اینجا ایران است...
حواشی و متن سیانور و سازندهاش در نگاهی از سر گذر
امین فرجپور| کسی که در عمرش - حتی اگر شده یک بار- حس پشت دوربین ایستادن را تجربه کرده باشد، کسی که فیلم ساخته باشد و فیلم دیدن با تماشاگر را به تجربه نشسته باشد، این وسوسه را تا آخر عمر، تا پای گور، با خود دارد که کاش فرصتی دگر دست دهد و او بتواند یک بار دیگر طعم شیرین خلق و رنگ فراموش نشدنی ارتباط با خیل مخاطبان را تجربه کند. برای همچو منی که تقدیر، بدشانسی، تنبلی، کلهشقی یا هر دلیل دیگری، چون طلسمی نانوشته و تقدیری محتوم، دست و پایم را بسته و الان چهار سالی میشود هر چه نوشته و دادهام یا پروانه نگرفته، یا تهیهکننده نیافته یا سرمایهگذارش دم آخر توزرد از کار درآمده؛ این وسوسه پررنگتر نیز هست. شاید به این دلیل باشد که در این سالها کم پیش آمده از فیلمی خوشم بیاید (بله، میدانم؛ اسمش را میشود حسادت گذاشت؛ حتی عقده؛ کاریاش هم نمیشود کرد!) اما باید این را همینجا بگویم که سیانور شامل این موارد نمیشود. اتفاقا برعکس؛ موقع خواندن خبر ساختهشدن سیانور مدام به این فکر میکردم که کاش فرصت ساخت فیلمی با چنین فضایی به من میرسید. با خود میگفتم میدانم با چنین داستان، فضا و آدمهایی چه کنم و با اینکه موقع تماشای فیلم آن انتظار اولیه به بار ننشست، اما فیلم به اعتبار موضوع و چالشهایی که اختیار کرده؛ هنوز هم برایم فیلم عزیزی است...
سیانور در شرایط فعلی سینمای ایران فیلم نرمالی نیست. این غیرمعمول بودن، البته، به خاطر ساخت و پرداخت سینمایی فیلم نیست که این بحثی دیگر است. سیانور به این دلیل فیلم متفاوتی است که در سینمایی که بیشتر فیلمهایش به نحوی یا فیلمهای تجاری سخیف و سطحی یا آثار عافیتاندیش دولتی اپوزیسیوننما یا به اصطلاح فیلمهای اجتماعی کپیپیستشده فرهادی هستند، جزو معدود فیلمهایی است که بنا به مد روز ساخته نشده. درواقع دلیل تفاوت این فیلم با روند نرمال سینمای ایران، نه در ساختار یا فرمروایی عجیبوغریبش که در داستان متفاوتش ریشه دارد.به این معناست که سر این کارگردان درد میکند و بوی قرمهسبزی میدهد. یعنی به قول فروغ از آنهایی است که سرشان را به سنگ میکوبند تا بفهمند آیا واقعا سنگ، سر میشکند یا نه و این قشنگ است. بهعبارت بهتر بهروز شعیبی آگاهانه به دل آتش زده و میدانسته با ساختن چنین فیلمی دارد خطر میکند. میدانسته در آخر او و تنها اوست که مورد حمله قرار خواهد گرفت. میدانسته سیانور مخالفان سرسختی خواهد داشت که شاید ندیده به فیلمش و خودش حمله کنند. میدانسته عدهای صرفا با خواندن داستان فیلمش او را دولتی خوانده و به سفارشبگیری محکومش خواهند کرد و میدانسته برادران اینور خطی نیز به این دلیل که قهرمانانش را به فحش نکشیده و شعار نداده، ممکن است بوی توطئهای خزنده از آن استشمام کنند که با دلارهایی که در چمدانی به تهران آمده ساخته شده است. شعیبی شایسته ستایش است که چنین آگاهانه خطر کرده؛ حتی اگر ایراداتی به روند تاریخی حوادث تصویرشده در فیلم وارد بدانیم...
داستان سیانور در سالهای ابتدایی و میانی دهه ۵۰ میگذرد و محور اصلی آن پیدایش و سپس تغییر ایدئولوژی و انشقاق سازمان مجاهدین خلق است که در کنار داستان عاشقانه یک زوج مبارز روایت میشود. زندگی عاشقانه این زوج مبارز یکی از مهمترین کلیدهای جذابیت فیلم است و البته یکی از نشانههای هوشمندی بهروز شعیبی. با اینکه روایت داستانی عاشقانه در یک وضع بغرنج سیاسی، جنگی و بهطورکلی تراژیک؛ در تاریخ سینما نمونههای موفق زیادی چون دکتر ژیواگو و حتی بربادرفته دارد و نمیتوان به پای کارگردان سیانور نوشتش اما انکار نیز نمیتوان کرد که جذابیت فیلم تا حدی مرهون این هوشمندی است. بیروایت عاشقانه، داستان منافقین و کلا هر سازمان دیگری مستندی فاقد جذابیت میشد و بیزمینه سیاسی، سیانور عاشقانهای معمولی بود که همه ساله چندین قلم از این جنس روی پرده آمده و بیسروصدا میروند. درواقع شعیبی با روایت توأمان این دو خط روایی در وهله نخست دیدهشدن و جذابیت فیلمش را گارانتی کرده و نیز باعث شده فیلمش- حتی شاید بیشتر از استحقاقش- جدی گرفته شود. او که با دهلیز توانسته بود تواناییهای کارگردانی خود را نشان دهد، در سیانور، بلندپروازانه، چند قدم یکباره برداشته و این یعنی هوشمندی. یعنی هموارکردن راه دیدهشدن و بحثانگیزشدن فیلم. یعنی زدن تیر به قلب هدف. آنهم در موقعیت خطیری که اضلاع داستان عاشقانه فیلم، کاراکترهایی تشکیلاتی هستند که میشود قضاوتشان کرد. واضحتر بگویم: شریف واقفی، صمدیه لباف، تقی شهرام، وحید افراخته، لیلا زمردیان و مسعود رجوی کاراکترهای اصلی سیانور هستند.
کاراکترهایی که به بدترین شکل ممکن دست کارگردان را در روایت داستان میبندند. اینان با اعمال و افکارشان در چهلسال اخیر، گزینههایی خطرناک برای روایت داستان هستند. کارگردان در مواجهه با چنین شخصیتهایی همواره در دوراهی قضاوتکردن یا صرفا به روایت داستان پرداختن گرفتار میماند و قطعا میداند که در انتخاب هرکدام از دو راه پیش پایش ممکن است به بدفهمی دچار شود...
چهرههای مطرح در داستان سیانور و بهطورکلی اعضای مهم و تصمیمگیر سازمان مجاهدین خلق، در زمان وقوع رخدادهای داستان جوانانی آرمانگرا بودند که از زندگی و جوانیشان گذشته و مبارزهای بیامان با رژیم سابق داشتند. قطعا در روایت سیانور باید به این کاراکترها از ایننظر نگریسته میشد که تا حدی نیز این اتفاق افتاده و این یکی از مهمترین دلایل ارزشمندی این فیلم است. اما فراموش نباید کرد که قطعا کارگردان در زمان ساخت و تماشاگر در زمان تماشای فیلم واقعیات بعدی را نمیتواند از ذهنش بیرون کند. اینکه جوانان آرمانخواه فیلم و درواقع سازمان مجاهدین خلق چگونه رفتهرفته تبدیل به سازمانی تروریستی با رویکردی غریب شدند؛ چگونه اسلحه روی خلقی کشیدند که زمانی داعیه هواداریشان را داشتند و چگونه به آغوش دشمن این سرزمین غلطیدند... این دوراهی میتوانست سازنده فیلم را از نفس اندازد، تا حدی نیز این اتفاق رخ داده. اما همین که فیلم یکسره به دام قضاوت نغلطیده و اگر هم قضاوتی صورت گرفته در همان حد قضاوت ناخودآگاهانه قساوتهای بعدی کاراکترهایش بوده؛ احترام شعیبی را بهعنوان سینماگری منصف بیشتر میکند...
البته فراموش نباید کرد که اینجا ایران است. اعتباری که شعیبی به اتکای روایت غیرشعاری داستان بالقوه مناقشهبرانگیزش به دست میآورد، خود میتواند جای بحث داشته باشد. اینکه کارگردانی به دلیل اینکه بیقضاوت آنچنانی داستانش را تعریف کرده و اولویت را به داستانگویی داده و نه به شعاردادن (بهعبارت بهتر وظیفهاش را بهعنوان قصهگو به انجام رسانده) مورد ستایش قرار گیرد، رخداد بامزهای است که در جایی دیگر رخ نمیتواند داد. این از این.
نکته دیگر سابقه بهروز شعیبی را شامل است. او که یکی از بچه مذهبیهای این سینما قلمداد میشود، در کنار تهیهکنندهای که خود نامی در این عرصه دارد، توانسته داستانی غیرشعاری درباره گذشته یک گروهک جنایتکار تعریف کند؛ به این معنا نیست که مانعی پیشروی بقیه نبوده و بقیه نیز میتوانند راهی به همواری اینان داشته باشند. یکی از دوستان منتقد میگفت هر کارگردان دیگری جز شعیبی یا دیگر متعلقین به طیف فکری او اگر این فیلم را با چنین کاراکترهایی میساخت، قطعا نخستین اتفاقی که میافتاد، توقیف و دیده نشدن فیلم بود. این هم از این.
دیدگاه تان را بنویسید