بازگشت آزاد ماهیان به پهنه آبی خزر

گزارش خبرگزاری کشاورزی ایران -علیرضا کیهان‌پور : چه زیبا شاعر معاصر زنده یاد سهراب سپهری می‌گوید: گوش کن، دورترین مرغ جهان می‌خواند/ شب سلیس است و یکدست و باز/ شمعدانی‌ها/ و صدادار ترین شاخه فصل، ماه را می‌شنوند/ پلکان جلو ساختمان/ در فانوس به دست/ و در اسراف نسیم/ گوش کن، جاده صدا می‌زند از دور قدم‌های تو را/ چشم تو زینت تاریکی نیست/ پلک‌ها را بتکان، کفش به پا کن، و بیا/ و بیا تا جایی، که پر ماه به انگشت تو هشدار دهد/ و زمان روی کلوخی بنشیند با تو/ و مزامیر شب اندام‌تو را، مثل یک قطعه آواز به خود جذب کنند/ پارسایی است در آنجا که تو را خواهد گفت/ بهترین چیز رسیدن به نگاهی است که از حادثه عشق تر است.

در یک روز سرد پاییزی که بی‌شباهت به زمستان نبود ساعت پنج صبح از تهران عازم شهرستان تنکابن شدم. در جاده کرج - چالوس شاهد بارش برف و سرمای زیر صفردرجه بودم. هدف از سفر تهیه گزارشی از آزاد ماهیان دریای خزر برای خبرگزاری کشاورزی ایران (ایانا) بود که در سال جاری شاهد بازگشت باشکوه مولدین آزاد ماهیان به رودخانه‌های استان مازندران و گیلان بودیم، گویی که نبض رودخانه "چشمه کیله" تنکابن در بازسازی این ذخایر ارزشمند آبزیان پهنه آبی خزر می‌تپد.

رودخانه چشمه کیله با عبور از مرکز شهر تنکابن به دریای خزر می‌ریزد و سالانه هزاران قطعه از ماهیان آزاد در آن رهاسازی شده و در این روزها که آمار صید آنها چشمگیر است این رودخانه توانسته است همچنان نقش خود را در چرخه حیات این آبزی ارزشمند ایفا کند. از ابتدای مهرماه تاکنون بیش از 800 قطعه مولد آزاد‌ماهیان از این رودخانه صید و برای تکثیر بچه‌ماهی آماده شده است. آزاد ماهیان یکی از ارزشمندترین گونه‌های آبزیان دریای خزر هستند که با صید این مولدین و انتقال آنها به مرکز باسازی ذخایر آزاد ماهیان شهید باهنر کلاردشت تکثیر بچه ماهیان و به وزن رساندن بچه ماهی‌ها به‌منظور رهاسازی دررودخانه و دریا بسته به نوع گراماژ بچه ماهیان با همکاری اکیپ رهاسازی و یگان حفاظت از منابع آبزی مستقر در منطقه این پروژه ارزشمند آغاز می‌شود و با چرخه صید، تکثیر، به وزن رساندن، رهاسازی و مجدداً صید مولدین، هم اینک شاهد شکوه بازگشت آزاد ماهیان پهنه آبی خزر هستیم.

***

مشخصات عمومی

ماهی آزاد یک ماهی درشت که دارای بدنی کشیده و دوکی‌شکل و دارای پوزه‌ای تیز است. رنگ بدن در دو طرف بدن روشن و قسمت پشتی بدن ماهی و قسمت فوقانی سر ماهی به رنگ تیره خاکستری است. مشخصات اصلی این ماهی همانند دیگر آزادماهیان است، لکه یا خال‌های تیره نامنظم به شکل ضربدر بر روی قسمت فوقانی و اطراف بدن ماهی مشاهده می‌شود این ماهی دارای دهان انتهای بزرگ و دندان‌ها به سمت بالا رشد یافته است. در خط جانبی دارای 170-133 عدد فلس است، به طور کلی 21 تا 24 آبشش(زائد‌های کمان برانشی) آن روی نخستین آبشش قرار دارد، و زائده‌های پیلوری شکل آن 47 تا 57 عدد است. (مهره‌های آن 54 تا 58 عدد است)

پراکنش زیرگونه‌ها در دریای خزر

ماهی آزاد عموماً در سواحل دریای خزر از رودخانه ترک ( Terek) گرفته تا سپید رود و به ندرت در نواحی شمالی دریای خزر، یافت می‌شود. این ماهی در رودخانه‌های ترک، کورا، سپید رود و سایر رودخانه‌های کوچک سواحل غربی و جنوبی دریای خزر مهاجرت و تخم ریزی می‌کند.

ویژگی عمومی زیر گونه

از نظر اکولوژی درگروه طبقه بندی نگتون ها قرار دارد و جزء ماهیان مهاجر رود کوچ ( آنادروموس ) است. از نظر مبدا زیستی آقای برگ ( Berg ) در سال 1948 منشا قطبی بودن قزل آلای خزر را مطرح کرد. آقای درژاوین (Derzhavin ) در سال 1929 منشا زیستی این ماهی را به عنوان گونه‌های آب شیرین مطرح نموده بود.

پراکندگی: بومی دریای خزر

زیستگاه: این گونه در نواحی ساحلی و در ا عماق 40تا 50متر ازسطح آب یافت می‌شود.

مهاجرت: از نظر مهاجرت جزء گونه‌های رودکوچ ( آنادرم) محسوب می‌شود که از کرانه‌های ایران گرفته تا ساحل داغستان مهاجرت می‌کنند.

عکس ها: قاسم افشار

عوامل محیطی غیر زنده

شوری : جزء گونه‌های لب شور دریایی است. بچه ماهی‌های 6 ماهه قادر به تحمل شوری آب تا 6 درصد و ماهیان 14 تا 16 ماهه، شوری 12 درصد را تحمل می‌کنند. ماهیان بالغ در شوری حداکثر 13 درصد خزر نیز مشاهده شده‌اند.

دما: جزء گونه‌های سرد آبی است. توزیع عمودی: در این توزیع جزء زیر گونه‌های stenobathic قرار می‌گیرند به طوری که در اعماق زیر 40 تا 50 متری دریا مشاهده شده است ارتباط با شرایط اکسیژنی: جزء زیرگونه‌های Oxyphilic قرار دارند. و در نواحی که غلظت اکسیژن بالاست زندگی می‌کنند.

نوع تغذیه: جزء زیرگونه‌ها که از شکار تغذیه می‌کنند.

رژیم غذایی: ماهی آزاد از ماهیان شکارچی و درنده است، ماهیان در زمان جوانی از سخت پوستان تغذیه می‌کنند غذای اصلی ماهیان بالغ شامل شگ ماهیان کوچک، کیلکاو ماهیان پهلو نقره‌ای و شاه ماهیان جوان (از خانواده شگ ماهیان) می‌باشد.

مناطق تولید مثل: قبل از احداث سد بر روی رودخانه کورا، مولدین به تعداد فراوان وارد رودخانه شده و به ‌مکان اصلی تخم ریزی طبیعی ماهی آزاد در مناطق بالا دست Aragvi ,Alazan ,Akera و نزدیک به 1000 کیلومتردورتر ازمصب رودخانه مهاجرت کرده و تخم ریزی می‌نمودند. تخم ریزی در نواحی کم عمق وبستر‌های شنی و ماسه‌ای، سنگریزه‌ای صورت می‌گیرد.

دوره تولید مثل: مهاجرت مولدین به سوی رودخانه کورا از اوایل نوامبر تا فوریه صورت می‌گیرد دامنه دمای آب در زمان مهاجرت تولید مثلی نسبتا کسترده است. گرچه عمده ماهیان مولد ( نزدیک 75 درصد ماهیان بالغ نبوده و یا اندام تناسلی آنان کامل نشده است ) در ماه‌های نوامبر و دسامبر در دمای نسبتا پائین 2/8تا 8/12 سانتی گراد وارد رودخانه‌ها می‌شوند . تخم گذاری یک سال بعد در ماه اکتبر آغاز شده و در اوایل ژانویه به پایان می‌رسد تخم‌ها در کف آب رها شده و در زیر خاک دفن می‌گردند دوره جنینی تخم‌ها حدود 30 تا 50 روز طول می‌کشد.

هم آوری: میزان هم آوری این ماهی محدود بوده و کمتر از دیگر خانواده آزاد ماهیان است.

فاکتورهای محدود کننده

1. کاهش تولید مثل طبیعی ( تعداد اندک مولدین)

2. از بین رفتن و محدودیت مکان‌های تکثیر طبیعی

3. تهدید گل ولای و شرایط آبی ناپایدار (نوسانات جریان آب و سرعت جریان آب منجر به کاهش وضعیت فیزیولوژی تولید مثل می‌شود و برخی مواقع تخم‌ها در شن و گل و لای مدفون می‌شوند)

سن بلوغ

در شرایط طبیعی تولید مثل، سن بلوغ ماهیان آزاد در رودخانه کورا 4 تا 9 سال، در رودخانه Samur بین 3 تا 5 سال و به ندرت در 2 سالگی در ناحیه (Yalama) بالغ می‌شوند، ماهیان نرگاهاً درشرایط ساحل رودخانه‌ها در یک سالگی نیز بالغ می‌شوند.

روند جمعیت

کاهش در تعداد جمعیت مشاهده شده است، امروزه ذخایر ارزشمند این گونه بدلیل صید بی رویه و غیر قانونی (قاچاق) به شدت کاهش یافته است.

روابط بین گونه‌ای: ماهی آزاد اساساً از ماهیان دریایی کوچک تغذیه می‌کند و تغذیه‌این گونه روی اکوسیستم تاثیر منفی نمی‌گذارد.

اهمیت اقتصادی: ماهی آ‍زاد یک گونه تجاری و با ارزش اقتصادی بالاست

رشد 8 برابری صید مولدین آزادماهیان

رضوانی، رئیس مرکز بازسازی ذخایر آزاد ماهیان شهید باهنر کلاردشت می‌گوید: رشد ۸ برابری صید ماهیان آزاد مولد در رودخانه چشمه‌کیله حائز اهمیت است و در سال گذشته تنها ۹۳ قطعه ماهی آزاد مولد از این رودخانه استحصال شد که این میزان قبل از پایان مدت زمان تعیین شده برای صید این گونه از ماهیان بوده و در مقایسه با سال گذشته افزایش بیش از ۸ برابری داشته است.

وی در مراسم رها سازی بیش از 8 هزار قطعه بچه ماهی آزاد یک ساله در چشمه کیله تنکابن رودخانه چشمه کیله به دلیل داشتن شیب مناسب، قلوه سنگ و دمای مطلوب آب، بهترین زیستگاه و خواستگاه ماهیان مولد آزاد جهت تخم‌ریزی به شمار می‌رود، لذا کارشناسان سازمان شیلات استان در سال‌های اخیر با آغاز فصل پاییز و از نخستین روز مهر ماه ضمن استقرار در حاشیه رودخانه چشمه کیله به صید ماهیان آزاد مولد اقدام کرده در ادامه با انتقال تخم‌های استحصال شده به مرکز بازسازی ذخائر شهید باهنر کلاردشت و نیز پس از تکثیر بچه ماهی‌های آزاد، آنها را در رودخانه‌های غرب مازندران و چند رودخانه شرق استان گیلان که به دریا منتهی می‌شوند، رها می‌سازند.

وی خاطر نشان ساخت: نظر بر این است که با توجه به میزان صید ماهیان آزاد مولد در سال جاری؛ تکثیر و رهاسازی حدود یک میلیون قطعه بچه ماهی آزاد دریایی در رودخانه چشمه کیله و چند رودخانه دیگر در غرب مازندران و شرق گیلان انجام پذیرد.

میر معصوم قاسمی، فرمانده یگان حفاظت منابع آبزیان شهرستان تنکابن در ای رابطه می‌گوید: یگان حفاظت آبزیان امسال با آغاز فصل پاییز و از نخستین روزهای مهرماه با استقرار نیروهای تحت امر خود در حاشیه رودخانه چشمه کیله، شرایط بسیار مناسبی را جهت استحصال ماهیان آزاد فراهم کرده است.

وی با اشاره به رها سازی بیش از ۸۰۰ قطعه از بچه ماهیان آزاد یکساله در چشمه کیله خاطرنشان ساخت: وزن هریک از بچه ماهیان رها سازی شده حدود ۱۰ گرم بوده و عمرشان بالغ بر یکسال است.

وی افزود: برداشت بی رویه این گونه با ارزش از آبزیان دریای خزر در سال‌های اخیر نسل آنها را با خطر انقراض مواجه کرده بود و لذا با تلاش کارشناسان سازمان شیلات و اقداماتی نظیر استحصال تخم ماهیان آزاد مولد و تکثیر در استخرها، این گونه با ارزش بار دیگر احیا شده است.

یک کارشناس شیلاتی ضمن درخواست از مردم شهرستان تنکابن برای حفاظت از این گونه با ارزش و عدم صید بچه ماهیان رها سازی شده گفت: صید ماهیان آزاد مولد تا پایان زمان مقرر ادامه خواهد داشت، اما تعدادی از ماهیان آزاد مولد جهت تخم‌ریزی و تکثیر به روش طبیعی در رودخانه نگهداری می‌شوند.

آشتی آزادماهیان با دریای خزر

معاون صید بنادر ماهیگیری اداره کل شیلات استان گیلان در این خصوص می‌گوید: ماهی آزاد از گونه ماهیان استخوانی باارزش و قزل آلای قهوه‌ای دارای جثه بزرگ است. این نوع ماهی‌ها هر ساله در فصل تخم‌ریزی از دریا به رودخانه‌هایی که دارای شرایط مناسبی باشد، می‌روند.

وی ادامه داد: در گذشته در دریای خزر با کاهش شدید این گونه از ماهیان مواجه شده بودیم، اما از سال 62 با تاسیس مرکز بازسازی ذخایر ماهی آزاد در کلاردشت مازندران و با فراهم شدن شرایط تکثیر مصنوعی و رهاسازی 300 تا 500 هزار قطعه ماهی آزاد در دریای خزر، خوشبختانه امسال شاهد آن هستیم که تعداد این ماهی‌ها افزایش یافته و در تورهای صیادان جای گرفته‌اند.

وی افزود: ماهی آزاد دارای پروتئین بسیار بالا و دارای گوشت لذیذی است. هر کیلو از گوشت این ماهی در بازار به قیمت 80 تا 120 هزار تومان عرضه می‌شود. این مقام مسئول خاطرنشان کرد: در فصل صید جاری خوشبختانه شاهد بیشترین صید ماهیان آزاد نسبت به سال های گذشته بوده‌ایم. در شرق گیلان، میزان صید این‌گونه ماهی بیشتر شده است و این نشان از آن دارد که ماهی آزاد که ماهی بومی دریای خزر است با این دریا آشتی کرده است.

معاون اداره کل شیلات گیلان خاطرنشان کرد: ما تلاش داریم در فصل صید جاری با جمع‌آوری ماهیان آزاد مولد و ارائه آن به مرکز بازسازی بتوانیم گامی برای حضور هرچه بیشتر این ماهی در دریای خزر برداریم. خانواده آزاد ماهیان دارای هفت جنس و حدود ۳۰ گونه است. یکی از این هفت جنس salmo است که salmo trutta یا قزل آلای قهوه‌ای جزء مهم ترین گونه‌هاست. زیر گونه‌ای از قزل آلای قهوه‌ای به نام ماهی آزاد دریای خزر Salmo trutta caspius معروف است. اکثر آزاد ماهیان گونه‌هایی با ارزش تجاری هستند. ماهی آزاد دریای خزر به دلیل گوشت خوشمزه و لذیذ دارای ارزش تجاری بالایی است. این گونه بزرگ ترین نمونه از قزل آلای دریایی است که در مواردی با وزن بیش از ۵ کیلوگرم نیز در زمان مهاجرت تخم‌ریزی در رودخانه منتهی به دریا صید می‌شوند./

گزارش تصویری این مراسم را می توانید با کلیک در اینجا ببینید.