هایکوهایی برای زنان کارگر در مزارع سرخ زرشک
شهروند ، زهرا مشتاق| زن و مرد ندارد. فقر فقر است. نداری نداری. اما زنان، وقتی رنج و فقر دامنگیرشان میشود، آسیبهای جدی و عمیقتری میبینند، چون ناچارند خویش و فرزند و خانواده را به دندان گیرند و با مشقت بسیار روز و شب به هم گره بزنند. زنهایی که از داشتن اولیهترین حقوق خود بیخبرند یا اگر هم خبر دارند، فرصت و صدایشان به جایی نمیرسد. این گزارش امید و تقاضایی است از دندانپزشکان و پزشکانی که حاضرند برای برخی خدمات پزشکی داوطلبانه راهی روستای بجد در حوالی بیرجند شوند.
قصه اول: ماهبیگم
عکس ماهبیگم را مىگذارم روبهرویم تا یادم باشد از زندگىاش چیزى کم ننویسم. تا خب یادم بیاید من ٤٥ سالم بود و او ٥٥سال، ولى به قدر زنى ٨٠ ساله، جوانى گم کرده بود و من کنارش، مثل کسى بودم که به دیدار مادربزرگش آمده باشد. خشونت براى ماهبیگم، دست سنگین مردش نبوده است. دستهاى خالى او بوده که چون سیلىهاى پىدرپى بر صورت و شانههایش، تمام سالهاى زندگىاش کوبیده شده و چنین خرد و خمیرش کرده است.
فقر براى زنهایى مثل ماهبیگم از شکم مادرشان شروع مىشود. خانوادهاى که در آن متولد مىشوند و فقر تکهتکه، چنان به جان و دلشان مىچسبد که مثل ارثیهاى بىپایان از مادر به بچهها نسب مىرسد. ماهبیگم فقیر، نصیب ماهداماد فقیر مىشود و در این بازتولید فقر، محمد و راضیه و مرضیه فقیر دیگرى متولد مىشوند تا این زنجیره تا ابد ادامه یابد.
ماهبیگم خانهخراب است. خانهاش ویرانهاى است که در تنگناى کتاب قطور دایرهالمعارف، به زور محل زندگىاش خانه نام مىگیرد.
ماهبیگم مرا یاد ملانصرالدین مىاندازد؛ روزى با پسرش در راهى مىرفت.
مردهاى مىبینند. پسرک مىپرسد، او را کجا مىبرند؟ ملا جواب مىدهد جایى که بسیار سرد است، نه غذایى براى خوردن یافت مىشود، نه حصیر و لحافى براى نشستن و خواب. پسرک تندوتیز و متعجب مىگوید، پس به خانه ما مىبرند!!!
اینجا خانه ماهبیگم است که از پیرى بسیار، در جوانى دندانى به دهان ندارد و دو دندانى هم که هست از شدت خرابى به سیاهى مىزند. چون روزگارش، چون بختش و خانهاش که دیوارهایى تیره دارد. ماهبیگم میگوید مرگ نیست. مرگ کجاست. ای من قربانش بگردم. بیاورید تا در آغوشش بگیرم.
چهکنم. کاری نداریم. شوهرم پلاستیک جمع میکند و دخترهایم کارگر کارخانه زرشک پاککنی شدهاند برای همین دوماه که فصل کار هست و... صدایش را یواش میکند و میگوید قاچاقی زندهایم. این زندگانی است مگر. شما اینطور زندگی میکنید؟
ماهبیگم غم جوان دیده. پسر بیست سالهاى داشته که به جرمى در زندان بوده. خودش مىگوید بىگناه بوده، بچه بوده، تمام زندگیشان را مىدهند که پسرک را نجات دهند. تنها گاو شیردهى که داشتند مىفروشند و پسر بیرون مىآید. دستبهکار مىشوند که پسر را داماد کنند مبادا از بخت بد چیز دیگرى پیش بیاید.
قرار خواستگارى مىگذارند. ماهبیگم و دخترها و شوهرش در خانه نقل و شیرینى حاضر مىکنند تا پسر بیاید بروند خواستگارى.
از آن طرف بشنوید از پسر که دوستش وانتش را مىدهد که شب خواستگارى بىماشین نباشند. پسر سر راه تصادف مىکند و مىخورد به عابرى که جابهجا مىمیرد. پسر همهچیز را رها مىکند. پنهانى برمىگردد خانه و در پستویى خودش را دار مىزند. قصه پسر ماهبیگم خیلى بلندتر و تلختر است که اینجا کوتاه و زهرگرفته روایت شد تا دلتان طاقت بیاورد بقیه قصه ماهبیگم را بشنوید که در جوانى پیر شد.
داماد که خودش را دار مىزند، هیچکس دل ماندن در آن خانه را نداشته، جمع مىکنند مىزنند به غربت، به شهر بیرجند، نه خود بیرجند، بیستکیلومتر دورتر مىشوند سرایدار یک مرغدارى. زندگیشان کژدارمریز پیش مىرود. همین که سقفى داشتند و نانى و ماست و شاهانهاش، خاگینه و تخممرغ، از سرشان هم زیاد بوده. حتی بداخمىهاى مرد مرغدار هم به جان مىخرند. تا مىزند و مریضى مىافتد به جان مرغها. یکبهیک بیمار مىشوند و سروته مىمیرند. مرغها که مىمیرند، کارگرهاى زیادى بیکار مىشوند. صاحب مرغدارى ورشکست مىشود و جمع مىکند مىرود. مىماند ماهبیگم و دخترها و شوهرش. پسر دیگرش هم که به سن اجبارى رسیده، مىرود مشهد براى خدمت نظام. راضیه شانزده ساله مىرود به نکاح پسرعمهاش و فاطمه پانزده ساله مىشود سنگصبور مادرى که در پنجاهوپنج سالگى فرتوت شده و هشتادساله نگران جهیزیه راضیه است که به نکاح پسرعمهاش درآمده. مثل گردش یک زنجیر است. مثل دور باطل هر چیز. مثل در گل ماندن.
اینها عکسهاى خانه ماهبیگم است. تصویر، کلام را قیچى مىکند. کلمهها را مىتواند تکهتکه کند. از زور کاملبودن. این خانه ماهبیگم است که امروز و فرداست که باید خالى شود. بیغولهاى که تنها ظاهرى از خانه دارد. به دیوارهایش حتی عکسى براى قشنگشدن نیست. در آشپزخانه هیچ ظرف زیبایى براى قدرى دلخوشى وجود ندارد. یک لامپ صد است با توالتى که آب هم ندارد و تا خرخره کثافت و بوى غیرقابل تحمل است. ماهبیگم دبههاى آب را روى زمین مىچیند و مىنشیند شانه جاده براى خریدن مقدارى آب. گرماى خانه و درستکردن غذا، همهچیز با همان آجر و المنت روشن شدهاى است که زمستان و تابستان را با آن سر مىکنند. اینجا بوى نا مىدهد. بوى قبرستان، بوى مردههاى فراموش شده...
قصه دوم: راضیه و فاطمه
راضیه همان دختر نکاح بسته ماه بیگم است که کار میکند برای روزی پانزده تا هجدههزار تومان تا شاید یک گوشه جهیزیهاش را بگیرد. آن هم فقط برای همین دوماه که فصل برداشت و پاککردن زرشک است. از هشت صبح کار میکنند تا چهار و پنج عصر. یک ساعت وقت ناهار را که کارگرهای دیگر گوشه زمین چیزی پهن میکنند برای خواندن نماز و مینشینند به خوردن لقمههایی که از خانه آوردهاند؛ هر دو دختر میروند خانه خودشان که ته کارگاه است. خانهای کنار مستراح. خانه خالی ماهبیگم که برای دخترهای شانزده هفدهساله زیادی لختوخالی است و هیچچیزی برای قشنگی و دلخوشی ندارد. دلخوشیشان وقتی است که سلیم پولی جمع کند و از سربازیاش که در مشهد است، دو روزی مرخصی بگیرد و بیاید دیدن خانواده، تا شاید بشود برود با قوم و خویش دورشان صحبتی کند که فاطمه، که خواهر یکسال کوچکتر از راضیه است برگردد بیرجند به فروشگاه مانتوفروشی تا هم کمکخرج خانواده شود، هم دومیلیون قرضی را که گرفتهاند خردخرد از حقوق ماهی دویستهزار تومان او کم کنند.
محمد مرده است و سلیم هم حالاحالا نمیآید. محمد خودش را در بیستویک سالگی دار زده است و سلیم هم که نکاح دختری به گردن دارد دستش را از حالا جلوی پدرش دراز کرده که به فکر هفت تکه بزرگی باشد که داماد باید حاضر کند.
سلیم و تازه عروسش و راضیه و قباد هر شب خواب هفت تکه اثاث بزرگ میبینند که در اتاقی اجارهای گوشهای چیده شده است. دو تکه فرش با یخچال و گاز و میز و تلویزیون.
راضیه فکر میکند کاش عروسها و دامادها جهیزیه نمیخواستند یا اگر میخواستند اینقدر زیاد نبود یا حداقل خودشان ذرهذره جمع میکردند. راضیه عروس عمهاش میشود. قباد هم مثل سلیم سرباز است. اما جوشکاری بلد است و عمه و شوهرش گفتهاند از سربازی که برگردد، جایی دستش را بند میکنند تا زودتر برود سر خانه و زندگیاش. راضیه مزه دهان عمه را میفهمد که منظورش جمعوجور کردن بقیه جهیزیه است. جهیزیه برای راضیه خوشبختی نیست. کابوس است. کابوسی که یکدم هم رهایش نمیکند. سرکوفتهای عمه را به مادر خودش، تمام سالهای زندگیاش دیده. راضیه دختر دمبختی است که آرزویش داشتن یک چایساز است. میگوید چایساز و دهانش به لبخندی باز میشود و جای دو دندان کشیده شدهاش بدجور معلوم میشود.
فاطمه میگوید اینجا دندانت که درد بگیرد، باید خودت را جمعوجور کنی و پولی دستوپا کنی و بروی درمانگاه دندانت را بکشی. اینجا کسی برای درستکردن دندان پول نمیدهد. ندارند که بدهند. بعد دهان خودش را باز میکند و دندانهای نداشتهاش را نشانم میدهد. صدایش را یواش میکند و میگوید این روزی پانزدههزار تومانهایم را جمع میکنم تا نصفش را به خانوادهام بدهم. نصف دیگرش را چایساز بخرم برای جهیزیه راضیه که خیلی دوست دارد. بعد سرش را پایین میاندازد و با کمرویی میگوید اگر چیزی ماند دلم میخواهد یک مانتو بخرم. یک مانتوی قشنگ که روی آستینهایش طرح ماهی دارد. بعد میگوید در بیرجند دیدم. خیلی قشنگ بود.
میگویم کاش درس خوانده بودید. چهار کلاس و پنج کلاس که سواد نیست. جواب میدهد برای آدمهایی مثل ما فقط درس میتواند نجاتمان بدهد. برایمان کاری کند. اما نداشتیم. نداشتیم روزی هشتصد تومان رفت، هشتصد تومان برگشت کرایه بدهیم، برویم شهر مدرسه و برگردیم. پول کتاب و دفتر و قلم هم نداشتیم. پسرعموی ما درس خواند. همسن ما است. پدرش هرجور بود فرستادش شهر که درس بخواند. الان از ما جلوتر است. خیلی زندگیاش با ما فرق کرده. دیپلم دارد. کار راحتتر پیدا میشود برایش. شما نمیدانید نداشتن یعنی چه. نمیشود از پدرمان توقع داشته باشیم. پدر من دستش برسد شیشه و بطری از زبالهها جمع میکند ولی بازهم سخت زندگی میکنیم. خیلی سخت.
کاش یک بچه بودیم. کاش زیاد نبودیم که بابایم در خرج ما اینطور بماند و هی صدتومان صدتومان قرض کند. میدانید چقدر قرض داریم. چهارمیلیون. تومانها. از کجا میخواهیم بیاوریم. الان این قدری نیست که برادرم زن برده. با سختی برایش هفتتکه جهیزیه درست کردیم. زنش حالا باردار است. خب از کجا بابای ما بیاورد. این همه خرج کند. خودش که نیست. سرباز است. خرج خودش و زنش و حالا بچهاش و خورد و خوراکشان را هم باید ما بدهیم. میگذاشتند بعد حامله میشد. حالا ما چه کار کنیم. دستمان باز پیش کی دراز شود. به خدا. نمیدانم دیگر چی بگویم. مادرم سه روز آمد اینجا کار کرد. باز کمکخرج بود. از کارش راضی نبودند. گفتند تمیز کار نمیکند. زرشکها را له میکند. بلد نیست سالم دربیاورد. برایش زدند. کارگرهای دیگر. فقط میخواهند سر سفره خودشان نان ببرند. دخترشان، خواهرشان، چه میدانم کسوکار خودشان را بیاورند سرکار. ازبس کار نیست. از بس چه کنم چه کنم زیاد است. شما میتوانید سفارش کنید مادرم دوباره برگردد سرکار؟
قصه سوم: خیرالنسا
خیرالنسا پیرکلاته بلوچ فقط چهلسال دارد با موهای یکدست سفید. هشتسال تمام است که به ابروهایش دست نزده. از وقت مردن شوهرش حسین. حسین چوپان ده بوده. چندین گله را صبح زود میبرده برای چرا و غروب برمیگشته خانه. یک شب میخوابد و صبح بیدار نمیشود. خیرالنسا میماند و چند بچه قدونیمقد که باید دیگر بابایشان هم میشده. میافتد دوره برای کارکردن در روستایی که همه هشتشان گرو یازدهشان بوده از بیپولی و فقر. یارانه بوده که به دادش رسیده تا خودش و بچههایش از گرسنگی نمیرند و پیرمردی از اهالی ده که محض خوشآمد خدا دو اتاق تودرتو بدون اجاره میدهد دست خیرالنسا و بچههایش. خیرالنسا شبوروز صاحبخانهاش را دعا میکند که نگذاشته خودش و بچههایش ویلان و سرگردان شوند.
خریدهای نسیهای را سر ماه با همین چندرغاز یارانه صاف میکند تا باز ماه بعد. قند و روغن و چای و خانه پر برنج نیمدانه.
همتی که کرده، بچهها را به هر جان کندن گذاشته شهر که درس بخوانند. خیرالنسا میگوید غصه بچه را مادر میخورد و بس. اگر من به جایی نرسیدم بگذار بچهام برسد تا فردا دستش مثل من، دراز غریب و آشنا نباشد. پول کتاب و دفتر هم جور میشود. تهمانده دفترهای نوشتهشده، یا کتابهای کهنهشده دانشآموزی از شهر.
تمام هستیام برای این چهار بچه است. خیرالنسا میگوید. خیرالنسا که در چهل سالگی، به قدر چهارصدسال عمر کرده و جز سختی روز خوشی از دنیا ندیده که دلش شاد شود و گرما بگیرد از زندگی.
قصه چهارم: عالیه
عالیه قدش کوتاه است. خیلی کوتاه. به اندازه دختری هشت، نه ساله. انگارنهانگار هجده را تمام کرده. در عوض چشمهایی دارد، یک پیاله عسل. درخشان و زیبا. با اینکه عاشق درسخواندن بوده است، بجد، تا سوم راهنمایی بیشتر نداشته است. نه بجد کلاسهای بیشتر داشته، نه مادرش پولی برای فرستادنش به شهر. این شده که مانده بجد و روز و شب را به امید ستارهای در بختش به هم میدوزد. کاری هم اگر باشد، فصلی اغلب کار میکند و نانی میبرد به سفره مادر و خواهرهایش. به جای پدر ناداشتهاش. پدری که شاید اگر بود، قدش حالا بلندتر از حالا بود. هیچکدام از سه خواهر کوتاه نیستند. فقط او. در کودکی چند باری به دکتر برده میشود. سه بار حتی آمپول رشد برایش میزنند. ولی دیگر پولشان نمیرسد. هر آمپول چهار تومان بوده. میپرسم چهارمیلیون تومان؟! میخندد. میگوید نه چهارهزار تومان.
نفسم بالا نمیآید. شاید لحظهای حتی توان نفسکشیدن از دست میدهم. یک آن انگار چیزی به یادم آمده باشد، میگویم خب الان. الان بزن. پولش را جور میکنیم. سرش را با خجالت پایین میاندازد. دیگر نمیشود. آمپول رشد برای کودکی است. الان دیگر نمیشود.
نفس حبس شدهام بالا نمیآید. باید چیزی بگویم. نمیتوانم. احساس شرمساری تمام وجودم را فرا میگیرد. سوال پرتی میپرسم. راستی بجد یعنی چی؟ اسم روستایتان را میگویم. عالیه میگوید، روی «ب» او بگذارید. جیم و دال هم ساکن است. میگویم خب بجد، یعنی چی؟ چشمهایش پر از ستاره میشود. میخندد و میگوید بجد یعنی بهترین جای دنیا...
قصه پنجم: زهرا
زهرای هجدهساله، فقط یک سال تازهعروس میماند و سال بعد عبدالحق طلاقش را میگذارد کف دست مادر و پدرش و جمع میکند و برمیگردد افغانستان.
همه قصه یک خطی زهرا همین بود که خواندید. حالا سهسال تمام گذشته. مادرش هنوز بهتزده مانده و پدرش مردی از کارافتاده شده.
زهرا میگوید عبدالحق چشمش به اتوبوس عمویش بوده که آمده دست او را هم گرفته و آورده وسط زندگیاش. عموی زهرا یک اتوبوس داشته پنجاهمیلیون تومان. میدهد دست عبدالحق که روی آن کار کند و هرچه درآوردند، نصف نصف. میزند و عبدالحق تصادف میکند و ماشین به خرج اساسی میافتد و دیگر نمیشود کاریش کرد. عموی زهرا ورشکست میشود. عبدالحق بیکار. زهرا میگوید بنای ناسازگاری عبدالحق همین وقتها شروع میشود. باز پول میخواهد تا دوباره کار شروع کنند که عموی زهرا نداشته و همین اختلاف درست میکند، آنقدر که عبدالحق بیتعارف میگوید اگر میخواهید زهرا را طلاق ندهم، خودتان را جمعوجور کنید و برایم دوباره سرمایه درست کنید که نمیشود و زهرا هم زندگیاش به هم میخورد و عبدالحق هم جلوپلاسش را جمع میکند و برمیگردد افغانستان. نه مهریهای. نه نفقه. بعد از آن زهرا شروع میکند به کارکردن. اولش میرود بیرجند و پرستار یک خانم پیر میشود. بعد در خانهای دیگر از یک بچه مراقبت میکند. حالا هم که در کارخانه با مادرش زرشک پاک میکند. تا کار بعدی خدا بزرگ است. بدیاش اسم طلاق است که در روستای آنها ناجور است. وصله بدی است و زهرا نمیداند تا کی و کجا خفت زن طلاق گرفته را باید با خودش بکشد و جلو ببرد.
زهرا همه قصه را با خجالت، با حیای یک دختر شهرستانی تعریف میکند. با لبخند، با شرمی که هنوز از آن بوی اندوه و غم میآید.
قصه ششم: سادات خانم
زندگی من تلگرافی شروع و تمام میشود. تو سنت نمیخورد. تلگراف یادت نمیآید. حرف مهمی که داشتی، اتفاقی، عروسی، مرگ که دیگر به نامه و زمان طولانی قد نمیداد، تلگراف میکردی. حالا حکایت زندگی من است.
شوهرم شاطر بود که دیگر نیست. مریض افتاده کنج خانه. ٩بچه دارم. چهار دختر. پنج پسر. دو پسرم را داماد کردهام. مانده با خودم ٩ سر عائله. ٩ دهان باز. کارگری میکنم. از خانه مردم شهری تا باغ و مزرعه. هر چه که بشود. یک دختر ٩ساله عقبمانده دارم. افتاده گوشه خانه. همین دیگر. آهان، با یارانه زندگی میکنیم. اگر نبود که صد دفعه تا حالا مرده بودیم. برو بنویس. کسی ککش هم نمیگزد.
قصه هفتم: فرشته
نامزدم محمدعلی، خانزاده است. میدانید خان یعنی چه؟ خودش پولی ندارد. اما بابایش خوب پولدار است. از ٩سالگی خواستگارم بودند. میگفتند میخواهند خودشان با تربیت خودشان بزرگم کنند. مادرم رضا نمیشده. خب من خیلی بچه بودم. دیگر آنقدر آمدند و رفتند که مادرم گفت خب این، یعنی من، اول و آخر که میخواهم شوهر کنم، به همینها بدهیم که دستشان به دهانشان میرسد که پول دارند. نه که فقط به خاطر پول. ولی خب. الان عقد کردهام. چهارده سالگیام دارد پر میشود. نوروز دیگر میآیند من را میبرند. آنها سیستانیاند. سیستانوبلوچستان شنیدید؟ محمدعلی درس آخوندی در قم میخواند. اگر درسش دیر تمام بشود ممکن است من را با خودش ببرد قم. ولی اگر تا نوروز تمام بشود، میرویم همان سیستان. من نرفتم تا بهحال. ولی بابایم میگوید جای خوبی است. خوشآبوهواست. سرسبز است. جهیزیه هم نمیخواهند. میگویند همین دختر بیاید کافی است. من را خیلی دوست دارند. مادرم میگوید من را روی سرشان میگذارند، چون هم جوانم هم برورو دارم. این گوشی را هم خود محمدعلی برایم گرفته. زودزود زنگ میزند. همهاش منتظر نوروز است. خب عید که بیاید من هم میروم سر خانه زندگیام دیگر.
دیدگاه تان را بنویسید