نقش خرید سهام شرکت‌ها توسط تعاونی‌های کشاورزی در توسعه

مجید ذوالفقاری - کارشناس زراعت و خبرنگار و تحلیل‌گر کشاورزی

کدخبر: 15726

اکنون با وزیدن نسیم تدبیر و امید در کالبد خسته بخش کشاورزی مملکت، بارقه‌ای از نشاط و امید را در دل جامعه کشاورزان و دست‌اندرکاران این بخش شاهد هستیم و یکی از نمودهای دوره جدید، انتصاب محمدحسین صفایی به سمت ریاست سازمان مرکزی تعاون روستایی است.

صفایی که از تبار مردم سخت‌کوش خراسان است، قبلاً هم در سمت معاونت وزیر و به‌ویژه در سمت ریاست سازمان میادین شهرداری تهران، منشاء خدمات و نوآوری‌های زیادی در حوزه کشاورزی بوده است.

صفایی که از او در همایش نوآوری و عدالت اقتصادی، به‌عنوان یکی از معدود نوآوران و کارآفرینان برتر سال 91 تجلیل شد، ازجمله مهم‌ترین برنامه‌هایی که در بخش تعاون در دستور کار قرار داده، بحث پایش تشکل‌های موجود و جمع‌آوری اطلاعات مربوطه و نیز لزوم توجه به اصل مهم نیاز به کارآفرینی و خلاقیت است.

در نوشتار حاضر، ابتدا نگاهی دارم به بخش تعاونی‌های اقتصادی و کشاورزی در خارج و داخل کشور و سپس به یکی از پیشنهادات قدیمی مرتبط با این بخش با عنوان "واگذاری سهام شرکت‌ها به تعاونی‌ها".

مدتی قبل در ژاپن شخصی با ناراحتی به یکی از شرکت‌های تولید لوازم آرایشی و بهداشتی مراجعه کرد و اظهار داشت که یکی از قوطی‌های صابون تولیدی آن شرکت خالی بوده است و او قصد دارد شکایت کند. این موضوع خیلی جدی گرفته شد و به سرعت تجهیزات کنترل‌کننده جعبه‌ها با کمک اشعه ایکس سفارش داده و نصب شد و دو نفر اپراتور هم در مسیر تولید مستقر شد، اما در همین ایام در نقطه دیگری در آن کشور هم همین مشکل برای یک کارگاه کوچک تولید جعبه‌های واکس پدید آمد؛ از آنجا که مالک آن به‌دلیل نداشتن توان خرید تجهیزات پرهزینه، با روش ساده‌ای این مشکل را حل کرد! به این ترتیب که او یک پنکه بزرگ را در مسیر حرکت قوطی قرار داد و طبعاً قوطی‌های خالی توسط باد به گوشه‌ای پرتاب می‌شد. مطالبی که به نظرتان رسید نمونه کوچکی است از نقشی که تمرکز بر روی راهکارهای گوناگون می‌تواند در پیشبرد امور مفید و عام‌المنفعه داشته باشد.

طبق برآوردها حدود یک میلیارد نفر از مردم جهان عضو تعاونی‌ها هستند و اهمیت این تشکل فراگیر آنچنان است که سال گذشته از سوی سازمان ملل به‌عنوان "سال تعاون" نام‌گذاری شده بود. در برخی از کشورها فرهنگ تعاون و تعاون‌گری حدود یک قرن سابقه مفید دارد و حتی بخش زیادی از امکانات مملکتی برای حمایت از تعاونی‌ها متمرکز شده است. گرچه اطلاعات عمومی موجود از امر تعاون ناچیز است، اما نمونه‌های زیادی را می‌توانیم در کشورهای بلوک شرق سابق، کشورهای شرق آسیا و ممالک شمال و جنوب قاره آمریکا و کشورهای غربی بیابیم. بررسی وضعیت سهم تشکل‌های تعاونی در اشتغال‌زایی اقتصاد و عضوگیری در کشورهای مختلف نشان می‌دهد که تعاونی‌ها در سه رده تعاونی‌های اولیه، ثانویه و تشکل‌های بین‌المللی تعاون، سازماندهی شده‌اند. برخی کشورها ضمن اینکه در امر تعاون بسیار پیشرو هستند، رویه تعاون‌گرایی و کارگروهی در آنها بسیار چشمگیر و نهادینه شده است. به‌طور مثال در آرژانتین و برزیل صدها تعاونی فراگیر پرقدرت (به نسبت سایر کشورهای جهان سوم) وجود دارد. در کانادا یک‌سوم جمعیت کشور عضو تعاونی‌ها هستند. در فنلاند این عدد به دوسوم جمعیت فعال می‌رسد. در آلمان از هر چهار نفر یک نفر عضو تعاونی‌ها هستند و در ژاپن نیز از هر سه نفر، یک نفر. در هندوستان شمار اعضای تعاونی‌ها به عدد بزرگ 240 میلیون نفر می‌رسد. در کشورهای شرقی به‌طور متوسط یک‌پنجم مردم در فرآیند و در ایالات متحده این میزان 40 درصد تخمین زده شده است.

تشکیلات تعاونی مرتبط با کشاورزی

در ادامه شایسته است تا به سهم تعاونی‌های فعال برخی کشورها در موضوع‌های کشاورزی و دامپروری و صنایع مربوطه و مبحث صادرات محصولات اشاراتی داشته باشم. در برزیل حدود نصف سهم بخش کشاورزی از تولید به‌وسیله تعاونی‌ها تأمین می‌شود. تشکیلات تعاونی این کشور در سال 2007 حدود 5.7 میلیون تن کالای کشاورزی و دامی به ارزش 84 میلیارد دلار را به 137 کشور صادر کرده است. در بولیوی و ونزوئلا بخش سهمی از تولیدات توسط کشت و صنعت‌های مجهز تعاونی انجام می‌شود. در کانادا یک‌سوم تولید شکر دنیا توسط تشکیلات دسته‌جمعی انجام می‌گیرد. در دانمارک یک‌سوم تولیدات گوشتی و 94 درصد محصولات لبنی و 34 درصد تولیدات باغی در اختیار تعاونی‌ها است. جالب است بدانید در ژاپن حدود 99 درصد کشاورزان عضویت مؤثر و مشتاقانه‌ای در تعاونی‌ها دارند و ارزش تولیدات این تعاونی‌ها به 100 میلیارد دلار می‌رسد و در واقع شاهد یک کارگروهی کم‌نظیر و ریشه‌دار هستیم که از قدمتی حداقل 90 ساله برخوردار است.

در کره جنوبی حدود 88 درصد کشاورزان و دامداران عضویت مستمری در تعاونی‌های تولیدی به‌ویژه در بخش شیلات دارند و اکثر ناوگان دوربرد شیلاتی آنها در تملک چند تعاونی فراگیر آن کشور است. جالب است بدانیم که کشتی‌های یخچال‌دار آن کشور به‌طور پیوسته در خلیج فارس تردد دارند و ذخایر کوسه‌ها و بسیاری از آبزیان این دریای نیلگون در معرض تهدید است. در نروژ، تعاونی‌های محصولات لبنی حدود 95 درصد تولید شیر و فرآورده‌های لبنی به‌ویژه کره و نیز تعاونی‌های محصولات جنگلی 80 درصد از تولیدات الوار و چوب و کاغذ را به خود اختصاص داده‌اند. در اسلونی و چک اکثر احشام و دام‌های کشور متعلق به تعاونی‌های گروهی است و در اروگوئه و برخی کشورهای حوزه دریای کارائیب دوسوم صادارت برنج و محصولات به خارج در اختیار تعاونی‌های کشاورزی و خدمات مارکتینگ آن کشورها است. در ایالات متحده بیش از 30 تعاونی دارای درآمد بالای یک میلیارد دلار در سال هستند و جالب است گفته شود که در آن کشورها تعاونی‌های کوچک در سال 2006 در مجموع 117 میلیارد دلار درآمد کسب کرده‌اند و حداقل چهارهزار تعاونی باسابقه و قوی در بخش کشاورزی وجود دارد که درآمد اکثر آنها بیش از 20 میلیون دلار در سال است.

نگاهی به وضعیت تعاونی‌ها در ایران

از هرچه بگذریم، سخن دوست خوش‌تر است. در مملکت ما در سال‌های بعد از انقلاب صحبت‌ها و تلاش‌های خوبی در زمینه توسعه بخش تعاون صورت گرفت. البته از گذشته دور هم شاهد تشکیل تعاونی‌های خوبی به‌ویژه در بخش کشاورزی و دامپروری بوده‌ایم. طبق برنامه پنج‌ساله پنجم و سند چشم‌انداز و سیاست‌های اصل 44، سهم تعاون در اقتصاد کشور باید به 25 درصد برسد، اما این میزان اکنون حدود شش تا هشت درصد است (البته طبق اعلام مرکز پژوهش‌های مجلس در سال 91 این میزان حدود دو درصد واقعی است)! بر اساس آخرین آمارهای کشور حدود 130 تا 160 هزار تعاونی به ثبت رسیده و مشغول به فعالیت هستند و میلیون‌ها نفر از هم‌وطنان ایرانی عضو این تعاونی‌ها هستند و بیش از دو میلیون شغل به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم مرتبط با تعاونی‌ها است. البته این موضوع هم قابل توجه است که بسیاری از این تعاونی‌ها مشتمل بر تعاونی‌های مسکن یا مصرف (توزیعی) هستند و بعضاً برای فعالیت‌هایی در یک حوزه کاری محدود یا بازه زمانی کوتاه ایجاد شده‌اند و البته هستند تعداد بسیاری از تعاونی‌ها که (به‌ویژه در بخش کشاورزی) صرفاً جهت اخذ وام و تسهیلات دولتی تأسیس شده‌اند و اکثر اعضاء آنها (بعضاً اجباراً) حضور محسوس در کارهای آن تشکل‌ها ندارند! در بخش کشاورزی، دامپروری، صنایع لبنی، غذایی و بسته‌بندی هم بیش از یک‌هزار و 200 تعاونی بزرگ و نسبتاً بزرگ در حوزه‌های مختلف زراعی، تولیدات، باغی، انجمن‌های صنفی، طیور و... در مملکت‌ها فعال است و البته چندین هزار تعاونی کوچک‌تر که شامل تعاونی‌های تولیدی روستایی، عشایری، توزیع نهاده‌ها و مایحتاج تعاونی‌های دانش‌بنیان جدید و تعاونی‌های خدمات مشاوره‌ای منطقه‌ای و... در کشور به ثبت رسیده که بسیاری از آنها فعال است و بعضاً جمع زیادی از جوانان و دانش‌آموختگان نیز در این تشکل‌ها حضور دارند. از طرفی در سال‌های اخیر برای حمایت از بحث تعاون و تعاون‌گری تشکیلاتی مردم‌نهاد به نام اتاق تعاون هم تشکیل شده که دارای یک کمیسیون تخصصی ویژه تعاونی‌های کشاورزی و دامپروری است و البته هر از چندگاهی جلسات و نشست‌هایی کم‌اثر نیز تشکیل می‌دهد. در مورد کارکردها، آسیب‌شناسی و بررسی عملکرد تعاونی‌های بخش و روش‌های حمایت از آنها بحث‌ها و صحبت‌های طولانی از گذشته مطرح بوده که امکان بررسی مشروح آنها در این مختصر وجود ندارد.

طرح خرید سهام بلوکی شرکت‌ها توسط تعاونی‌های بخش

در اینجا شایسته است گفته شود که سهم جامعه کشاورزی مملکت ما از بازار سرمایه و بورس به نسبت سایر بخش‌ها سهم بسیار اندکی چه از حیث تعداد سهامدار و چه از نظر میزان سهام عرضه شده و تنوع آن است. هم‌اکنون از تعداد 4.5 میلیون سهامداری که بازار سرمایه کشور دارای سهام هستند، تعداد کمی سهامدار شرکت‌ها و بنگاه‌های مرتبط با بخش کشاورزی هستند که این سهامداران هم عمدتاً خرده‌سهامداران و کارکنان همان شرکت‌ها هستند. ضمن اینکه حضور شرکت‌های بخش در بورس و فرابورس بسیار کمتر از سایر بخش‌های اقتصادی است و شرکت‌های بورس کشاورزی ایران عمدتاً شامل شرکت‌های غذایی، بسته‌بندی و تبدیلی و صنایع آشامیدنی هستند. یکی از راهکارهایی که از حدود دو دهه گذشته برای افزایش مشارکت عمومی در بازار سرمایه و عمق بخشیدن به عرضه دادوستد سهام مطرح شده است؛ موضوع خرید سهام شرکت‌ها توسط تعاونی‌ها و تشکل‌ها و اتحادیه‌ها است. بدین‌شکل که مؤسسات تعاونی با جمع‌آوری سرمایه‌های خرد اعضای خود، یک بلوک چندین درصدی از یک کارخانه یا شرکت یا مؤسسه بزرگ‌تر را (که ترجیحاً در حوزه تخصصی آن تعاونی باشد) خریداری کنند و به بهره‌برداری از بلوک سهام خریداری‌شده خود بپردازند. بدین‌شکل در صورت فراگیرتر شدن این پروسه، گام بلندی در زمینه توسعه و تعمیق بازار سرمایه برداشته خواهد شد و در جهت استفاده از ظرفیت خرد جمعی اعضاء آن تعاونی یا متشکل جهت مدیریت بهینه شرکت فروشنده سهام اقدامات سودمندی انجام خواهد شد. اجرای چنین پروسه‌ای همانطور که گفته شد از سال‌های ابتدایی دهه 70 همزمان با تشکیل وزارت تعاون مطرح شد، اما به دلایل نامعلومی کار خاصی در این باره صورت نگرفت. همانطور که گفته شد در ایران تعاونی‌های نوپای زیادی طی سال‌های اخیر تشکیل شده (ازجمله تعاونی‌های دانش‌بنیان) یکی از کارهای این تشکل‌ها موضوع خرید سهام بلوکی شرکت‌های مرتبط است. در تیرماه سال 1390 خورشیدی خبرگزاری ایرنا خبری را به نقل از معاون وزارت تعاون سابق منتشر کرد که قرار است کارگروهی مشترک بین وزارت مذکور و سازمان خصوصی‌سازی برای فراهم کردن مقدمات خرید سهام شرکت‌های دولتی توسط تعاونی‌ها تشکیل شود تا از امکانات سازمان خصوصی‌سازی و روش‌های محرک قانونی موجود استفاده لازم به‌عمل آید. البته با ادغام وزارت تعاون و گذشت زمان، دیگر خبری در این باره منتشر نشد و مجدداً موضوع در هاله‌ای از ابهام باقی ماند و حال مشخص نیست که علت حرکت لاک‌پشتی در این عرصه نیز چیست!؟ در اواخر سال 91 هم خبری مبنی بر اینکه 45 هزار میلیارد تومان سهام شرکت‌های دولتی بدون تشریفات بورسی به 56 تعاون مهم واگذار شده منتشر شد، اما از ترکیب واگذاری و اینکه آیا به تعاونی‌های مهم کشاورزی هم واگذاری ویژه‌ای صورت گرفته یا نه گزارش ویژه‌ای منتشر نشد. یکی از نیازمندی‌های اصلی پروسه خرید سهام توسط تعاون‌ها که البته مشکل اصلی و اساسی بخش کشاورزی ایران هم هست. موضوع تأمین مالی این پروسه است. واقعیت این است که در سال‌های اخیر به‌طور پراکنده وامی برای خرید سهام توسط برخی بانک‌های خصوصی در قالب جعاله و مانند آن پرداخت می‌شد، اما در بانک کشاورزی که نهاد اصلی مالی بخش است، شاهد تحرکی در این باره نبوده‌ایم و با اینکه در اساسنامه بانک کشاورزی به موضوع پرداخت وام خرید سهام اشاره شده، اما چنین موضوعی در دستور کار نبوده است و البته مطالبه قاطعی هم از سوی تشکل‌های بخش صورت نگرفته است.

در اینجا ذکر این موضوع لازم است که طبق قوانین حمایتی موجود، تعاونی‌ها از حدود شش درصد تخفیف در سود وام‌های بانک‌های دولتی برخوردارند؛ ضمن اینکه معافیت‌های مالیاتی و گمرکی متعددی برای تعاونی‌ها پیش‌بینی شده که می‌تواند در پروسه مورد بحث سودمند باشد. ضمن اینکه تشکل‌های تعاونی یا اتحادیه‌ها یا انجمن‌های صنفی می‌توانند با خرید بلوکی و عدمه سهام از امکان برخوردار از تخفیف مخصوص خریدهای عمده و نیز امکان خرید اقساطی برخوردار شوند که در حال خریدهای خرد و پراکنده چنین امکانی معمولاً وجود ندارد و متأسفانه چنین پتانسیل‌هایی کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد که این مطالب یادآور همان ماجرای جعبه‌های خالی در ابتدای این مقاله است.

به‌طور مثال تصور کنید یک سازمان نظام مهندسی کشاورزی استانی یا یک تعاونی یا تشکل فراگیر مشابه بتواند با جمع‌آوری سرمایه‌های خرد اعضاء، خود یک بلوک 10 درصدی از یک شرکت سرمایه‌گذاری استانی یا یک مجتمع تولیدی صنایع کشورزی را که ترجیحاً عضو بورس باشد خریداری کند. در چنین صورتی مدیریت آن سازمان صنفی، می‌تواند به‌عنوان نماینده خریداران و به‌عنوان یک سهامدار عمده، در سیاست‌های آن شرکت سرمایه‌گذار تأثیرگذار باشد و تدریجاً هم با کمک ترجیحات بعدی و حق تقدم، سرمایه خود را افزایش دهد و البته برای اعضاء تعاونی هم افتخارآمیز خواهد بود که توانسته‌اند سهمی در مدیریت یک شرکت مهم بورسی داشته باشند. همان‌گونه که مستحضر هستید در حال حاضر طبق اعلام مسئولان دولت جدید، حجم نقدینگی در ایران از مبلغ 500 هزار میلیارد تومان فراتر رفته است که یکی از راه‌های مهار این نقدینگی سرکش، همین توسعه مشارکت تعاونی‌ها در بازار سرمایه است. در این وادی طبعاً نیاز مبرم به بانی‌گری تشکیلات دولتی در این پروسه وجود دارد که امید می‌رود با انتصاب شخصیت نوگرا و خلاقی مانند صفایی در رأس بخش تعاون وزارت جهاد کشاورزی، در بدو امر شاهد تشکیل اتاق فکرها و نشست‌هایی در این باره باشیم تا طبعاً با پیگیری چنین ایده‌هایی، فتح بابی برای طرح سایر طرح‌های مرتبط با بخش تعاون و توسعه اشتغال و مشارکت ملی شده باشد.

09385366657

majidzol@yahoo.com

N-921030-01_N

انتهای پیام

دیدگاه تان را بنویسید