بزرگترین جنگل دستکاشت ایران کجاست؟
خاک شهر کرمان در حاشیه شرقی خود، بستر بزرگترین جنگل دستکاشت ایران است؛ جنگلی با 230 هکتار مساحت که سایه یکدستش آسایشگاه مردم دود و دم زدهی شهر شده است. در این شرایط، ضروری است که برای حفظ مسایل زیستمحیطی آن هم چارهای اساسی اندیشیده شود تا هرگز حتی یک شاخه از این جنگل را از دست ندهیم.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) منطقه کویر، جنگل قائم با درختان بیشمار خود، شش دهه است که بیوقفه، این شهر را که دود خودروها و صنایع و کارخانجات، نفسش را بند آورده، سرپا نگه داشته است. این جنگل، از مساحت 300 هکتاری خود،70 هکتار را در طول سالیان سال از دست داده اما هنوز هم از اصلیترین بخش فضای سبز شهر کرمان است.
این جنگل در سالهای اخیر به ویژه، از سوی مردم شهر کرمان مورد توجه فراوان قرار گرفته است؛ این شرایط یک نگرانی برای آینده آن از لحاظ مسایل زیستمحیطی فراهم آروده؛ نگرانی که البته به راحتی قابل رفع است.
در آستانه روز جهانی "زمین پاک"، "محمد جهانشاهی" کارشناس ارشد منابع طبیعی به عنوان فعال محیط زیست و عضو جامعه جهانی اکوتوریسم یادداشتی را در خصوص جنگل قائم شهر کرمان در اختیار خبرگزاری ایسنا قرار داده است که در ادامه میآید:
بیش از شش دهه قبل که دکتر مظفر بقایی ابتکار ایجاد جنگل عظیمی را در زمینهای سنگلاخی شرق شهر کرمان با ایجاد کمیته جنگل و با حضور دهها تن از فرهیختگان آن دوره اجرایی کرد، در خوشبینانهترین حالت هم شاید تاثیرگذاری این اقدام را در سرنوشت شهر کرمان و زندگی حدود 800 هزار نفر از همشهریانش تصور نمیکرد؛ جمعیتی که در آن دوره میتوانست خود یک کشور محسوب شود.
این جنگل، به عنوان بزرگترین جنگل دستکاشت ایران، خود بار بخش زیادی از تاریخ کرمان را بر دوش میکشد؛ مهمترین بخش معنوی شهر است؛ هم محل وداع با عزیزان و هم بخش اصلی فضای سبز شهر کرمان که قسمت اعظم ریههای شهر را نیز در بر میگیرد و حالا رفته رفته روی توسعهیافتگی را نیز تجربه میکند و میرود تا عاملی باشد برای بیرون کشیدن مردم کرمان از خانههایشان.
فاصله زیاد سرانه فضای سبز ایران با دنیا
طی نیم قرن اخیر و با توسعه بیش از پیش شهرها و گسترش روزافزون صنایع به ویژه در کشورهای در حال توسعه، نقش فضای سبز در ابعاد گوناگون و جایگاهی که در زمین شهرنشینان دارد، همواره رشد صعودی داشته است تا جایی که یکی از مهمترین شاخصهای توسعه یافتگی شهرها و ارتقای سطح شهرداریها محسوب میشود. سرانه فضای سبز را بخش محیط زیست سازمان ملل، شاخصی برای ارزیابی و نیز هدفگذاری برنامههای توسعهای خود قرار داده است.
بر اساس این شاخص، سرانه فضای سبز برای هر نفر 20 تا 25 مترمربع در نظر گرفته شده است که البته با توجه به اینکه این مهم، تحت تاثیر خصوصیات بیوکلماتیک آن منطقه و سادهتر، شرایط اقلیمی و آب و خاک و موقعیت جغرافیایی هر منطقه است، اما با این حال این رقم در ایران بر اساس مطالعات و بررسیهای وزارت مسکن و شهرسازی، سرانه قابل قبول و متعارف فضاهای سبز شهری در شهرهای ایران بین 7 تا 12 مترمربع برای هر نفر در نظر گرفته شده که در مقایسه با رقم جهانی، فاصله زیادی دیده میشود.
11 مترمربع سهم هر کرمانی از فضای سبز
در کرمان نیز که مساحتی حدود 13 هزار هکتار دارد و حدود 800 هزار نفر را با تراکم جمعیتی تا 50 نفر در سطح در بر میگیرد رقمی بیش از 700 هکتار فضای سبز داریم و آمارها عددی در حدود 11 مترمربع را برای هر نفر نشان میدهد.
سرانهای که میتواند با توجه به شرایط کرمان به خصوص کمبود منابع آبی و کیفیت پایین آب مصرفی در این زمینه، نکته قابل قبولی باشد. البته آنچه که در بحث سرانه فضای سبز بیشتر بر آن تاکید میشود، بخش پایدارتر آن، یعنی درختان هستند.
از تاثیر و نقش پوشش چمن و گل و گیاهان کوتاه عمر در زندگی عبور کنیم، با توجه به نقش ارزندهای که درختان در زندگی به عنوان یک فیلتر اصلی و پالایش کننده هوا به خصوص در شهرها که آلایندهها، تاثیر فراوانی بر زندگی افراد میگذارند، دارند اهمیت دو چندان این بخش از فضای سبز را درمییابیم.
رابطه معنیدار آمار جرایم با میزان فضای سبز
به طور متوسط هر هکتار جنگل یا تعداد 200 اصله درخت در سال توان جذب 70 تن گرد و غبار موجود در هوا را دارند و در کنار آن حدود دو و نیم تن اکسیژن تولید میکنند و پژوهشها نشان میدهد بین میزان فضای سبز و جرم و جنایت آمار معنی داری وجود دارد و افزایش این سرانه، کاهش جرم و جنایت را در پی دارد و دهها نقش مهم دیگری که فضای سبز در زندگی شهرنشینان بازی میکند.
جنگل قائم در واقع ارزشمندترین داشته شهر کرمان است که به واسطه 230 هکتار وسعت مخملین آن، سرانه فضای سبز کرمان را در سطح مناسبی مشاهده میکنیم به خصوص آن زمان که آمار کلانشهرهای کشور را بررسی میکنیم این سرانه در شیراز حدود 15، در مشهد و اهواز 10 تا 15 و در اصفهان با توجه به اینکه بافتی روستا- شهری به گونهای باغ شهری دارد حدود 24 مترمربع برای هر فرد رقم خورده است.
سرانه اصلی فضای سبز روی دوش جنگل
البته دو نکته در رابطه با شهر کرمان مدنظر است؛ اول اینکه بار اصلی این سرانه در کرمان بر روی دوش جنگل قائم است و دوم اینکه تراکم جمعیتی شهر کرمان در واحد سطح، تراکم جالب توجهای نیست و دیگر اینکه توزیع این شاخص در شهر کرمان بسیار نامتوازن است؛ یعنی بافت قدیم این شهر 70 درصد فضای سبز را به خود اختصاص داده در این رابطه، به نظر میرسد بافت جدید به خصوص منطقه دو شهر کرمان، که توسعه یافتگی بیشتری را شاهد است، راه درازی را باید طی کند تا به بافت قدیم برسد.
پهنهای سبز اما مهجور
اما آنچه که باید در این بین بیشتر به آن پرداخته شود، توجه به بعد زیستمحیطی این داشته است. آمارهای اولیه مساحتی در حدود 300 هکتار را برای جنگل قائم نشان میدهد که متاسفانه طی گذر زمان به رقم کنونی 230 هکتار رسیده است و بدتر از آن، واماندگی و مهجور بودن این بخش ارزشمند طی سالیان گذشته است. خوشبختانه، طی دهه گذشته به خصوص از سالهای میانی این دهه، رویکرد تازهای را در جنگل قائم شاهدیم.
تا جایی که جایگاه و نقش آن را در توسعه شهر کرمان نمیتوان با گذشته مقایسه کرد و امروز شاهدیم تغییرات و توسعه زیرساختهای این ناحیه، جذابیتهای زیادی را برای مردم کرمان ایجاد کرده و این روند، رشد روزافزونی را در پیش گرفته است.
به توانمندسازی جنگل قائم حساس باشیم
اکنون با هدف حداکثرسازی توان محیطی و اجتماعی جنگل قائم، پروژههای پیدرپی در این ناحیه در حال بهرهبرداری و یا اجرا است که میتواند قابل تقدیر باشد اما به نظر میرسد آنچه که باید توجه بیشتری به آن شود کارکرد و نقشی است که این جنگل عظیم در رابطه با شهر کرمان دارد.
حساسیتهای بیشتری را بایستی در پروسه توانمندسازی جنگل قائم در نظر گرفت. باید در نظر داشت این جنگل از دیدگاه محیط اجتماعی در ارتباط با فضای سبز شهری اهمیت ویژهای دارد و به عنوان یک فضای سبز عمومی یعنی فضای سبزی که رفتوآمد مردم در آن هچ ممنوعیتی ندارد و بلامانع است و یا به تعبیری دیگر به عنوان فضای سبز اجتماعی جایگاه ویژهای در شهر کرمان دارد.
بیتوجهی به جنگل توجیه ندارد
حرکت سریع کرمان طی سالهای اخیر که کالبد سنتی شهر کرمان را تغییر داده و افزایش قابل توجه کارخانهها و مراکز صنعتی پیرامون این شهر و تعداد روزافزون خودروها که امروز از مرز 130 هزار هم میگذرد که افزایش آلایندههای سمی در هوای این شهر، عدم وجود شبکه فاضلاب، بالا آمدن آبهای زیرسطحی و نیز خشکسالیهای دو دهه اخیر، عواملی هستند که دست در دست هم دادهاند تا کرمان را که اکنون داعیهی کلانشهر را دارد، دچار چالشهایی کرده است.
از سوی دیگر ضعف مشهودی که در بدنه فضای سبز کرمان به خصوص به مشکلاتی که درختان نارون شهر را که اصلیترین بخش درختان موجود شهر هستند، تحت تاثیر قرار داده است و ما همواره شاهد حذف این بخش از فضای سبز به دلیل حضور آفاتی چون کرم چوبخوار هستیم که عامل نابودی درختان ضعیف است و خود نیز ایجاد ضعف در بدنه درختان و نابودی آنها را رقم میزند، بیش از پیش ذهنها را به خود وامیدارد و در این شرایط، الزام توجه ویژه به جنگل قائم نکتهای اساسی است.
تلاشهای شهرداری قابل تقدیر است
ارزش جنگل قائم اکنون بیش از همیشه در سرنوشت مردم کرمان محسوس است. فضایی که توجهای ویژهتر و هدفمندتر را میطلبد.
تلاشهای شهرداری کرمان در افزایش توان اجتماعی جنگل قائم مورد احترام است اما توانمندسازی زیستمحیطی آن نیز بایستی بسیار بیش از اینها مورد برنامهریزی قرار گیرد.
اکنون هشت هکتار این جنگل را فضای خدماتی بنیاد تعاون ناجا در بر گرفته و ساختوسازهایی چون بزرگراه، مجتمعهای خدماتی، رفاهی و نیز تفریحی هم در حال افزایش است که این روند میتواند کالبد خاص این فضا را تحت تاثیر قرار دهد.
کارکرد جنگل باید مورد توجه قرار گیرد
خوشبختانه نقش این جنگل در توسعه شهر کرمان، اکنون به خوبی اتفاق افتاده است و بایستی در این برهه، ماهیت و کارکرد اصلی آن را نیز با جدیت مدنظر قرار داد.
افزایش مساحت این جنگل در بخش غربی بزرگراه و نیز دامنهها و درههای این محدوده، محدود کردن سطح ساخت و سازها تا حد مناسب و نیز بومیسازی و متناسبسازی ساختمانها و تاسیسات در دست اجرا، تقویت مدیریت جنگل و ایجاد بخشهای نگهداری و حفاظتی چون محیطبانی و جنگلبانی که در چارچوب برنامههای فنی و کارشناسی انجام وظیفه کنند و نیز تبدیل این فضا به کارگاهی جهت ارتقاء فرهنگ شهروندی از منظر زیستمحیطی با اجرای طرحهای آموزشی و نیز افزایش امکاناتی که شهروندان را به سمت یادگیری و عادت کردن به حفظ محیطزیست ترغیب میکند که میتواند علاوه بر پایداری این جنگل، کارکرد و نقش تازهای را در زندگی مردم کرمان و ارتقای فرهنگ شهروندی ساکنان این شهر ایفا کند.
دیدگاه تان را بنویسید