جنگل‌های حرا؛ زیربنای توسعه پایدار شیلات

نامگذاری 4 مردادماه، برابر با ۲۶ ژوئیه به عنوان «روز جهانی حفاظت از اکوسیستم‌های جنگل‌های حرا» از سوی یونسکو، فرصتی برای تأکید بر اهمیت یکی از ارزشمندترین زیست‌بوم‌های ساحلی جهان و نقش آن در امنیت غذایی، توسعه پایدار، اقتصاد آبی و تاب‌آوری اقلیمی کشورهاست.

در رویکردهای نوین مدیریت منابع طبیعی، اکوسیستم‌های ساحلی به‌عنوان زیرساخت‌های حیاتی تولید، اشتغال و پایداری اقتصادی شناخته می‌شوند. جنگل‌های مانگرو یا حرا از مهم‌ترین این زیست‌بوم‌ها هستند که حفاظت از آن‌ها ارتباط مستقیمی با پایداری ذخایر آبزی، توسعه زنجیره ارزش محصولات شیلاتی و معیشت جوامع ساحلی دارد.

جنگل‌های حرا؛ مهد طبیعی آبزیان و پایه تولید پایدار شیلات

بر اساس مطالعات سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP) و اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN)، اکوسیستم‌های مانگرو از پربازده‌ترین زیست‌بوم‌های ساحلی جهان محسوب می‌شوند.

این اکوسیستم‌ها با فراهم‌کردن زیستگاه‌های مناسب برای تغذیه، رشد و زادآوری بسیاری از گونه‌های اقتصادی ماهیان، میگوها و سخت‌پوستان، نقش «مهد طبیعی آبزیان» را ایفا می‌کنند. سلامت جنگل‌های حرا به‌طور مستقیم بر بازسازی ذخایر، بهره‌وری صید، کاهش فشار بر منابع طبیعی و پایداری تولیدات شیلاتی اثرگذار است.

از این منظر، حفاظت از حرا باید به‌عنوان نخستین حلقه زنجیره ارزش محصولات آبزی مورد توجه قرار گیرد؛ چراکه پایداری تولید شیلاتی پیش از فرآوری و بازار، به سلامت زیستگاه‌های مولد وابسته است.

حرا؛ سرمایه طبیعی اقتصاد آبی و مقابله با تغییر اقلیم

جنگل‌های حرا علاوه بر نقش زیستی، خدمات اکوسیستمی ارزشمندی همچون تثبیت سواحل، کاهش فرسایش، حفاظت در برابر طوفان‌ها، بهبود کیفیت آب، حمایت از گردشگری پایدار و ایجاد فرصت‌های معیشتی برای جوامع محلی ارائه می‌کنند.

همچنین بر اساس گزارش ششم ارزیابی هیئت بین‌دولتی تغییرات اقلیمی (IPCC AR6)، اکوسیستم‌های مانگرو از مهم‌ترین ذخایر طبیعی کربن آبی (Blue Carbon) به شمار می‌روند و حفاظت از آن‌ها می‌تواند نقش مؤثری در کاهش آثار تغییرات اقلیمی و افزایش تاب‌آوری مناطق ساحلی ایفا کند.

جایگاه جنگل‌های حرا در توسعه دریامحور ایران

جمهوری اسلامی ایران با برخورداری از سواحل خلیج فارس و دریای عمان، دارای رویشگاه‌های ارزشمند حراست که بخشی از سرمایه طبیعی و ظرفیت راهبردی کشور برای توسعه اقتصاد دریامحور محسوب می‌شود.سیاست‌های کلی توسعه دریامحور ابلاغی رهبرشهید، برنامه هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران و اسناد بالادستی امنیت غذایی، بر ضرورت بهره‌برداری پایدار از ظرفیت‌های دریایی همراه با حفاظت از منابع طبیعی تأکید دارند.

بر این اساس، جنگل‌های حرا باید به‌عنوان یک زیرساخت طبیعی در مدیریت منابع آبزی، توسعه پایدار شیلات و افزایش ارزش افزوده زنجیره تأمین محصولات آبزی مورد توجه قرار گیرند.

اقدامات  شیلات و الزامات آینده

سازمان شیلات ایران در راستای حرکت به سوی مدیریت علمی و اکوسیستم‌محور منابع آبزی، اقدامات مختلفی را دنبال می‌کند که از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

مشارکت در حفاظت و احیای زیستگاه‌های حساس ساحلی و دریایی؛

توسعه مدیریت مسئولانه صید و حفاظت از مناطق مولد آبزیان؛

اجرای برنامه‌های بازسازی ذخایر و حمایت از آبزی‌پروری پایدار؛

تقویت همکاری با سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان منابع طبیعی و مراکز علمی و پژوهشی؛

افزایش مشارکت جوامع محلی و تعاونی‌های صیادی در حفاظت از منابع؛

توسعه پژوهش‌های کاربردی در حوزه شیلات پایدار و اکولوژی دریایی.

الزامات آینده

با توجه به چالش‌های ناشی از تغییرات اقلیمی، توسعه ساحلی، آلودگی‌ها و تغییر کاربری زیستگاه‌ها، تقویت برنامه‌های حفاظت و احیای اکوسیستم‌های مانگرو ضروری است.

در این مسیر، توسعه حکمرانی یکپارچه مناطق ساحلی (ICZM)، استفاده از فناوری‌های نوین پایش مانند سنجش از دور، GIS و هوش مصنوعی، توسعه پروژه‌های کربن آبی، ارزش‌گذاری خدمات اکوسیستمی، افزایش مشارکت جوامع محلی و گسترش همکاری‌های علمی بین‌المللی با سازمان‌هایی مانند FAO، UNESCO، UNEP و IUCN از اهمیت ویژه برخوردار است.

حفاظت از جنگل‌های حرا، صرفاً یک اقدام زیست‌محیطی نیست؛ بلکه راهبردی ملی برای تضمین امنیت غذایی، توسعه پایدار شیلات، افزایش ارزش افزوده محصولات آبزی و ارتقای تاب‌آوری کشور در برابر تغییرات اقلیمی است.

در تحقق اقتصاد آبی، نخستین حلقه زنجیره ارزش شیلات، سلامت اکوسیستم‌های مولد است. بنابراین سرمایه‌گذاری در حفاظت و احیای جنگل‌های حرا، سرمایه‌گذاری در آینده توسعه دریامحور جمهوری اسلامی ایران خواهد بود.

 رضا عباسپور نادری - مشاور رئیس سازمان شیلات ایران