تولید صادرات‌گرا، راهکار توسعه کشاورزی ایران (اختصاصی ایانا)

اسماعیل عباس‌پور- مدیرکل دفتر حمایت از سرمایه‌گذاری، کارآفرینی و توسعه تجارت کشاورزی

یکی از اهداف تولید، صادرات آن است. در ایران توسعه صادرات غیرنفتی و رهایی از اقتصاد تک محصولی نفت ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. این واقعیت که بسیاری از کشورها عمدتاً از طریق استراتژی توسعه صادرات و نفوذ در بازارهای جهانی موفق به حفظ و تقویت رشد مداوم اقتصادی خود شده‌اند، بسیار واضح و مبرهن است. در دنیای کنونی توسعه صادرات تنها به افزایش درآمد ارزی از طریق صادرات کالا و خدمات محدود نمی‌شود، بلکه نقش بهتری را به‌عنوان یک استراتژی رشد در جهان بر عهده دارد. امروز صادرات با ارزش افزوده بیشتر برای کشور نه‌تنها به‌عنوان یک مسیر انتخابی لیکن دلیلی برای رشد و توسعه اقتصادی مطرح می‌شود. به عبارت ساده‌تر نوع سیاست‌گذاری دولت‌ها در زمینه صادرات و نحوه اجرا و استمرار آن به رفتار تولیدکنندگان و به‌ویژه صادرکننده در توسعه صادرات مؤثر است.

در برنامه پنجم توسعه کشور رشد 84.4 درصد برای ارزش صادرات محصولات کشاورزی دیده شده است و در واقع مقرر شد که صادرات محصولات کشاورزی از مبلغ 4.17 میلیارد دلار در پایان برنامه چهارم توسعه به 7.7 میلیارد دلار در پایان برنامه پنجم افزایش یابد.

با این رویکرد و بر اساس تکلیف تعیین شده برای بخش کشاورزی در سند راهبردی صادرات غیرنفتی، وزارت جهاد کشاورزی اقدام به هدف‌گذاری زیربخشی و همچنین فعالیتی برای صادرات کالاها به تفکیک سنوات برنامه کرده است و ضمن سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی، برنامه‌های اجرایی که در حوزه وزارت متبوع و دیگر دستگاه‌های مرتبط و همچنین تشکل‌ها در جهت تحقق اهداف برنامه و رفع موانع توسعه صادرات است مرتب دنبال می‌کند. در این راستا می‌توان به اقداماتی ازجمله همکاری مستمربا اتاق بازرگانی کشور، پیگیری موارد صادرات از طریق دستگاه‌های مرتبط داخل و حوزه‌های مرتبط خارج از کشور، راه‌اندازی کارگروه‌های تخصصی صادرات محصولات کشاورزی با مشارکت معاونت‌های تخصصی و سازمان جهاد کشاورزی استان‌ها و تشکل‌ها و اتحادیه‌های مرتبط و پیگیری اجرای قانون تجمیع وظایف بازرگانی می‌توان اشاره کرد.

درباره عملکرد صادرات کالای کشاورزی در سنوات اخیر باید اشاره داشت که در سال 1390 و 1391 تعهد صادرات بخش کشاورزی به ترتیب به میزان 4.3 و پنج میلیارد دلار بوده و عملکرد صادرات بخش به همراه صنایع تبدیلی و تکمیلی مرتبط به ترتیب به میزان 5.4 و 6.2 میلیارد دلار رسیده است.

در سال 1391 علیرغم کاهش صادرات در حوزه میعانات گازی و محصولات پتروشیمی صادرات کالاهای کشاورزی وضعیت مناسب‌تری داشتند. سهم صادرات کالاهای کشاورزی از کل صادرات کشور در بازه زمانی یادشده از نظر وزنی شش درصد و از نظر ارزشی 15 درصد است، اما نکته حائز اهمیت کاهش چشمگیر تراز تجاری محصولات کشاورزی در این سال نسبت به مدت مشابه سال قبل به دلیل واردات کالاهای اساسی بوده که به میزان منفی شش میلیارد دلار تنزل کرده که نسبت به مدت مشابه سال قبل به میزان 109 درصد کاهش داشته است.

در سال 1391 برخی کشورهای بازار هدف به ترتیب اهمیت کشورهای عراق، امارات متحده عربی، افغانستان، روسیه و برخی کشورهای اروپایی بوده است.

قیمت یا ارزش گمرکی هر تن محصول صادراتی بخش کشاورزی حدود یک‌هزار و 298 دلار برآورد شده است.

از کالاهای عمده صادراتی در حوزه دام و طیور به ترتیب تخم‌مرغ خوراکی، پوست و سالامبور، در حوزه شیلاتی انواع ماهی تازه و خشک و سردشده، در زیربخش محصولات زراعی و باغی، پسته، زعفران، کشمش، سیب درختی، سیب‌زمینی، انواع سبزی‌جات و خرما می‌توان اشاره کرد.

در شش‌ماهه اول سال 92، حدود 1.9 میلیون تن محصولات کشاورزی و مواد غذایی به ارزش 2.25 میلیون دلار صادر شده و شاهد بهبود تراز تجاری نسبت به مدت مشابه سال قبل هستیم، به‌طوری که از میزان 4.12 میلیارد دلار به 3.4 میلیارد دلار رسیده و 17 درصد بهبود یافته است، اما توسعه صادرات محصولات کشاورزی کشور موانع و مشکلاتی داشته که برخی از مشکلات و راهکارهای مربوطه به ترتیب به‌شرح ذیل است.

دربرخی از محصولات ازجمله فرآورده‌های جنگل و مرتع، برخی صادرکنندگان بازارهای هدف خود را نمی‌شناسند.

عدم ثبات قیمت کالاها در کشور باعث شده گاهاً صادرکننده بازار و مشتری مورد نظر را پیدا کرده، اما در زمانی که قصد صادرات دارند، افزایش قیمت در داخل باعث می‌شود صدور کالا مقرون به صرفه نباشد.

- صدور محصولات خام و مواد اولیه و با ارزش افزوده پایین.

- نوسانات بازار ارز و تأثیر مستقیم آن بر فضای تجاری به‌ویژه صادرات.

- حضور محدود شرکت‌های بین‌المللی حمل و نقل در استان‌ها به‌ویژه نبود شرکت‌های حمل و نقل تخصصی برای محصولات کشاورزی و بالا بودن هزینه‌های حمل و نقل.

- سخت‌گیری در صدور روادید در برخی از کشورها به تجار ایرانی.

- بسته‌بندی نامناسب برخی فرآورده‌های کشاورزی جهت صادرات آنها و نبود تجهیزات و صنایع مدرن برای بسته‌بندی برخی محصولات کشاورزی.

- کمبود نقدینگی تجار.

- فقدان یک سامانه و یا شبکه اطلاع‌رسانی کارآمد که بتوان اطلاعاتی در آن از وضعیت بازارهای داخلی و بین‌المللی کسب کرد.

- صنعت نام و نشان تجاری (برند) بنگاه‌های فعال ایرانی در بازارهای بین‌المللی

- کمبود و یا نبود پایانه صادراتی در برخی استان‌ها و همچنین عدم وجود پایانه‌های صادرات تخصصی کشاورزی.

- مشکل ارتباطات بانکی و نقل و انتقال ارز حاصل از تجارت به‌علت تحریم.

پیشنهاداتی به شرح ذیل جهت بهبود صادرات ارائه می‌شود.

-دعوت و ترغیب و حمایت از سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی برای تأسیس کارخانه‌های مدرن فرآوری، بسته‌بندی و محصولات کشاورزی.

- صادرات محصول نهایی به جای صادرات مواد اولیه.

- راه‌اندازی منطقه ویژه اقتصادی در مناطق مهم کشاورزی جهت تولید و صادرات محصولات کشاورزی با شرایط مناطق ویژه.

- تأسیس یا ایجاد پایانه‌های صادراتی در مناطق مهم کشاورزی، در حال حاضر ایجاد پایانه صادراتی برای برخی محصولات تخصصی کشاورزی ازجمله گل و گیاه توسط اتحادیه گل و گیاه کشور و به صورت مدرن در دست اقدام است.

- هرچند شاید به‌دلیل زمان برداشت کوتاه و فصلی و منطقه‌ای محصولات کشاورزی، حمل و نقل تخصصی این محصولات برای شرکت‌های حمل و نقل توجیه اقتصادی نداشته باشد، اما با برنامه‌ریزی و ایجاد تمهیدات و حمایت‌های مالی دولت، حمل و نقل تخصصی نقش مؤثری در کاهش ضایعات و بازاررسانی و صادرات به روز محصولات کشاورزی خواهد داشت.

- ایجاد برند و نشان تجاری به‌ویژه برای محصولات شاخص صادراتی کشور نقش مؤثری در توسعه صادرات کشور خواهد داشت.

با توجه به کمبود نقدینگی برخی تجار، شایسته است تمهیداتی اندیشه شود تا زمانی که پول حاصل از صادرات محصول به دست صادرکننده می‌رسد، نقدینگی لازم از طریق سیستم بانکی برایش فراهم شود. این موضوع برای صادرکنندگانی که تولید کننده هم هستند بسیار حائز اهمیت است.

- برگزاری نمایشگاه‌ها در کشورهای مختلف و فراهم کردن امکانات آسان برای شرکت تولیدکنندگان ایرانی در نمایشگاه‌های بین‌المللی و همچنین اعزام هیأت‌های صادراتی به کشورهای مختلف در زمینه بازاریابی.

- کاهش هزینه‌های تولید محصولات کشاورزی، نقش مؤثری در توسعه صادرات خواهد داشت.

- ایجاد یک سامانه توسعه صادرات در کشور که بتوان با استفاده از آن خوشه‌های صادراتی از ابتدا تا انتها در کشور رهگیری شود و مشکلات مربوطه به‌طور جدی از طریق دستگاه‌های متولی شناسایی و مرتفع شود.

- تنظیم، تسهیل و شفاف‌سازی سیاست‌های تجاری کشور که سازگار با راهبرد توسعه صادرات باشد نقش مؤثری در حمایت از صادرکنندگان و توسعه صادرات کشور خواهد داشت.

در پایان لازم به ذکر است که با توجه به ظرفیت‌های بسیار مناسب توسعه صادرات محصولات کشاورزی در کشور با خودباوری و اتخاذ سیاست و تدابیر مناسب از سوی دولت تدبیر و امید و دوری جستن از سیاست‌ها و اقدامات احساسی و حمایت و تقویت تشکل‌ها و اشخاص صادرکننده و با تولید صادرات‌گرا، در آینده‌ای نه‌چندان دور، دستیابی به عواید صادرات محصولات غیرنفتی و به‌ویژه کشاورزی با عنوان جایگزین محصولات نفتی دور از دسترس نیست./

A-920912-06_N