بالا بودن هزینه تولید ارقام جدید و کمبود ارقام هسته های مرکزی بذر
• ناقص انجام شدن مراحل کنترل ونظارت درمراحل تولید، فرآوری وتوزیع از سوی کارشناسان
• کمبود امکانات وازمایشگاه های مرتبط با تولید بذر
• ناخالصی بذور به دلیل نبود ادوات وفرسوده شدن اکثر دستگاههای بوجاری
• استفاده مکرر کشاورزان از بذر تحویلی وتکرار کاشت آن در سال های بعدی
وجود و بروز چالش های فوق سبب شده که دست اندرکاران بخش کشاورزی در جهت اصلاح، بهبود و یا رفع آن گام های اساسی بردارند که در این زمینه یکی از راهبردهای استراتژیک، ارتقاء نقش بخش غیردولتی و تشکل ها در فرآیند تولید، تکثیر، فرآوری و توزیع بذر است. در این راستا الحاق وظایف حاکمیتی نظام بهره برداری به سازمان مرکزی تعاون روستایی، موجب شده که نقش و جایگاه آن در این فرایند جامع، پررنگ تر دیده شود، زیرا نظام بهره برداری کشاورزی، جایگاه و بستر تولید محصولات کشاورزی است و هیچ تولیدی در بخش کشاورزی، خارج از اشکال مختلف نظام بهره برداری صورت نمی گیرد. به عبارت دیگر سازمان های تولیدی نظیر شرکت های تعاونی تولید روستایی، سهامی زراعی و کشت وصنعت ها با تحت پوشش قرار دادن نزدیک به 4 میلیون هکتار اراضی و 2/31 درصد سطح زیر کشت گندم آبی، 43درصدسطح زیرکشت جو، 4/29درصد زیرکشت ذرت دانه ای و 64درصد سطح زیرکشت چغندرقند و 17درصد سطح زیرکشت یونجه آبی، می تواند نقش اساسی و مهمی را درفرایند جامع بذر ( از تولید تا توزیع ) ایفاء نمایند؛ چرا که این شرکت ها با داشتن پتانسیل ها و توانمندی های ذیل بستر مناسبی را می توانند در این خصوص رقم بزنند. که مهم ترین این ظرفیت ها عبارتند از:
• سهولت درترویج وانتقال تکنولوژی جدید
• وجود امکانات اداری مناسب جهت بکارگیری و استقرار کارشناسان
• اعمال مدیریت صحیح مزرعه در عرصه های حوزه عمل شرکت ها
• برخورداری از مدیران عامل باتجربه وکارشناس کشاورزی درسطح شرکت ها و اتحادیه ها
• توانایی تأمین ابزار تولید و خدمات مورد نیاز بهره برداران
• توانائی ایجاد تحول و توسعه در حوزه عمل
• توانایی پذیرش وظایف تصدی گریهای دولت درامورکشاورزی
• توانائی هماهنگی و ارتباط با مراکز تصمیم گیری و نظارتی
• وجود زمینه اشتغال و توان ایجاد انگیزه های لازم برای فعالیت کارشناسان
بنابراین با توجه به ظرفیت های بالای شرکت های تعاونی تولید و سهامی زراعی و به منظور ارتقاء نقش و جایگاه بخش غیردولتی، در تولید بذر این سازمان درصدد برآمد تا باامکان سنجی وآسیب شناسی فرآیند تولید بذر در سطح شرکت ها و اتحادیه های تعاونی تولید و سهامی زراعی درسطح 12استان و 35 سایت با همکاری و مشارکت افراد صاحب نظر و متخصص بذردر کشور و تشریح دستاوردها و نتایج بررسی ها آن درقالب کارگاه آموزشی "ارتقاء کیفیت بذر" اقدامات ذیل را با هماهنگی و همکاری موسسات تحقیقاتی مرتبط و معاونت تولید گیاهی در سطح ملی واستانی درراستای تحقق سیاست های ابلاغی مقام معظم رهبری درخصوص اقتصادمقاومتی در دولت تدبیر و امید با رهنمودهای مقام عالی وزارت و مشارکت فعال بخش تعاونی ها، به انجام برساند.
• تکثیر، فرآوری و توزیع بذر با اولویت محصول( گندم، جو، یونجه وذرت) طی سه سال با محوریت اتحادیه مرکزی شرکت های تعاونی های تولید
• ارتقاء تدریجی تولید طبقات بذر ی در سطح شرکت های سهامی زراعی و تعاونی تولید
• ساماندهی واحدهای فرآوری بذر در سطح شرکت های سهامی زراعی و تعاونی تولید
• ساماندهی توزیع بذرهای تولید شده از طریق شبکه سازی درون گروهی در سطح شرکت های تعاونی های تولید وسهامی زراعی
ضمناً یادآوری می شود با نقشی که سازمان برای ارتقاء بخش تعاونی ها برای این عرصه مهم می خواهد گام های اساسی بردارد، الزامات ذیل بسیار ضروری و اجتناب ناپذیر است .
• تسهیل در فرآیند صدور مجوزهای تولید بذر
• تامین اعتبارات و تسهیلات کم بهره
• آموزش دست اندرکاران و مجریان طرح
• روز آمد نمودن دستگاه های فراوری بذر
• پایش وارزیابی مستمر
• هماهنگی درون سازمانی در سطح وزارتخانه
• استمرار و پایداری طرح
در خاتمه لازم می دانم از همه مسئولین، مدیران، کارشناسان و مدیران عامل شرکت ها و اتحادیه های تعاونی تولید و سهامی زراعی و برگزارکنندگان این کارگاه آموزشی به ویژه متخصصان عزیز نظیر دکتر دهقان شعار و پروفسور همپتون، تشکر و قدردانی نمایم.
دیدگاه تان را بنویسید