تاب‌آوری نابرابر بازار کالاهای اساسی

به گزارش ایانا،  در میان حلقه‌های زنجیره غذایی، گندم، برنج، روغن خام و نهاده‌های دامی هر یک درجه متفاوتی از تاب‌آوری را تجربه خواهند کرد؛ تفاوتی که می‌تواند امنیت غذایی جامعه را تحت تأثیر قرار دهد.

کالاهای اساسی به عنوان حلقه اصلی زنجیره غذایی، این روزها بیشترین آسیب‌پذیری را در شرایط جنگی تجربه می‌کنند. محاصره دریایی با از کار انداختن یکی از شریان‌های حیاتی واردات، بازار برخی از این کالاها را تهدید می‌کند. گندم، روغن خام، نهاده‌های دامی شامل ذرت و کنجاله سویا، و برنج از کالاهای اساسی زنجیره غذایی کشور به شمار می‌روند و اختلال در تامین هر یک از آنها می‌تواند امنیت غذایی جامعه را متزلزل کند.

براساس گزارش سازمان فائو، ایران در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۲.۵ میلیون تن تولید گندم داشته است؛ رقمی که از میانگین پنج‌ساله تولید کمتر است. با این حال، برداشت مناسب سال ۱۴۰۳ این کاهش را جبران می‌کند. پیش‌بینی‌های این سازمان، نیاز وارداتی گندم را حدود دو میلیون تن برآورد می‌کند؛ مقداری که کمتر از نصف میانگین واردات سنواتی است. بر همین اساس، گندم در مقایسه با سایر کالاها در حاشیه امن‌تری قرار دارد و همین موضوع میزان تاب‌آوری این بازار را در صورت بروز هرگونه اختلال افزایش می‌دهد.

برنج، به عنوان بخشی از قوت غالب مردم، ساختاری دووجهی دارد که به پایداری نسبی تامین آن کمک می‌کند. بخشی از این بازار را مصرف‌کنندگان برنج‌های وارداتی تشکیل می‌دهند و بخش دیگر متکی به تولیدات داخلی است. در صورت مختل شدن مسیرهای واردات، گروه نخست بیش از دیگران در معرض آسیب قرار خواهند گرفت و ناچار می‌شوند استراتژی خرید خود را تغییر دهند؛ تغییری پرهزینه که ممکن است به حذف بخشی از تقاضاکنندگان از بازار منجر شود. از این رو، هرچند برای این کالا تا چندین ماه کمبود فیزیکی ایجاد نخواهد شد، اما قشر کم‌درآمد برای تامین برنج، به دلیل افزایش قیمت، با چالش مواجه خواهند بود.

بحرانی‌ترین وضعیت در سناریوی اختلال واردات، به بازار نهاده‌های دامی و روغن خام مربوط می‌شود. روغن خام وابستگی ۹۰ درصدی به واردات دارد و در کوتاه‌مدت نمی‌توان راه‌حلی برای تامین آن ارائه کرد. نهاده‌های دامی نیز شرایط مشابهی دارند. اهمیت تامین این نهاده‌ها از آن جهت است که بخشی از سبد غذایی به صورت دومینووار از آنها اثر می‌پذیرد. هرگونه اخلال در مسیر تامین، بازار مرغ، تخم‌مرغ و لبنیات را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

طی چند سال اخیر، خرید نهاده‌ها به دلیل مشکلات پرداختی و تاخیر در واریز ارز به شرکت‌های تامین‌کننده، با شرایط آسیب‌زا مواجه بوده است؛ شرایطی که تا به امروز نیز بازار را مختل کرده و ادامه یافتن این فرآیند می‌تواند مشکلات بسیاری ایجاد کند.

آنچه امروز زنجیره غذایی ایران را تهدید می‌کند، بیش از کمبود فیزیکی کالاها، شکنندگی موجود در فرآیند تامین است. گندم و برنج می‌توانند تا چندین ماه در برابر شوک واردات مقاومت کنند، اما روغن خام و نهاده‌های دامی شرایط بحرانی‌تری را تجربه خواهند کرد. تجربه سال‌های اخیر نیز نشان داده است که بازار مرغ، تخم‌مرغ و لبنیات سریع‌ترین واکنش را به هرگونه اختلال نشان می‌دهند. از این رو، لازم است با تنوع‌بخشی به مسیرهای تامین و مدیریت هوشمندانه ذخایر، از پیش‌آمدهای ناگواری که سبد غذایی جامعه را به خطر می‌اندازد، جلوگیری شود.