تب کریمه کنگو C.C.H.F را بهتر بشناسیم
به گزارش ایانا این روزها در مورد بیماری تب کریمه کنگو در محافل مختلف صحبت می شود اما به راستی این بیماری چیست و نحوه پیشگیری و توصیههای بهداشتی پیرامون آن کدامند؟
تب کریمه کنگو بیماری ویروسی حاد تبدار و خونریزیدهندهای است که برای اولین بار در 1944 در کریمه اوکراین شرحداده شد. نام تب خونریزیدهنده از آن زمان بر این بیماری انتخاب شد. در سال 1969 معلوم شد عاملی بیماری با علائم تب خونریزیدهنده که در کنگو شناسایی شده بود با عامل کریمه یکی است و نام تب خونریزیدهنده کریمه کنگو یا Crime Congo Hemorrhagic Fever و یا به اختصار CCHF بر آن گذاشته شد. جالب توجه اینکه بیماری در حدود سال 1110 میلادی توسط جرجانی، پزشک و دانشمند ایرانی در کتاب گنجینه خوارزمشاه به تفصیل توضیح داده شده است. در این کتاب شرح یک بیماری خونریزیدهنده با علائم وجود خون در ادرار، خونریزی از مقعد، استفراغ خونی، خلط خونی، خونریزی در حفره شکم و خونریزی از لثهها بوده و ذکر شده است که بندپای کوچکی احتمالاً شپش یا کنه ناقل بیماری است. در ایران برای اولن بار در سال 1970 در نمونههای سرمی گوسفندان، آنتیبادی بر علیه این ویروس شناسایی شد. در سال 1978 از کنههای دامی در خراسان، ویروس جداسازی شد. بیماری در اکثر استانهای کشور گزار شده است. بیشترین گزارش بیماری در انسان در سیستان و بلوچستان و خراسان بوده است.
شناسایی عامل بیماری
ویروسی از گروه آربوویروس، خانواده بونیاویریده، جنس نایروویروس که تحت عنوان ویروسهای بندپایان Arthropod-borne virus بوده که شایعترین ناقلها، کنه هیولوما است. مقاومت ویروس در برابر حرارت کم است و در دمای 56 درجه سانتیگراد بهمدت 30 دقیقه از بین میرود. بنابراین پختن گوشت و یا پاستوریزه کردن شیر باعث از بین رفتن ویروس میشود، ضمناً ویروس میتواند در خون بهمدت 10 روز در دمای 40 درجه سانتیگراد مقاومت کند. ویروس در محیط اسیدی مثلاً اسید استیک دو درصد (و یا محیط اسیدی ایجادشده پس از جمود نعشی) از بین میرود و همچنین در باربر هیپوکلریت سدیم یک درصد و محلول دو درصد گلوتارآلدئید و یا ضدعفونیکنندههای فنولیک تا سه درصد، حساس است. صابون و مایعات یا مواد شستشودهنده با اینکه ویروس از بین نمیبرند، ولی تا حدی ویروس را غیرفعال میکنند.
همهگیرشناسی ویروس CCHF
مخازن ویروس در طبیعت کنهها بهخصوص کنه هیالوما و گاو، گوسفند، بز، شتر، شترمرغ و خرگوش هستند. ویروس میتواند تا دو سال در جمعیت کنهها باقی بماند. بدون آنکه از میزبان آلودهای خونخواری کند. این ویروس تخمگذار بوده و انتقال ویروس از کنههای بالغ مادر به نوزادان ممکن است. کنههای پرندگانی که با دامهای ناقل بیماری در یک مکان نگهداری میشوند، میتوانند ناقل ویروس باشند. اهمیت کنهها در انتقال بیماری بیشتر از بقیه احتمالات است. زیرا در هر تخمگذاری کنه ماده دو تا هشت هزار تخم میگذارد و ویروس در بدن کنه بیشتر از دیگر مخازن ویروس زنده میماند. از هر کنه ماده آلوده هزاران کنه آلوده بهوجود میآید. حشراتی که دام ناقل را نیش میزنند، میتوانند بیماری را انتقال دهند. بیماری بیشتر در مناطق صحرایی آفریقا، اروپای شرقی، خاورمیانه عراق، هند، افغانستان، پاکستان، ایران و غرب چین مشاهده شده است. پرندگان به غیر از شترمرغ نسبت به بیماری مقاوماند. پرندگان و پستانداران وحشی نقش مهمی در تکثیر ویروس و کنههای ناقل آن دارند.
بر اساس مطالعات انجامشده، گوسفند و بز بیشتر از گاو و جوندگان آلوده به ویروس CCHF بودهاند. (گوسفند 38 درصد، بز 36 درصد، گاو 18 درصد و جوندگان سه درصد) همچنین نزدیک به 13 درصد سرمهای انسانی، بدون سابقه بیماری CCHF، مثبت بودهاند. بر اساس برخی تحقیقات انجامشده در کشورهای همسایه، از هر پنج انسان دارای علائم بالینی یک نفر از بیماری تلف میشود. سویههای ویروس در خاورمیانه نسبت به سویههای ویروسی آفریقایی از حدت بیشتری برخوردار هستند. میزان بروز بیماری در کشورهای همسایه ما مثل پاکستان و هند بسیار بیشتر است. در سالیان اخیر که واردات اقچاق دامهای آلوده از مبادی شرق کشور افزایش یافته، میازن بروز این بیماری در استانهای مرزی با کشور پاکستان نیز رو به ازدیاد نهاده است. از جنبه همهگیرشناسی، بهدلیل اختصاص جغرافیایی پراکنش بیماری، هرچه به مدار 50 درجه کره زمین نزدیکتر میشویم و میزان تراکم کنهها کمتر میشود، میزان بروز بیماری در انسان نیز کاهش مییابد.
شیوع فصلی بیماری
در فصول گرم سال یعنی از میانه بهار تا اواسط پاییز که بیشترین احتمال حضور کنههای ناقل در طبیعت وجود دارد، پرخطرترین زمان سال برای ابتلا به CCHF است.
افراد در معرض خطر
کسانی که با دام سر و کار دارند، بیشتر در معرض بیماری هستند. بر اساس تحقیقات انجام شده در سالهای 87 الی 89، نشان میدهد که مشاغلی مثل کارگران کشتارگاه، قصابان، کشاورزان، چوپانان، دامداران، زنان خانهدار، دامپزشکان، پزشکان و مشاغل وابسته بیمارستانی، به ترتیب بیشتر از دیگر ردههای شغلی جامعه در معرض خطر هستند. بیش از نیمی از مبتلایان در ردههای سنی 20 تا 40 سال قرار داشتهاند.
انتقال بیماری
کنههای آلوده، دامهای بیماری که ویروس را دفع میکنند، پرندگان و پستانداران وحشی مثل موش و ماکیان که بدون علائماند، و بیمارانی که در دوره دفع ویروس قرار دارند، ازجمله مهمترین مخازن ویروس CCHF هستند.
راههای سرایت بیماری به انسان
تماس مستقیم با دام آلوده و ترشحات آن، تماس مستقیم با انسان آلوده و ترشحات آن، تماس با کنههای گزنده ناقل ویروس بیماری، تماس با فراوردههای خام حاصل از دام آلوده با تأکید بر گوشت قرمز، از عمده راههای انتقال بیماری به انسان است.
علائم بیماری در دامهای مبتلا
در بین مهرهداران تنها انسان است که علائم بیماری را بهصورت حاد نشان میدهد. علائم بیماری در صورت وجود در دامها بهصورت تب و در بعضی موارد که حدت بیشتری داشته باشد سبب سقط جنین میشود. قریب یک هفته پس از ابتلا دام به بیماری، دام تبدار، ویروس را دفع میکند. چنین دامی اگر کشتار شود، ترشحات آلوده آن میتواند انسان در تماس با این دام را مبتلا به بیماری CCHF کند. دام آلوده که تب ندارد و ویروس را دفع میکند شکل دیگر مخاطره آمیز ناقلین این ویروس به انسان است. دام آلوده، تولید گوشت قرمز آلوده میکند. گوشت پس از طی جمود نعشی و تولید اسید لاکتیک در لاشه، برای این ویروس محیط مناسبی نبوده و بلافاصله ویروس CCHF در این لاشهها از بین میرود. عدم مصرف گوشت تازه و نگهداری گوشت برای مدت حداقل 12 ساعت در دمای چهار درجه برای ایجاد جمود نعشی و پایین آوردن PH لاشه، امکان انتقال ویروس از طریق گوشت را از بین میبرد. همچنین در مورد احشاء خوراکی نیز باید همین مراقبت را اعمال کرد.
اکثر زنان خانهدار مبتلا به بیماری، روستایی بوده و با کود و ترشحات دام آلوده زنده یا کشتاری در تماس بودهاند. انتقال بیماری از طریق گوشتهای کشتارشده در کشتارگاههای تحت نظر دامپزشکی به دلیل نگهداری لاشهها در دمای چهار درجه غیرممکن است.
علائم بیماری در انسان
بیماری به سه فرم بالینی خفیف، تحت حاد و حاد دیده میشود.
علائم بالینی دارای چهار مرحله است:
1- مرحله نهفتگی: که بین سه تا 9 روز گزارش شده است و در این فاصله بیمار پس از تماس با دام، کنه و یا ترشحات آلوده به ویروس، آلوده گشته ولی علائم بالینی ندارد.
2- مرحله مقدماتی: که بین سه تا 16 روز ممکن است طول بکشد. در این دوره بیمار دچار سردرد شدید، تب، لرز، درد عضلانی، بهخصوص در ناحیه پشت و پاها، گیجی، درد و سفتی گردنی، درد و قرمزی چشم، ترس از نور و علائم مشابه میشود. ممکن است حالت تهوع، استفراغ یا گلودرد هم باشد و گاه با اسهال و درد منتشر شکمی همراه است.
3- مرحله خونریزیدهنده: بین سه تا پنج روز به طول میانجامد. در اکثر موارد، خونریزیهای نقطهای و یا منتشر در سطح پوست بهخصوص در قسمتهای بالای بدن که ممکن است همراه اسهال خونی، استفراغ خونی، خونریزی از دهان، چشم، گوش، رحم و یا خلط خونی باشد، در این دوره مشاهده میشود. مرگ در این مرحله بهدلیل از دست دادن حجم زیادی از خون و مایعات بدن و خونریزی در اعضای حساس مثل مغز، کبد، کلیه و قلب، رخ میدهد. مرگ معمولاً در هفته دوم بیماری حادث میشود. مرگ و میر ناشی از CCHF معمولا تا 30 درصد موارد ابتلا گزارش شده است.
4- مرحله بهبودی: از هفته سوم بعد از بروز علائم بیماری معمولا شروع میشود. نقاط خونریزی کمکم جذب شده ولی آثار ضایعات حاصل از بیماری در دستگاه عصبی، تنفس و... ممکن است با تأخیر بهبودی یابند.
توصیههای دامپزشکی برای جلوگیری از بیماری
بیماری ریشه در برخورد نامناسب با دام زنده دارد.
1- پرهیز جدی از نگهداری دام بهخصوص گوسفند و بز در منازل بهدلیل آلودگی با ویروس و کنههای ناقل آن
2- اجتناب از کشتار دام در منازل، معابر و مکانهای عمومی
3- اقدام به سمپاشی مرتب دامها و جایگاه نگهداری آنها در تمامی سال بهخصوص در فصل گرم
4- در صورت سفر به مناطق روستایی از تماس بیمورد با جایگاه و خود دامها اجتناب باید کرد. در صورت انجام این کار باید رعایت پوشش کامل را کرد.
5- نگهداری گوشت تازه گرم، حداقل به مدت 12 ساعت در دمای چهار درجه برای طی شدن جمود نعشی و تولید اسید لاکتیک و از بین رفتن ویروس در صورت وجود. برای آلایشهای خوراکی مثل جگر و قلوهها و... این زمان باید دوبرابر شود.
6- پوشیدن لباس کار کامل و یکسره و استفاده از کلاه، ماسک، دستکش، چکمه، عینک محافظ برای کارگران کشتارگاه برای جلوگیری از گزش کنهها و ورود آنها به داخل لباس و همچنین برای جلوگیری از برخورد با ترشحات دام آلوده، ضروری است.
7- کار با دام زنده و لاشههای کشتاری در حالی که زخم باز در روی دست و یا صورت و پا وجود دارد، احتمال ابتلا را افزایش میدهد.
8- پرهیز از عادات پرخطر مثل عدم استفاده از دستکش بهدلیل کند شدن کار، عدم شستشو و ضدعفونی وسایل کشتار دام، تماس غیرضرور با دامها، خوردن و آشامیدن و کشیدن سیگار در محل نگهداری دامها و یا محل کشتار دام، بازی با کنهها و له کردن آنها با دست، خوردن جگر خام و گوشت دام تازه کشتار شده ازجمله مواردی هستند که مخاطره ابتلا به این بیماری را افزایش میدهند.
9- بیماری که سابقه برخورد با دام را داشته و دارای علائم تب و خونریزی به اشکال مختلف، باشد، باید مشکوک تلقی شود. در این شرایط باید:
الف- بیمار را هرچه سریعتر به مراکز درمانی واجد صلاحیت رساند در حالی که مراقب تماس با ترشحات احتمالی بیمار بود.
ب- شبکه دامپزشکی شهرستان را سریعاً مطلع کرد.
ج- جایگاه دام مشکوک را قرنطینه و گوشت و احشاء خوراکی حاصل از دام مشکوک را ضبط کرد.
د- جایگاه دام بلافاصله باید تحت نظر کارشناسان دامپزشکی سمپاشی شده و شستشو ضدعفونی شود.
هـ- با کارشناسان دامپزشکی در گردآوری اطلاعات مربوط به بیماری در محل همکاری لازم را کرد./
دیدگاه تان را بنویسید